ونەر ورەلى بولسىن دەسەك...

وسىدان كەلىپ بەينەلەۋ ونەرى قازىر قاي دارەجەدە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. «مالىمدى الساڭ ال قۇداي, پەيىلىمدى الما» دەگەن ءتام­سىلدىڭ فيلوسوفياسى ءبىز ىزدەگەن سۇ­راققا جاۋاپ بەرىپ تۇرعانداي. اش قارىن تويىنار, ال رۋحاني مەشەۋلىككە ۇرىنساق وبالى كىمگە؟ اتا-بابامىز سونى كۇنى بۇرىن بولجاپ, ۇرپاقتارىن قامسىز شاپ­قىلاۋدان ساقتاندىرىپ وتىرعان. مۇقاعالي اعامىزدىڭ «حالقىمنىڭ ءوز ايتقانىن قايتالادىم» دەگەنى رۋحانيات­تى مەڭزەيدى. ارمان-مۇراتتىڭ ۇلتقا قاجەت التىن ەرەجەسى ساقتالماي, وركەنيەت جەڭىسىنىڭ يگىلىگىنە كەنەلۋ مۇمكىن ەمەس.

بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كىرىسپەسىن تاستاعى تاڭبالاردان كورەمىز. سول ورنەك ۋاقىت تەزىنە كومەسكىلەنبەي, وزەگىن بايىتىپ, وزىنە ءتان ۇردىسپەن جالعاسىن تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟ وسى ونەردىڭ ادام­زاتقا ءتان ورتاق تابىسىنىڭ ىشىندە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىز مەنمۇندالاپ تۇرسا قانداي عانيبەت. جاس تالانتتاردى تاربيە­لەگەندە, وسىنداي مازمۇنداردى بويىنا سىڭىرۋگە كۇش سالۋعا ءتيىسپىز.

الىستان كەلگەن قوناقتار ەل ورداسى استانانىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان ساتتە قازاقتىڭ قالاسىنا كەلگەنىن سەزىنۋى كەرەك. سەزىنبەسە, سەزىندىرە الماسا ونەرىمىزدەن نە پايدا؟ استانا ۇلگى كورسەتسە, ايماقتار سوعان قاراپ بوي تۇزەيدى. مۇنداي يدەيا­لاردى جۇزەگە اسىراتىن سۋرەتشى مەن ساۋلەتشىلەردىڭ ابىرويلى تۋىندىسى. ۇلتتىق تانىمعا قانىققان كادرلار ءبىر جاق­تان كەلمەيدى, ونى شىنىقتىراتىن, قاتارعا قوساتىن ءوزىمىز, قوعامىمىز. اكادە­ميك الكەي مارعۇلان «...ونەردە وزىندىك قولتاڭباسى جوق حالىق ولەدى» دەگەن ەكەن.

ۇلتتىق تانىمدى, بەرىك قالىپتاسقان سالت-ءداستۇردى ەلەپ-ەسكەرمەيتىن «وركەنيەت­تىڭ» توڭمويىندارى پايدا بولا باستادى. وزىمىزدەن ءوزىمىز الشاقتاپ, وزگەنى ۇلگى تۇتاتىن جاساندىلىق بوي كورسەتىپ ءجۇر. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى كوز­قاراستار بيىكتەۋ كەرەك ەدى, ءۇمىتىمىز اقتالا قويعان جوق. مادەنيەت پەن ونەر­دىڭ جانكەشتى قايراتكەرلەرى اتانعان ارىپتەستەرىم – سۋرەتشىلەر, مۇسىنشىلەر, قولونەرشىلەر, ت.ب. شەبەرلەر ۇكىمەت نازارىنان تىس قالعانداي سەزىلەدى. ماسەلەن, «قىلقالام مەن قاشاۋ» ماماندىعى كوپكە دەيىن لەگيتيمدى بولىپ, مەملەكەتتىك ەڭبەك رەەسترىندە تىركەلگەن. كەزىندە بۇل مامان­دىقتار قۇرمەتتى بولىپ سانالدى. ءتىپتى ولارعا بەلگىلى ءبىر قامقورلىق بەلگىلەندى.

قازىر شە؟ نەسىن جاسىرايىق, قازىر سۋرەتشىلەر قاۋىمىنىڭ تىرشىلىگىن بيلىك بىلە بەرمەيدى. الايدا تالانتتار سيرەگەن جوق. جىل سايىن جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان ديزاينەر مەن سۋرەتشى دايارلانادى, جوعارى بىلىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇدان بولەك, سۋرەتشىلەردى بىرىكتىرەتىن كاسىبي وداق تا بار. وكىنىشكە قاراي, ەڭبەك زاڭناماسىندا ولاردىڭ وزىندىك مارتەبەسى ايقىندالماعان. بۇعان نە دەيسىز؟ دۇنيەجۇزىمەن باسەكەگە تۇسكەندە – الدىمەن مادەنيەتىمىزدى, ونە­رىمىزدى بەتكە ۇستايمىز. الەممەن يىق تىرەستىرۋ – ەكونوميكالىق جەتىستىككە عانا ەمەس, مادەنيەتتىڭ, ونەر مەن ادەبيەتتىڭ, عىلىمنىڭ, سپورتتىڭ كەمەلدەنۋىنە تىعىز بايلانىستى.

سۋرەتشىلەر – شىعارماشىلىق تۇل­عالار. تۋىندىلارى ارقىلى ۇلت رۋحا­نيا­تىنا ۇلەس قوساتىن جاندار. ەڭ­بەك­تەرى – مۇراجايلاردا, ونەردى سۇيەتىن وتباسىلاردىڭ تورىندە, شەتەلدەردە ساق­تاۋ­لى. ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەيتىن باي­لىعىمىز وسىلار. بەينەلەۋ ونەرى, بۇل – كوركەمدىك جانە شىعارماشىلىق ءىس-ارەكەت ارقىلى ادامداردىڭ تانىمىن تەرەڭدەتەدى, تالعامىن وسىرەدى. ءارتۇرلى ماتەريالدار­مەن جۇمىس ىستەۋدىڭ تەحنولوگيالارىن ۇيرەتەدى, شىعارماشىلىق الەۋەتتى شىڭدايدى. دامىعان ەلدەر بەينەلەۋ ونەرىنە مەملەكەت ساياساتىنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قارايدى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە بەينەلەۋ ونەرىن وقىتۋدى ستراتەگيالىق باسىمدىققا بالايدى (اقش, جاپونيا, فرانتسيا, قىتاي ت.ب.). اسىرەسە قىتايدىڭ قامقورلىعى ەرەكشە.

بەينەلەۋ ونەرىنە باۋليتىن ءبىرىنشى باسپالداق – مەكتەپ. ەلىمىزدە وسى ماسەلەگە ءمان بەرۋ كوڭىل كونشىتپەيدى. «كوركەم ەڭبەك» پەن «سىزۋ» پاندەرى بىرىگىپ, ساعات­تارى قىسقارعان. بۇل ۇرپاققا كەرەك رۋحاني-ادامگەرشىلىك, ەستەتيكالىق تاربيە دامۋىنىڭ باياۋلاي باستاعانى. مەم­لەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ءارى قاجەتتى شى­عار­­ماشىلىق, شىعارماشىلىق-پەداگو­گيكالىق ماماندىقتاردىڭ ءبىلىم بەرۋ نا­رىعىنان كەتۋى جانە كوركەم ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن كاسىبي پەداگوگتەردى «سىرتقا تاستاۋ». تۇراقتى دامۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلامالارىن تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى.

قازىر جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە «بەينەلەۋ ونەرى» مەن «تەحنولوگيا» پاندەرى قوسىلىپ كەتكەن. ول 2017 جىلدان بەرى «كوركەم ەڭبەك» ءپانى بولىپ 1,2,5,7-سىنىپتاردا جۇرگىزىلەدى. اتالعان ءپان زاماناۋي كوركەم ءبىلىم بەرۋ تاپسىرمالارىن تولىق قامتي المايدى. بىرىنشىدەن, ەشبىر جوعارى وقۋ ورنىندا «كوركەم ەڭبەك» ماماندارىن دايارلامايدى. ونداي كلاسسيفيكاتور جوق. ەكىنشىدەن, كوركەم ەڭبەك پانىنەن قاي ماماندىق يەسى ساباق بەرەدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابۋ قيىن. «بەينەلەۋ ونەرى جانە سىزۋ» مۇعالىمى مە؟ الدە ونى «تەحنولوگيا» ءپانىنىڭ مۇعالىمى جۇرگىزە مە؟ قاي جاعىنان قاراساڭ دا قيسىنسىز. ۇشىنشىدەن, نەگە «كوركەم ەڭبەك» ءپانىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزەر الدىندا وسى ءپاندى وقىتاتىن ماماندار دايارلاپ الۋ ەسكەرىلمەگەن؟ تورتىنشىدەن, «كوركەم ەڭبەك» پانىندە بەرىلگەن مالىمەتتەردە وزىمىزگە بەلگىلى بەينەلەۋ ونەرى سالالارى – گرافيكا, ساندىك قول ونەرى, زەرگەرلىك ونەر, كەسكىندەمە, ديزاين, ءمۇسىن, ت.ب. جەتە ءسوز بولمايدى. ونى زەرتتەگەن عالىمدار, اتاقتى قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارى جايىندا ماعلۇماتتار از بەرىلگەن.

وسىعان وراي ءبىزدىڭ ايتارىمىز, مەك­تەپ تۇلەكتەرى كۇنى ەرتەڭ ينجەنەر, قۇ­رىلىسشى, ارحيتەكتور, ت.س.س. مامان­دىقتى يگەرىپ, جالپى جانە ارنايى تەحنو­لوگيالىق ۇدەرىستەرمەن, زاماناۋي ماتەريالدارمەن, قۇرال-جابدىقتارمەن جۇمىس جاساۋعا قۇزىرەتتىلىكتى مەڭگەرۋ ءۇشىن ءپان تەك «ەڭبەككە باۋلۋ» نەمەسە «كوركەم ەڭبەك» ەمەس, «تەحنولوگيا» دا اتالۋى كەرەك. ونىڭ مازمۇنى «تەحنيكالىق» جانە «قىزمەت كورسەتۋ» تەحنولوگياسىنا ارنالسا تىپتەن جاقسى. ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە سايكەس بۇل ءپاننىڭ ۇلدار مەن قىزدار ءۇشىن ءبولىپ وقىتىلعانى ماڭىزدى. ونى بىلاي دەپ سيپاتتاعىمىز كەلەدى:

1-6 سىنىپتاردا – «بەينەلەۋ ونەرى», 9-سىنىپتا «سىزۋ», ال وسى ءپان 10-11 سىنىپتاردا 1 ساعاتتان تاڭداۋلى كۋرس بولىپ جالعاسسا.

1-4 سىنىپتار دا – «ەڭبەككە باۋلۋ», 5-9 سىنىپتاردا – «تەحنولوگيا».

اتالعان پاندەردەگى ساباق بەرۋ مىندەتى بىلىكتى, ءبىلىمدى, دارەجەسى بار ماماندارعا جۇكتەلگەنى ءجون. جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان پاندەردىڭ وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋلىعىن قايتا قاراسا دەيمىز. ول جوعارى وقۋ ورنىنان عالىم ادىسكەردىڭ, مەكتەپتەردەن تاجىريبەلى مۇعالىمنىڭ, كاسىبي سۋرەتشىنىڭ بىرلەسكەن جاعدايىندا دايىندالسا. جوعارى وقۋ ورىندارىندا – «بەينەلەۋ ونەرى جانە سىزۋ», «ەڭبەككە باۋ­لۋ جانە تەحنولوگيا پاندەرى» مۇعالىمىن دايارلاۋدا مەكتەپتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلسا.

جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇسىنىستاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا «بەينەلەۋ ونەرى جانە سىزۋ», «ەڭ­بەككە باۋلۋ جانە تەحنولوگيا» مامان­دىعىنىڭ كلاسسيفيكاتورى قايتا قارالىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن تولىقتىرسا. بالا مەكتەپتەگى سىزۋ پانىنەن ساۋاتتى ءدارىس الىپ, قاراپايىم سىزىق تۇرلەرىنەن باستاپ قۇرىلىس سىزباسىنا دەيىنگى شەبەرلىكتەرگە بەيىمدەلسە, كاسىپتىك-پوليتەحنيكالىق كوللەدجدەردە جانە جوو-لاردا قۇلاشىن كەڭىنەن سەرمەيدى. تەحنيكالىق, قۇرىلىس, مۇناي-گاز, ساۋلەت, ديزاين, ت.ب. ماماندىقتاردا سىزۋدان قينالمايتىن بولادى.

كوركەم ونەر بارلىق ۋاقىتتا ۇلكەن ماندەر مەن مازمۇنداردى قامتيدى. قازىرگى زامانعى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ماڭىز­دىلىعى مەن ءرولىن باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. كوركەم بەينەلەردە فولكلور مەن قازاق حالقىنىڭ, سونداي-اق ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق حالىقتاردىڭ تاريحى كورىنىس تاپقان. قازىرگى بەينەلەۋ ونەرى باعىتتارىندا جاڭا بۋىن سۋرەتشىلەرى ەركىن ادام يدەيا­لارىن, كوڭىل كۇيلەرىن جانە ۇمىتتەرىن, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىن بەينەلەيدى. كوركەم ونەر سالاسىنداعى ساياسات مەملەكەتتىك رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاقتى سۋرەتشىلەر مەن جاس تالانت­تارعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جول كارتاسى ازىرلەنۋى ءتيىس. ولاردىڭ دامۋى ءۇشىن شاكىرتاقىلار, گرانتتار, باسقا دا قولداۋ تۇرلەرى قاراستىرىلسا دەيمىز. مۇ­نىڭ بارلىعى ۇلتتىق رۋحاني بايلىقتى اشۋعا جانە مەملەكەتتىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە باعىتتالادى. وسى ماقساتتا ءار وڭىردە جىل سايىن جالپى ۇلتتىق بايقاۋلار وتكىزۋ قاجەت.

ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىندا, الماتى مەن استانادا بەينەلەۋ ونەرىنەن كورمەلەر وتكىزۋ ءۇشىن تەگىن الاڭدار جوق. مۋزەيلەر مەن گالەرەيالار كوممەرتسيالىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى. بۇل بارلىق دەڭگەيدەگى سۋرەتشىلەرگە قولجەتىمسىز. كوپتەگەن سۋرەتشى بىرلەسىپ توپتىق كور­مەلەر وتكىزەدى. مونۋمەنتالدى انسامبلدەر ءۇشىن بايقاۋلار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ – تەندەرلەر رەتىندە وتكىزىلەدى, ياعني «كىم ارزانىراق جوبا جاسايدى» قاعيداتىمەن. سونىڭ سالدارىنان ساپاسى تومەن تۋىن­دىلار مەن وندىرىستىك جۇمىستار سورەلەرگە قويىلادى. مۇنداي ءتاسىلدى قايتا قاراپ وزگەرتكەنىمىز ءجون. كورمەلەر, ارت-فەستي­ۆالدار مەن بايقاۋلار كوركەمدىك كەڭەس­تەردىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداسسا دەيمىز.

كوركەم باعالاۋ مەن قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتى قازىرگى ۋاقىتتا جوعالعان. كور­كەمدىك كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا ساراپشىلار, قوعام وكىلدەرى كىرگەنى كەرەك. ال ولاردىڭ باسشىلىعى كاسىبي سۋرەت­شىلەر, مۇسىنشىلەر جانە ديزاينەرلەرگە تيەسىلى بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت مۋزەيلەرگە قارجىلىق قاراجات جاعىنان قولداۋ كورسەتىپ, بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا ىستەلگەن قۇندى شىعارماشىلىق تۋىندىلاردى ساتىپ الۋى كەرەك. وسى ارقىلى مەملەكەت سۋرەتشىلەردى, مۇسىنشىلەر مەن قولونەرشىلەردى قولدايدى. قازىرگى زامانعا لايىق ونەر مۋزەيىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ول ازاماتتارىمىز بەن الەم­نىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن كەلەتىن تۋريست­ەر­دىڭ نازارىن اۋداراتىن كۋلتتىك ورىنعا اينالادى. مىسالى فرانتسۋز بيزنەس­مەنى ستەفان ديستانگيان ەلدى قارجى داعدارىسىنان شىعۋدىڭ جولىن «مونا ليزا» اتتى اڭىزعا اينالعان كارتينانى ساتۋدان كورىپ وتىر, دەپ حابارلايدى zakon.kz Independent-كە سىلتەمە جاساپ. «كۇن سايىن ءبىز كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە ميللياردتاعان ەۋرو جۇمساپ جاتىرمىز – ءدال بالالار تاس لاقتىرىپ جاتقانداي. بۇل جاعدايدىڭ سوڭى كورىنبەيدى, سوندىقتان قارجى داعدارىسى شەكسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن. وسى شىعىنداردىڭ قايتارىمى بولۋى كەرەك, جانە ولاردى بىردەڭەمەن وتەگەن ءجون» دەيدى ديستانگيان. وسى «مونا ليزا» اتتى كارتينانى كورۋ ءۇشىن دۇنيە جۇزىنەن جىل ون ەكى اي تۋريستەر ۇزىل­مەيدى. مەملەكەت قورجىنىنا قوماقتى قارا­جات قۇيىلىپ جاتىر. بىزدە دە وسىنداي جاعداي جاساۋ مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى.

باسەكەلەستىكتىڭ باستى شارتى – ساپالى ءبىلىم, كاسىبي مامان دايارلاۋدا دەسەك, ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعانى دۇرىس. سۋرەت­شىلەر تۋرالى ارنايى زاڭ دا قابىل­داناتىن مەزگىل الدەقاشان جەتتى. ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ قايماعىن بۇزباي پارمەندى قيمىلداۋ ماڭىزدى. سونداي مامانداردى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىككە ارالاستىرىپ, بارىمەن ىسكەر بايلانىس ورناتۋعا جول اشقاندار ۇتادى.

توققوجا قوجاعۇلوۆ,

سۋرەتشى-پەداگوگ