جاھان جاستارىنىڭ دامۋى قاي دەڭگەيدە؟

اتالعان ەسەپتە بەرىلگەن زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, الەم جاستارى جۇمىسسىزدىق, ەڭبەك نارىعىنداعى جوعارى باسەكەلەستىك جانە مەنتال ساۋلىق سياقتى ماسەلەلەرگە كەڭىنەن تاپ بولىپ وتىر. بۇل ماسەلەلەردى ءتيىمدى مەملەكەتتىك ساياسات جانە قاجەتتى سالالارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنى تۋرالى ماماندار پىكىرى بەرىلگەن. ماسەلەلەردى دوستاستىق حاتشىلىعى ەكونوميكا جانە بەيبىتشىلىك ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2010-2022 جىلدار ارالىعىنداعى وزگەرىس ديناميكاسى قورىتىندىسىمەن تالداپ شىققان.

وسى زەرتتەۋدىڭ بارلىق ءتيىستى فاكتوردى ەسەپكە الماۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان دۇرىس. ماسەلەن, 2023 جىلى ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جاستاردىڭ دامۋ يندەكسىن ەنگىزۋ جانە قولدانۋ قاعيدالارىن بەكىتكەنى دە ەسىمىزدە. جەرگىلىكتى يندەكستىڭ تالداۋى الدەقايدا دالىرەك بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى وندا ناقتى ايماقتىق فاكتورلار كەڭىنەن تالدانادى.

56 تاۋەلسىز ەلدىڭ بىرلەستىگى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن دوستاستىق حاتشىلىعى جاستاردىڭ دامۋ يندەكسىن ولشەۋ ارقىلى جاستاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە, ولاردىڭ الەۋەتىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەتىن قۇرالداردى انىقتاۋعا, بولاشاق كوشباسشىلاردى دايارلاۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل ماقساتتا زەرتتەۋ دەرەكتەرى جاستار ساياساتىنىڭ كەلەسىدەي التى سالاسىن قامتيدى: ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, تەڭدىك پەن ينكليۋزيا, دەنساۋلىق پەن ءال-اۋقات, قاۋىپسىزدىك جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىك. ءبىر ەسكەرەتىنى, زەرتتەۋ اياسىندا 15-29 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار عانا قاراستىرىلعان.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, بىردەن 2023 جىلعى جاعداي بويىنشا العاشقى ورىندى سينگاپۋر يەلەنگەنىن بايقايمىز. جاستار دامۋىنا ەڭ قولايلى ورتا ۇسىناتىن بەستىكتەگى قالعان ءتورت ەل – دانيا, پورتۋگاليا, يسلانديا, سلوۆەنيا. بۇل جولى كوشتى «شىعىس ازيا بارىسى» سينگاپۋر باستاعانىمەن, العاشقى وندىقتاعى ەلدەردىڭ بارلىعى ەۋروپادا ورنالاسقان. اتاپ ايتساق, ءتىزىمدى نورۆەگيا, يرلانديا, يسپانيا, مالتا, شۆەيتساريا جالعاستىرىپ وتىر. 183 ەلدىڭ اراسىندا 81-ورىن قازاقستانعا تيەسىلى.

الدىڭعى ەسەپكە قاراعاندا, بۇل جولعى يندەكستىڭ بارلىق سالاسىندا الەمدىك ورتاشا كورسەتكىش الدەقايدا جاقسارعان. ەڭ ۇلكەن جاھاندىق ىلگەرىلەۋ جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىندا بايقالىپ, كورسەتكىشتەر 2010-2022 جىلدار ارالىعىندا 6,1%-عا وسكەن. كەرىسىنشە, جاھاندىق دەڭگەيدە تومەن كورسەتكىشتەر ساياسي جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىك سالاسىندا بايقالعان. ماسەلەن, 127 مەملەكەتتە بۇل سالا بويىنشا ىلگەرىلەۋ انىقتالسا, قالعان 56 ەلدە جاعداي ناشارلاعان. بۇل تۇرعىدان ەڭ ۇلكەن ىلگەرىلەۋ 69,5% پايىز كولەمىندە يندونەزيادا, ال ەڭ تومەنى پاكىستاندا (34,3%) تىركەلگەن. دەمەك الەم ەلدەرى جاستاردى ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋعا تارتۋ جانە ولاردى ساياسي الاڭعا كوبىرەك شىعارۋ ءۇشىن ءالى دە اۋقىمدى ستراتەگيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەتتىگى بايقالادى.

البەتتە, مۇنداي 12 جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋ جۇمىسىندا Covid-19 پاندەمياسىنىڭ ىقپالى تۋرالى مالىمەت كۇتۋ – زاڭدى­لىق. پاندەميا جالپى ورتاشا دامۋ ءۇردىسىن باسەڭدەتەتىنى بول­جان­عانىمەن, جاھاندىق ورتاشا كورسەتكىش 2019 جانە 2021 جىل­دار ارالىعىندا تومەندەۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, 0,54 پايىز­عا وسكەن. بۇل جاستاردىڭ دامۋ دەڭگەيى پاندەميا سياقتى داعدا­رىس­تارعا ءتوزىمدى دەگەن ءسوز بە؟ بۇل كەزەڭدە ءالى دە Covid-19 پاندە­مياسىنىڭ اسەرىنە باعا بەرۋ ەرتە بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان جاس­تار ساياساتىنداعى تەندەنتسيالار الداعى ۋاقىتتا ايقىندالادى.

بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك كورسەتكىشتەرىندە تومەن جاھاندىق پروگرەسس تىركەلگەن. ناقتىراق ايتساق, مۇنداعى جاھاندىق كورسەتكىش نەبارى 0,22 پايىزعا ارتقان. زەرتتەۋشىلەر پاندەميا ناقتى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن قولايسىز ورتا قالىپتاستىراتىنىن پايىمداپ وتىر.

الەم بويىنشا ەڭ تومەن ناتيجەلەردى نيگەر, وڭتۇستىك سۋدان, سيريا, يەمەن, انگولا كورسەتكەن. نيگەردى مىسالعا الاتىن بولساق, ونداعى جاستاردىڭ دامۋى 4,7 پايىزعا قۇلدىراعان. اتالعان ەلدەر 2023 جىلعى وزگە دە 12-دەن اسا الەمدىك رەيتينگتە تومەن ورىنداردى يەلەنگەنى انىقتالدى. سونىمەن قاتار سيريا, ليۆيا, ازەربايجان, ۋكراينا, يەمەن ەلدەرى دە جالپى العاندا شامامەن 25-40 ورىنعا دەيىن تومەندەگەن. سالىستىرۋعا تۇرارلىق باسقا ناتيجە – 2010 جانە 2022 جىلدار ارالىعىندا الەمنىڭ ەڭ جاقسى دامىعان بەس مەملەكەتىنىڭ ۇپايلارى 13 پايىزعا ءوستى.

ەسەپ اۆتورلارى ساياساتكەرلەرگە, الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىنە جاستاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جونىندە بىرقاتار ۇسىنىس جاساعان. زەرتتەۋشىلەر ءار ەل جاستار دامۋىنداعى پروگرەستى نەمەسە رەگرەستى باقىلاۋعا, جاستار مەن وكىمەت اراسىندا ءتيىمدى ديالوگ قۇرۋعا جانە وسى شارالارعا سايكەس رەفورمالار جۇرگىزۋگە كەڭەس ەتەدى. زەرتتەۋ دەرەكتەرى مەن تالداۋ قورىتىندىلارى سالاعا قىزىعۋشى ماماندارعا, عالىمدار مەن ساراپشىلارعا قوسىمشا كومەكشى قۇرال بولادى.

 دەرەككوز: «جاستاردىڭ جاھاندىق دامۋ يندەكسى – 2023»

ايدانا امالبەكوۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى