«وتانداستار قورىنىڭ» سوڭعى دەرەگىنە جۇگىنسەك, قازىر شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ جالپى سانى شامامەن 5 ميلليوندى قۇرايدى ەكەن. ال ولار 40-تان استام ەلدە ءومىر سۇرەدى ەكەن. قازىرگى قازاق دياسپوراسىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ماسەلەسى دە ءبىزدى ويلاندىرماي قويمايدى. وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن PhD گۇلناش اسحاتپەن ۆاشينگتون قالاسىندا كەزدەستىك. ول اقش-تاعى قازاق دياسپوراسى تۋرالى عىلىمي جوبانى رۋسلان ساكەەۆپەن بىرگە ورىنداپ جۇرگەنىن ايتتى.
ء«بىز بۇل زەرتتەۋىمىزدى دوكتور شون روبەرتستىڭ جەتەكشىلىگىمەن دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنەن ينستيتۋتسيونالدىق تەكسەرۋ كەڭەسى (Institutional Review Board (IRB) ماقۇلداۋىن العاننان كەيىن 2024 جىلدىڭ مامىر ايىندا باستادىق. ەمپيريكالىق اقپاراتتى جيناۋ كەزەڭى ناۋرىز-تامىز ايلارىن قامتىدى. وسىنداعى قازاق دياسپوراسى, يمميگرانتتارى جونىندە زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى, ءتىپتى ورتالىق ازيادان كەلگەن يمميگرانتتاردىڭ ءومىرى وسى ۋاقىتقا دەيىن وتە از زەرتتەلگەن. جالپى, ساناق دەرەكتەرىنەن باسقا, امەريكا ۇكىمەتى بۇل توپتار بويىنشا ستاتيستيكا جۇرگىزبەيدى. ازيالىق امەريكالىقتار – اتالعان ەلدەگى ەڭ ۇلكەن دياسپورانىڭ ءبىرى», دەيدى گۇلناش اسحات.
ءيا, ءبارىمىزدى «اقش-تاعى قازاقتاردىڭ ءومىرى قانداي؟ ونداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى, قانداستارىمىزدىڭ ناقتى سانى قانشا؟ ولاردىڭ تاريحي وتانىمەن اراقاتىناسى قانداي؟» دەگەن سۇراقتار مازالايتىنى راس. ال بۇدان دا ماڭىزدىسى, ولاردىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن قالاي ساقتاپ ءجۇر دەگەن ماسەلە مازالايدى. زەرتتەۋشى گۇلناش اسحات پەن رۋسلان ساكەەۆ قۇراما شتاتتارعا ءبىرجولا قونىس اۋدارىپ, 6-30 جىلدان اسا تۇرىپ جاتقان قانداستارعا ونلاين ساۋالناما جۇرگىزىپ, ولاردىڭ جالپى جاعدايى تۋرالى اقپارات جينادى. اتالعان ساۋالناما Survey Monkey كومەگىمەن قازاق, اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزىلدى. وعان قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ جالپى سانى 325-تەن اسىپ, 179 رەسپوندەنت قازاق ءتىلىن تاڭداسا, ونىڭ 146-سى اعىلشىن تىلىندە ساۋالناما تولتىرعان.
زەرتتەۋشىلەردىڭ تاعى ءبىر ادىستەمەسى – ونداعى دياسپورا وكىلدەرىمەن جەكە-جەكە سۇحبات جاساعان. وسىعان دەيىن جەكە سۇحباتقا قاتىسقان 27 قانداسىمىز الىس ەلدەگى ءوز ومىرلەرى تۋرالى اعىنان جارىلا ايتىپ بەرگەن. ال كەلەسى كەزەكتە ولار اتالعان سالانى زەرتتەپ جۇرگەن تاجىريبەلى ساراپشىلارمەن كەزدەسىپ, اتالعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىرلەسىپ, اشىق دەرەكتەردەگى ماتەريالداردى پايدالانعان.
«جالپى, قازاقستاننان اقش-قا ميگرانتتار اعىنى 90-جىلداردان باستاپ ءوستى, ال 1992 جىلدان 2022 جىلعا دەيىنگى دەرەكتەردى تالداۋ اقش-تا تۇراقتى تۇرۋ مارتەبەسىن العان قازاقستان ازاماتتارى سانىنىڭ تۇراقتى ءوسۋىن كورسەتەدى», دەيدى زەرتتەۋشى رۋسلان ساكەەۆ.
وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن ساراپشىنىڭ ءبىرى گ.مەڭدىقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقتاردىڭ تابانى امەريكا توپىراعىنا سوناۋ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءتيىپتى. ساراپشى ولاردى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا الىنعان جانە گەرمانيا اۋماعىنداعى كونتسلاگەرلەردە بولعاندار, ياعني تۇتقىننان ازات ەتىلگەن كسرو-نىڭ بۇرىنعى ازاماتتارى, وداقتاس كۇشتەرمەن جانە تەكسەرۋلەردەن كەيىن ءوز وتىنىشتەرى بويىنشا تۇركياعا جىبەرىلگەندەر, ودان كەيىن تۇركيادان امەريكاعا قونىسقا اۋدارعاندار; تۇرىك ەڭبەك يمميگراتسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن تۇركيادان بارعان قازاقتار, بەس جىل تۇراقتى تۇرعاننان كەيىن اقش ازاماتتىعى مارتەبەسىن العاندار, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان (قحر) اقش-قا جاپونيا, تايۆان ارقىلى كەلىپ, تىنىق مۇحيتى ارقىلى ءوتىپ, سول جاعالاۋدا ءبىلىم العاندار نەمەسە جۇمىس ىستەۋگگە قالىپ, سول ەلدە تۇرۋعا مۇمكىندىك العان قازاقتار, قازاقستاننان وقۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەۋگە بارعاندار جانە وسى ەلدىڭ ازاماتتارىمەن ۇلتارالىق نەكەگە تۇرۋىنا بايلانىستى ازاماتتىق العاندار جانە اسىراپ الىنعانداردى قۇرايدى.
زەرتتەۋشىلەردى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ ەتنومادەني بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ جانە ءوزىن-ءوزى ۇلت رەتىندە ساقتاۋ ماسەلەسى دە تولعاندىرىپتى. دەگەنمەن قازىرگىدەي جاھاندانۋ كەزەڭىندە بۇل مۇمكىن بە؟ اسىرەسە امەريكا سياقتى الپاۋىت ەلدە تۇراتىن قازاقتار ءۇشىن كۇردەلى بولماق. ونداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاۋداعى قيىنشىلىعى, ونىمەن كۇرەسى جونىندە دە ولار ىزدەنىس جاسادى.
«اقش-تاعى قازاق دياسپوراسىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ ساقتالۋىن انىقتاۋ دا زەرتتەۋدىڭ باستى ماقساتتارىنىنىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلت, ياعني ءوز ۇلتىڭنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءوزىمىزدى قالاي كورەتىندىگىمىز. اندرەي ءسۋتسيۋدىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ماڭىزدى بەلگىلەرى ادامدارعا ولاردىڭ كىم ەكەنىن, حالىقارالىق كونتەكستە وزدەرىنىڭ جەكە باسىن جوققا شىعارماي, وزگەرتپەي قالاي قابىلدايتىنىن ەسكە سالادى. ال ۇلتتىق بىرەگەيلىك باسقالاردىڭ قۇندى قاعيداتتارى مەن جەتىستىكتەرىن قولداۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كۇش-جىگەر سالۋعا بولادى دەگەن تەورياعا سايكەس بولاشاقتا وسۋگە ىقپال ەتەدى. سوندىقتان ساۋالنامامىزدا وسى تۇسىنىكتى انىقتاۋ ءۇشىن مادەني قۇندىلىقتار, ءتىل, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر, بەلگىلى ءبىر ۇلتقا قاتىستى سەزىمى سياقتى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن انىقتايتىن سۇراقتاردى قوسۋعا تىرىستىق», دەيدى قوس زەرتتەۋشى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ساۋالناماسىنداعى ناتيجەلەر رەسپوندەنتتەردىڭ 78,4%-ى ولاردىڭ اتاجۇرتپەن بايلانىسىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتسە, 6,8%-ى ماڭىزدى ەمەس دەگەن, ال 10,5%-ى جاۋاپ بەرۋ قيىن ەكەنىن العا تارتىپ, 4,2%-ى جاۋاپ بەرمەۋدى ءجون كورىپتى. سونىمەن بىرگە 93,5% ازامات جات ەلدە جۇرسە دە ءوزىن قازاقپىز دەپ سانايتىن توپتان ەكەن. ساۋالناما ناتيجەسىنە ساي, وكىنىشتىسى 3,3%-ى ءوزىن قازاق دەپ سانامايدى. قاي حالىق ءۇشىن دە انا ءتىلى باستى ورىندا ەكەنى داۋسىز. امەريكادا تۇراتىن قازاقتارعا دا بۇل ماسەلە وتە ماڭىزدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ساۋالنامسى بارىسىندا ونداعى دياسپورانىڭ باسىم بولىگى, ياعني 56,6% ورىس تىلىندە, 29,1% قازاق تىلىندە, ال 13,3% ۇيدە اعىلشىن تىلىندە سويلەسەتىنى دە انىق بولعان.
قورىتا ايتقاندا, اقش-تاعى قازاق دياسپورسى اراسىندا ءالى دە قازاقى قالىپ پەن ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىك ساقتالعانىن اڭداعانداي بولدىق. الايدا اعىلشىن تىلىندە وقىپ جاتقان قازاقتىڭ الىستاعى ۇل-قىزىنىڭ كوپ وتپەي انا تىلىنەن ماقۇرىم قالاتىنى جانىمىزدى اۋىرتارى ءسوزسىز. زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل ماسەلەلەرگە قورشاعان ورتا (مەكتەپ, بالاباقشا) كوپ مادەنيەتتىلىك, وتباسىندا قازاقى تاربيەنىڭ جوقتىعى (ساۋالناما بويىنشا 49,30% ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە سويلەسەدى); ارالاس نەكە (كوپ جاعدايدا بالالار تەك اتا-اناسى سويلەسەتىن ءتىلدى عانا مەڭگەرەدى), قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋعا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جوقتىعى, قانداستار اراسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق مۇددە, قۇندىلىق, يدەولوگيالىق باسىمدىقتار مەن ارتىقشىلىقتار نەگىزىندە بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ بولماۋى سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن.
زەرتتەۋشىلەردەن بۇل كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن سۇراعانىمدا: «وسى ەلدە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن, مادەنيەتى مەن ءتىلىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا ۇلەس قوسۋدى كوزدەپ, سول جاقتان قازاق مادەني ورتالىقتارىن, تىلدىك كۋرستار اشۋعا مۇمكىندىك جاساعان دۇرىس. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جاڭعىرتۋعا, مادەني رەسۋرستاردى ساقتاۋعا ىقپال ەتە الاتىن ءارتۇرلى ۇيىمداردى تارتۋعا دا كۇش سالعان ءجون», دەيدى گۇلناش اسحات. وسى جاعدايدا مەملەكەتىمىز الىستا جۇرگەن اعايىننىڭ قوعامدىق جاعدايىنا, مادەنيەتى مەن ءتىلىن ساقتاۋىنا كوڭىل بولسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى دەگىمىز كەلەدى.
