– شىرپى تيسە, قۋراعان جاپىراقتاي بۇرق ەتىپ تۇتانعالى تۇرعان بۇگىنگى الەمدىك گەوساياسي جاعدايدا بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان ءار قادام ماڭىزدى. سونىڭ ءبىرى – كونفەسسياارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل قۇندىلىقتىڭ ءرولى قانداي؟
– قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 18 كونفەسسيانى قۇرايتىن 3,5 مىڭنان اسا ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن. وسىنداي ءار الۋاندىق اياسىندا ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءدىني بوستاندىقتى قورعاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابا الدىق. بۇعان قالاي قول جەتكىزدىك؟ ويتكەنى حالقىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. ال يسلام ءسوزىنىڭ ءوزى «بەيبىتشىلىك» دەگەن ماعىناعا سايادى.
اسىل ءدىنىمىزدىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – ادامزاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ادام قۇقىعىنا قۇرمەت ەتۋدى جۇرەككە ورنىقتىرۋ ارقىلى قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ. ءدىنىمىز بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن قاعيدانى بەكىتكەن. ماسەلەن, وزگەنى سىيلاۋ, باسقالاردىڭ قۇقىعىنا قۇرمەت كورسەتۋ – ناعىز مۇسىلمان بولۋدىڭ شارتى. يسلام – بۇكىل ادامزاتقا اللا جىبەرگەن ءارى قيامەتكە دەيىن جالعاساتىن سوڭعى ءدىن. سونداي-اق پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) يسلام ءدىنىن جەر جۇزىندەگى بارلىق حالىققا جەتكىزۋ ماقساتىمەن سول كەزدەگى ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە, باسشىلارىنا حات جولداي وتىرىپ, ولاردى يسلام ءدىنىن قابىلداۋعا شاقىرعان.
ءبىز الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزە وتىرىپ, جاھانداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋعا, ەلدەر اراسىنداعى سوعىستى, ءتۇرلى ۇلت اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا شاقىرىپ كەلەمىز. سەبەبى بارلىق ءدىننىڭ ماقساتى – ادامزات بالاسىنىڭ ءوزارا تاتۋ تۇرۋى. سونىڭ جەمىسى بولار, ەلىمىزدە كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن دوستىقتىڭ ەرەكشە ۇلگىسى قالىپتاستى. بۇل تاجىريبەنى ءىس جۇزىندە باسقا دا ولكەلەردە قولدانۋعا بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
وسى ورايدا ەلىمىزدە ءوتىپ كەلە جاتقان سەزدەردىڭ نەگىزگى پايىمى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن ديالوگ ارقىلى وسى سالاداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن كەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ. كۇش كورسەتۋ, ەكسترەميزم, تەرروريزم سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى بىرىگىپ ەڭسەرۋگە ىقپال ەتۋ.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, الەمدىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ءدىن قايراتكەرلەرى قانداي ۇلەس قوسا الادى؟
– 20 جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان دىندەر سەزىنە الەمنىڭ ەڭ تانىمال ساياسي تۇلعالارى مەن ءدىن قايراتكەرلەرى قاتىستى. جاھاندىق جيىننىڭ يدەياسىن ايگىلى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شەيحى مۇحاممەد سايد تانتاۋي, جوعارعى يمام احمەت تايىپ, ۆاتيكان مەن كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى, ريم پاپاسى فرانتسيسك سەكىلدى الەمنىڭ وزگە دە اسا ىقپالدى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ قولداعانىن بىلەمىز. بۇل – جاي عانا ءدىني قايراتكەرلەردىڭ جيىنى ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر ورتاعا سالىناتىن فورۋم.
2022 جىلى وتكەن جەتىنشى سەزدە ء«دىن, قوعام جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك», ء«دىني نانىم-سەنىم بوستاندىعى جانە وزگە ءدىندى ۇستانۋشىلاردى قۇرمەتتەۋ» جانە ء«دىني كوشباسشىلاردىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى ءرولى» دەگەن اۋقىمدى تاقىرىپتار اياسىندا اڭگىمە ءوربىدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءدىن قايراتكەرلەرى ءوز ۇندەۋىن جاريالاپ, الەمدى تۇراقتاندىرۋ, تىنىشتىققا شاقىرۋ ءۇشىن ءبىر توبەنىڭ باسىنا جينالدى. جالپى مۇنداي جيىننىڭ ءوتۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزدە دىنارالىق تۇراقتىلىق پەن ءوزارا سەنىمنىڭ قانات جايعانىن بىلدىرسە كەرەك.
يسلام ءدىنى دە وزگە ءدىن وكىلدەرىمەن دوستىقتا ءومىر سۇرۋگە, سونداي-اق تولەرانتتىلىققا اسا ءمان بەرەدى. پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) زامانىنان بەرى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە وزگە ءدىن وكىلدەرى بەيبىت جاعدايدا عۇمىر كەشتى. قازاق ەلى سول دوستىق ۇستانىمىن قولدان شىعارماي, بۇگىنگە دەيىن بەرىك ساقتاپ كەلەدى. ءبىز اڭگىمەگە ارقاۋ قىلىپ وتىرعان دىندەر سەزى – سونىڭ انىق ايعاعى.
– الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءيميدجىن ارتتىرۋعا ءىس جۇزىندە ناقتى قانداي پايداسى بولدى؟
– ء«ىستىڭ ناتيجەسى ونىڭ قالاي اياقتالعانىنان ەمەس, قالاي باستالعانىنان بىلىنەدى» دەپ دانا اباي تۇجىرىمداعانداي, مەن 2003 جىلى استانادا وتكەن العاشقى سەزگە توقتالا كەتكىم كەلەدى. ونىڭ جۇمىسىنا يسلام, حريستياندىق, يۋدايزم, سينتويزم, يندۋيزم جانە بۋدديزم سەكىلدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ بەدەلدى وكىلدەرى قاتىستى. بۇنىڭ ءوزى دىنارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم ءۇشىن قول جەتكىزىلگەن ءسوزسىز جەتىستىك ەدى.
دىندەر ديالوگى ءى سەزدىڭ تۇجىرىمدامالىق يدەياسى جانە داۋ-دامايدى شەشۋ ءتاسىلى رەتىندە دىنارالىق جانە ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستارداعى كۇش كورسەتۋ مەن تەررور ادىستەرىنە قارسى قويىلدى. قاتىسۋشىلار اراسىندا بۇگىنگى الەمدەگى ءدىننىڭ ءرولى جانە كەز كەلگەن ءدىننىڭ نەگىزگى مورالدىق قۇندىلىقتارىنىڭ جالپىادامزاتتىق سيپاتى جونىندە اشىق پىكىرلەسۋ ءوتتى.
بىرەگەي جانە ەستە قالارلىق وقيعاعا اينالعان فورۋم بۇكىل الەمدەگى ادامزات بالاسىنىڭ بەيبىت, لايىقتى ءومىرى ءۇشىن ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن بىرلىگىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ بەردى. فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا رۋحاني كوشباسشىلار بولاشاقتاعى ۇيلەسىمدى الەمنىڭ نەگىزى رەتىندە ادامزات ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە بارلىق قوعامدا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى مالىمدەگەن دەكلاراتسيا قابىلدادى. اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ تابىسى دەپ دىنارالىق فورۋمدى ءار ءۇش جىلدا ءبىر رەت تۇراقتى تۇردە وتكىزۋ تۋرالى بەكىتىلگەن شەشىمدى ايتۋعا بولادى.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العان تۇستان بەرى الەم حالقىن تىنىشتىققا باستاپ, بۇۇ سىندى ۇلكەن مىنبەرلەردەن بەيبىتشىلىك تۋىن كوتەرىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بۇل باستامامىز اياقسىز قالماي, وزگە دە الەم ەلدەرى قولداپ كەتتى. جاھاننىڭ ءدىن قايراتكەرلەرى استانادا باس قوسىپ, تورتكۇل دۇنيەنى سوعىسپاۋعا, جەر شارىن جاقسىلىققا شاقىرۋعا باعىتتالعان باستامالارىن جاريا ەتتى. قىرعيقاباق يدەولوگياعا جول بەرمەۋگە شاقىرىپ, ەتنوستىق توپتار مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان القالى جيىندى ۇيىمداستىرعان قازاق ەلىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتىر. ءبىز دە سول ۇلكەن باستامانىڭ بەل ورتاسىندا بولدىق. تاتۋلىقتىڭ باستى تىرەگى ءدىني تولەرانتتىلىقتى ۇستانۋ بولسا, ەكىنشىسى – جەر جاھانداعى تىنىشتىققا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ. ەلىمىزدىڭ بۇل الەمدىك باستاماسى – وسى باعىتتا قولعا الىنعان ۇلكەن قادام.
– سەزد حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىندا «الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ 2023-2033 جىلدارعا ارنالعان دامۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. ونىڭ مازمۇنىندا قانداي العا قويىلعان مىندەتتەر بار؟
– بۇل – ارينە, وتە ماڭىزدى قۇجات. دامۋ تۇجىرىمداماسى اياسىندا سەزدىڭ الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرىپ, قاتىسۋشى ەلدەردىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسۋ كوزدەلگەن. بەيبىتشىلىك الاڭى ودان ءارى ءورىسىن جايىپ, تىنىشتىق تىرەگى قاناتىن كەڭگە قاعا بەرمەك. الدىمىزدا قانداي قيىن ماسەلەلەر كەزدەسسە دە, ونى بەيبىت جولمەن شەشۋ كەرەك ەكەنىن وسى تۇجىرىمداما ۇقتىرعانداي. قازىرگى تاڭدا ورىن الىپ جاتقان ءتۇرلى جانجالدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان بۇل ۇسىنىس كوپتەگەن ءدىن قايراتكەرى تاراپىنان قولداۋ تاپتى.
ءبىز دە ءوز ۇستانىمىمىزعا سايكەس, الەم حالقىنىڭ بىرلىكتە, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋىن قالايمىز. تۇجىرىمداما ماقساتىنا سايكەس, الداعى ونجىلدىقتا دىندەر سەزىنىڭ ميسسياسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر قاۋىمداستىقتارى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن قۇرمەتتى ودان ءارى نىعايتۋ, سونداي-اق بۇكىل ادامزاتقا ءادىل, قاۋىپسىز, گۇلدەنگەن بولاشاق قۇرۋعا جاردەمدەسۋ ءۇشىن رۋحاني ديپلوماتيانىڭ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا سەپ بولارى ءسوزسىز. قازاق ەلى بۇل ماقساتتا ءوز الاڭىن ۇسىنا وتىرىپ, جاھاندى جاقسىلىققا باستاي بەرمەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
