«ەلىم ءۇشىن ءومىر سۇرەم تىم اسقاق», «ارتتاعىعا اسىل حات» دەپ جاراتۋشىدان دارىعان بيىك ميسسيا قۇدىرەتىن تاسقا باسقانداي ايقىن تاڭبالاعان ماقتىمق ۇلى پىراعى. تۇرىكمەن حالقىنىڭ ءتىرى ءسوزىن ۇلىقتاعان, وعىزدىڭ پوەتيكالىق ساناسىن جاڭعىرتقان دارا. ماقتىمق ۇلى ءوزىن انىق كورە بىلگەن: «ماقتىمق ۇلى, ءىرى مە ەڭ, ءتاڭىر ءتىلىن كۇرمەگەن؟». قازاقتىڭ ءيمانجۇسىبى ساۋلە بوپ ساۋلاعان وتتى جىرمەن ءوز بەينەسىن تاپ باسىپ ايتتى: «قىپشاقتىڭ مىڭ قاتىنى ۇل تاپسا دا, ءبارىبىر ءيمانجۇسىپ بولا المايدى!». ەر اسىلى سولار بولدى. ەگەر ولار وسى زاماندا ءومىر سۇرسە, گولليۆۋد, كەرەمەت اكتەرلەر جولدا قالار ما ەدى؟ تابيعي حاريزما, ەر ازاماتقا لايىق بەكزات تەكتىلىك, جالعانى جوق بولمىس, دەگدارلىق, تاڭداۋلىعا تيەسىلى نەسىبە.
ماقتىمق ۇلى ءسوز ەنەرگياسىن تۇڭعيىق سەزگەن اقىن: «ايتىلعان ءسوز – بولار ءورت», «ساقتا ءبىزدى اششى ءتىلدىڭ زارىنەن». ءسوز كيەلى, ءومىر مەن ءولىم, تىرشىلىك قۇپياسى سوزگە بايلانعان. قازاقتا: «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق», «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». حابارسىز كەتكەن اعا-ىنىدەن تىرىدەي ايرىلىپ, قيىن-قىستاۋ جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ قارا بۇلتى سەيىلمەي, ەلى ءۇشىن قايعى ۋىتىن شەككەنىمەن تۋعان حالقىنىڭ كەلەشەك تاعدىرىن اق باتامەن ورنەكتەگەن ماقتىمق ۇلى:
«ۇلدە مەنەن بۇلدە كيەر سەرىسى,
جۇپار شاشار جيدەگى مەن جەمىسى.
جايساڭدار مەن جاقسىلار كىل ەل ءىشى,
جەر جۇماعى بولار ەلى تۇرىكمەننىڭ».
«مەن قالاعان قابىرعا, ءبىلىپ قوي, جەر كىندىگى, ازات بولار ول اركەز, وندا تۇرىكمەن ورداسى». حالىق كوكەيىندە تۇنعان قۋاتتى ءتىرى سوزگە تەلىنگەن ەڭ اسىل ارمان-مۇرات ھاس اقىنعا عانا داريدى. اباي قۇنانباي ۇلى (1845-1904) 150 جىلداي بۇرىن «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ عىلىم-بىلىمنەن كەم قالعان, قاراڭعىدا زارىققان ەلىنىڭ تاعدىرىن ويلاپ كۇيزەلدى. ماقتىمق ۇلى مەن اباي ەسكىلىك مەڭدەگەن رۋلىق جۇيەدە ءومىر ءسۇردى. ەكەۋى دە رۋسىز ءسوز سويلەمەدى, ايتكەنمەن پوەزيادا ءوز تەگىن, شەجىرەلىك دەرەك, شىققان تايپاسىن ءجيى ايتسا دا, ءارتۇرلى تايپالاردان قۇرالعان قانى ءبىر حالىقتى بولە-جارماي ءبىرتۇتاس كورۋىمەن كەمەڭگەرلىك تانىتتى. الەۋەتى بار حالىقتاردا رۋحاني تولىسۋ, ەسەيۋ ۋاقىتى باستالاردا ىرىلىك, تۇلعالىق فەنومەن پايدا بولۋى تابيعي زاڭدىلىق.
اعىلشىن ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالعان دجەفري چوسەر, نەمىس ادەبي ءتىلىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان مارتين ليۋتەر, جاڭا ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ ىرگەسىن قالاعان ءىرى تۇلعالار – نەمىس فون گەتە, ورىس پۋشكين, تۇرىكمەن ماقتىمق ۇلى, قازاق اباي, ساحا پلاتون ويۋنسكي – ءوز حالقىمەن قوسا ادامزاتتىڭ باعىنا تۋعان سۋرەتكەرلەر. XVIII عاسىردا تارماق-تارماق ءسوز ماگياسى ءبىرتۇتاس ادەبيەت قورىنا قۇيىلارىن, پوەزيا ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسى بولعاندىقتان, كەلەشەكتە دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت ءداۋىرى تۋىپ, ءار حالىقتان تاڭداۋلى وكىلدەر ەكشەلىپ شىعارىن 1827 جىلى 31 قاڭتاردا گەتە انىق بولجاعان. دانىشپان گەتە ادەبيەتكە «اسقان ۇلى اقىن» دەگەن ءدال ۇعىمدى ەنگىزدى. اباي ايتپاقشى, «ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى, سوندا دا سولاردىڭ بار تاڭداماسى», قۇداي اۋليە قىلماسا ناعىز اقىندىق كىسىگە قونبايدى. ەجەلگى ريم اقىنى ۆەرگيلي سياقتى ماقتىمق ۇلى مەن اباي بولاشاققا اشىلعان التىن كىلت يەسى, پوەزيا پايعامبارى ەدى.
اقىندار تاعدىرى قاي ۋاقىتتا بولسىن قاسىرەتكە تولى. «ماقتىمق ۇلى: ول كىم ەدى تابانىنان سويدىرعان؟ دۋردى شاحير: نەسيمي عوي تابانىنان سويدىرعان» («سۇراق-جاۋاپ»). وعىز ءناسىلى نەسيمي (1369-1417) ازەربايجان ادەبيەتى باستاۋىندا تۇرعان ۇلى اقىن, كەرتارتپا ءدىنباسىلار ايىپ تاعىپ, مىسىر سۇلتانى ونىڭ تەرىسىن تىرىدەي سىپىرعان.
اكەسى داۋلەتمامەد ازادى سۋفي, عالىم, اقىن, قوس باۋىرىنا جانە اكەسىنە ارناعان ماقتىمق ۇلى جىرلارى ەنكيدۋدى گيلگامەش جوقتاعانى سياقتى. ماقتىمق ۇلى اكەسىن «وعىلىم-ازادىم» اتتى قالىبى ديالوگ ولەڭدە سيپاتتايدى, اكە كوكجيەكتەن ءبىلىم ىزدەگەن بالاسىن الىس جول, قاتەرلى ساپارعا جىبەرگىسى كەلمەي قينالادى. «اۋعان جاقتا مۇسىلمان دا قاتىگەز» دەيدى جاناشىر اكە, ءۇش عاسىرداي ۋاقىت وتسە دە بۇل ءسوزدىڭ ۋىتتى شىندىعى تارقاماي تۇرعانى وكىنىشتى. پىراعى اكەگە تارتىپ ۇل تۋارىن, تەكتىك قاسيەتتى جىرلادى: «جوقتايىنشى ازادىنى, ازادىعا كىم جەتەدى؟»; «باھارىمنىڭ نۇر تاڭى – قايدا مەنىڭ ازادىم؟ ەل-جۇرتىمنىڭ جىر-ءسانى – قايدا مەنىڭ ازادىم؟ عوكلەنىمنىڭ ۇرپاعى – قايدا مەنىڭ ازادىم؟». اباي ءىنىسى وسپان, ۇلى ءابدىراحمان ولگەندە جازعان بىرنەشە جوقتاۋدا «اتا تەگىڭ مۇنداعى – ورتا ءجۇزدىڭ ۇلىعى» دەپ ءوز اكەسى قۇنانبايدى ۇلىقتاپ, تۇقىم تەكتىلىگىن جىرعا قوستى.
ماقتىمق ۇلى ابايدان 121 جىل بۇرىن تۋعان, ءبىر-ءبىرىن بىلمەسە دە ەكەۋارا ۇندەستىك, كونگەنيالدىق قۇبىلىس زور بولماعى ءسۇيىنىشتى. ولاردىڭ ەروتيكالىق سارىنداعى بيازى, ادەپتەن اسپاعان, بۇركەمەلەنگەن ليريكاسىندا وتە ۇقساستىق بارى ايقىن. ماقتىمق ۇلىنىڭ «نەكە», «بۇل كۇن», «نازدى ءدىلبار» جانە ابايدىڭ ء«اليفبي ولەڭى», «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا», «جىگىت ءسوزى», «قىز ءسوزى», «كوزىمنىڭ قاراسى» سياقتى ليريكاسى بۇعان ايعاق. «ماقتىمق ۇلى عاشىق دەرتىن, ولەڭىمەن ەمدەر بۇل كۇن». تۇرىكمەن شايىر «قاراڭعىدا تاڭ ەدىم. ...كوزسىزدەرگە كوز ەدىم, سوزسىزدەرگە ءسوز ەدىم, تابانى تايماس بوز ەدىم»; «كىم تىڭدايدى وكپەمدى, راحىمنان جوق بەلگى» دەسە, قازاق شايىرى «قىزىل ءتىلىم بۋىنسىز, سوزىمدە جاز بار شىبىنسىز, تىڭداۋشىمدى ۇعىمسىز, قىلىپ ءتاڭىرىم بەرگەن-ءدى» دەيدى. مۇنداي پاراللەلدەر, وي كەمەڭگەرلىگى قوس تۇلعادا وتە مول ءارى ءجيى كەزدەسەدى. ياپىراۋ, قانداي ۇقساس تانىم ۇندەستىگى, دانا تەڭدەستىك! ماقتىمق ۇلى: «دۇنيە – يت, جاقسىڭدى – قاۋىپ كەتىپ بارادى» دەسە, ابايدا: «جانى اياۋلى جاقسىعا قوسامىن دەپ, اركىم ءبىر يت ساقتاپ ءجۇر ىرىلداتىپ». ارتىق تۋعان ەكەۋدىڭ ۋايىم-قايعىسى, اينالا نادان ەلگە نالۋى, كۇن استىنداعى اۋمالى-توكپەلى دۇنيەنى ايقىن كورۋى, ەلىم-جەرىم كوركەيسە دەگەن ازاماتتىق اسىل مۇراتى ءبىر-بىرىنەن اۋمايدى. «ماقتىمق ۇلى, بىلگىرسىپ, تۇزەمەكسىڭ كىمدى ۇرسىپ؟! ماعان كەلگەن مىڭ قىرسىق, كەتتى مە دەپ جىلاعىن». اباي: «وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن, ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ»; ء«بىر قايعىنى ويلاساڭ, ءجۇز قايعىنى قوزعايدى». ماقتىمق ۇلىنىڭ «ناۋرىز», ابايدىڭ «جازعىتۇرى» اتالعان شەدەۆر ولەڭدەرى كەڭىستىك قۇدىرەتى سارىنىمەن قوسا ءتىل كەستەسى اسا كوركەم تابيعات ليريكاسى.
ماقتىمق ۇلى مۇراسىن ورىس تىلىنە ارعى تەگى قىپشاق ارسەني تاركوۆسكي كوپ اۋدارعان. قان تارتادى. حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تۇرىكمەن توپىراعىندا تۋعان دارىندى اقىن دۇيسەنبەك قاناتباەۆ انا تىلىنە (1940-2011) ماقتىمق ۇلى جىرلارىن ءسۇيىپ ءتارجىمالادى.
سفراگيدا – ءار ولەڭنىڭ سوڭىندا ءوز ەسىمىن بەلگىلەپ, اتاپ جازۋ ءداستۇرىن قازاقتان گورى تۇرىكمەن شايىرلارى ءجيى قولداندى. XIV عاسىرداعى ازەربايجاننىڭ ۇلى اقىنى نەسيمي تۋرالى داستان جازعان نۇرمۇحاممەد-عاريب انداليب, ءوزىن ماحاببات پاديشاحى اتاعان موللانەپەس جانە ماقتىمق ۇلى, ءار ولەڭىنە ءمور باسقانداي ءوز ەسىمىمەن بەكىتۋى جاراسىمدى. پارسى-تاجىك كلاسسيكالىق پوەزياسىنان جالعاسقان يگى ءداستۇر.
كوشپەلى ەلدەرگە ءتان ورتاقتىق بار. ماقتىمق ۇلى مەن ابايدا مۇسىلماندىق ەسحاتولوگيا, توزاقپەن قورقىتۋ جوق. ماقتىمق ۇلى «كوك ءتاڭىرى, و, احمەت ياساۋي, مەنىڭ ساقىپجامالىمدى كوردىڭ بە؟»; «تۇركىستاندا قوجا احمەت اتى ءوشىپ بارادى» دەپ قايعىرادى. ابايدا يماني جىرلار تەرەڭ.
ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى شاكەرىم ءوزىن مۇتىلعان, ياعني ۇمىتىلعان اتايدى. ماقتىمق ۇلىنىڭ لاقاپ ەسىمى پىراعى, ياعني ايرىلعان: «جالىندا, ورتەن, پىراعى, جاستىقتىڭ بولماس تۇراعى»; «مەن پىراعى, جانى عاشىق, كوپتى كوردىم ارىپ-اشىپ»; «كوڭىل شەرىن, پىراعى, تەرەڭىرەك قوزعاشى, مەنىڭ وسى سىرىمدى / كىمگە بولسىن تالعاپ ايت». ابايدا: «ولەڭ شىركىن – وسەكشى, جۇرتقا جايار, سىرىمدى توقتاتايىن ايتا بەرمەي». «پىراعى, كوزدىڭ شىراعى, سونگەنشە سۇحبات قۇرالىق»; «پىراعى بۇزباس ءسوز شىرقىن, كورەدى-اۋ ءبارىن, كوز, شىركىن... جىل وتكەن سايىن قىز-قىرقىن, ۇيات پەن اردان تونالار»; «پىراعى, بايقا, ايداھار, جاتپاسىن تورىپ جولىڭدى» دەپ ايەل زاتىنىڭ وپاسىزدىعىن يشارالايدى. اباي: «قانداي قىزدا ءلاززات بار جان تاتپاعان, سۇلۋى بۇل زاماننىڭ تەك جاتپاعان», «سەن مەنى نە ەتەسىڭ؟», «ويناسشى قاتىن بولسا قار, اڭدىعان ەردە قالا ما ار؟» دەپ جازعىرادى.
ء«ۇش ءجۇز الپىس اۋليە بار, بارساڭ حاسار تاۋلارىنا» دەپ ماقتىمق ۇلى ولەڭگە قوسقان اۋليەلى ماڭعىستاۋ – ەكى حالىققا ورتاق ولكە. ەجەلدەن شولەيت قۇمدى ەن جايلاپ كوشىپ-قونعان قازاق پەن تۇرىكمەن ءسوز قۇدىرەتىن, اقىندىقتى قاستەر تۇتقان. نۇرلان ورازالين «جىلاتپاڭدار اقىندى! اقىن – ەلدىڭ ارۋاق قونعان ارقاسى!» دەپ جىرلاسا ءتۇپ-تامىرى ءبىر قوس بۇتاق قىپشاق-وعىز تۇرىكتەرىنىڭ تانىم-تۇيسىگى.
كلاسسيك اقىن قادىر مىرزا ءالي «ماقتىمق ۇلىنىڭ زارى», «كەمينەنىڭ شاپانى» اتتى جىرلار جازدى. ماقتىمق ۇلى مەدالىن العان, «بەس مىڭ جىلدىق تاريحىن تۇرىكمەننىڭ, بەس-ون كۇندە ايعاقتاپ ايتام قالاي؟..» دەپ اشحاباد ساپارىنان تەبىرەنگەن عالىم جايلىباي تۇرىكمەن تسيكلىن جازدى. ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ قۇستار تۋرالى زوولوگيالىق ەسسەلەرىندە تۇرىكمەن حالقى تۋرالى ىزگى ويلار بار. سۆەتقالي نۇرجان ماقتىمق ۇلىنىڭ «قايراندا عوي, قايراندا» اتتى ولەڭىن اۋداردى. «شىن عاشىقتار ارناپ حاققا ىشىعىن, قايراندا عوي, قايراندا عوي, قايراندا. ...حيركا كيگەن قۇل قوجا احمەت – ءپىرىمىز, سايرامدا عوي, سايرامدا عوي, سايرامدا»; «ماقتىمق ۇلى, تىلگە دىلدەن ۇشقىن بەر, قۇلشىلىق قىل – تاپتاسا دا ءۇستىڭدى ەل. تاعاتى جوق, عيباداتسىز مىسكىندەر, ەرتەڭ ماڭگى ارماندا عوي – ارماندا». بۇل ولەڭ تۇرىكمەن اقىنىنىڭ اللاشىل بولمىسىن جانە كىندىك ازيا حالىقتارىنا يسلام ءدىنىن اشقان ءارى ەلدىك سالت-داستۇرگە لايىقتاپ, قاسيەتتى قۇراندى انا تىلىندە جىرلاپ سىڭىرگەن قوجا احمەت ياساۋي اۋليەنى ءپىر تۇتقانىن ايعاقتاي
تۇسەدى.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى
