جۇرتشىلىققا تانىستىرىلعان اتا تاريح

2022 جىلدان بەرى تۇراقتى ۇيىم­داستىرىلىپ كەلە جاتقان جوباعا بىلتىر 700-دەن استام وقۋشى-ستۋدەنت جاس­تار تارتىلسا, بيىل اتالعان وقيعانى تاماشالاۋشىلار 1 200-دەن استى. وعان استانالىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مە­كەمەلەرىنىڭ وقۋشىلارى, سونداي-اق ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باستاعان ەلوردا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, قالا تۇرعىندارى  قاتىستى.

ۇيىمداستىرۋشى تاراپتاردىڭ مالى­مەتى بويىنشا, قۇندى جوبانىڭ بەرەرى مول. اتاپ ايتقاندا, وسكەلەڭ ۇرپاق ۇلت رۋ­حانياتىندا ورنى زور تۇعىرلى تۇلعا­لار ءومىرى جانە حالقىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتى قۇجاتتاردى كورىپ, ونىڭ ءمان-ماڭىزىنا بويلاي الادى. ءسويتىپ, جاس بۋىننىڭ وتكەن وقيعالارعا ىنتاسى ويانىپ, ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى جاڭعىردى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن بىلۋگە, ۇيرەنۋگە دەن قويىپ, پاتريوتتىق سەزىمى ويانادى.

«ۇلتتىق ءارحيۆى» رەسپۋبليكالىق مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ساعيلا ەسىم­سەيىتقىزى: «وسى جوبا اياسىندا ومىردەن وتكەن اعا بۋىننىڭ ەڭبەكشىل جانە جاۋىن­گەرلىك جولىنىڭ ۇلگىسىن جاستارعا تانىتۋمەن قاتار, ارحيۆ قۇجاتتارىن ناسيحاتتاۋ ءھام ارحيۆ سالاسىنىڭ ءيميدجىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز», دەيدى.

وسىلاي «اشىق ەسىك كۇنىنە» كەلگەن قو­ناق­تار ەڭ اۋەلى ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ جاي-جاپسارىمەن تانىستى. بۇل مەكەمە 2006 جىلى 14 جەلتوقساندا رەسمي تۇردە اشىلعان بولاتىن. نەگىزگى مىندەتى بارلىق جەتكىزگىشتەر تۇرىندەگى ارحيۆتىك قۇجاتتاردى تولىقتىرۋ, ساقتاۋ جانە پايدالانۋ.

قازىر مۇنداعى ارحيۆ قورى تولىعۋ ۇستىندە. كەيىنگى جىلدارى شە­تەلدىك مۇراعاتتار, كىتاپحانالار, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان تاريحي قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى جەتكىزىلىپ جاتىر. ونىڭ سىرتىندا جۋىق جىلدارى وتاندىق جەكە مۇراعاتتاردان: 147 377 كادر ميكروفيلم, 16 808 پاراق قۇ­جات, 785 مۇراعاتتىق ءىس, 27 شىعىس قول­جازبا كوشىرمەسى, 52 كينوقۇجات, 1 819 فوتونەگاتيۆ, 113 ءتۇرلى-ءتۇستى سلايدتار, 12 ورتاعاسىرلىق كارتا كوشىرمەسى, 400 مۇراعاتتىق قۇجات جيناعى ءھام انىقتامالىقتار ساتىپ الىنعان. «اشىق ەسىك كۇنىنە» قاتىسۋشى قوناقتار جوعارىدا اتاپ وتكەن جادىگەرلەردىڭ كوپشىلىگىمەن تانىسا الدى. اسىرەسە كورەرمەندەردى 9 قا­باتتان تۇراتىن, سىرتىنان قاراعاندا كۇمبەز ءپىشىندى مۇراعات ساقتاۋ قويماسى تاڭ قالدىردى. مۇندا بارلىق جۇمىس سوڭعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالىپ, قۇجاتتار تسيفرلاندىرىلعان.

ال مەكەمەنىڭ ەكسپوزيتسيا زالىنا ەل تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى قوردا ساق­تاۋلى تۇرعان تاريحي قۇجاتتار قويى­لىپتى. بۇلاردىڭ قاتارىندا 1991 جى­لى 10 جەلتوقسان كۇنى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكا اتاۋىن «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى» دەپ اتاۋ تۋرالى № 1000 – ءحىى قۇجات, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى» جوعارعى كەڭەس شە­شىمى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى» زاڭى, ت.ب. قۇجاتتار بار.

* * *

«اشىق ەسىك» جوباسىنا ات سالىسقان ەكىنشى مەكەمە – «قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى». بۇل قۇ­رى­لىمنىڭ مىندەتى – كونە قولجازبا­لاردى جيناۋ, زەرتتەۋ, ساقتاۋ, رەستاۆراتسيالاۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە مەكەمە قورى  9 مىڭ بىرلىكتەن اسادى. ونىڭ ىشىندە 2000-عا جۋىعى اسا قۇندى كىتاپ بولسا, 300-دەن استامى ءىح-حح ع.ع. مۇرالارى: اراب, پارسى, تۇركى-شاعاتاي, كونە وزبەك, تاتار تىلىندە جازىلعان سيرەك كىتاپتار. سونىمەن قاتار ءحىح عاسىردىڭ سوڭى – حح عاسىردىڭ باسىندا توتە ءھام لاتىن گرافيكاسىندا جارىق كورگەن تۋىندىلار دا بار. بۇلاردىڭ اراسىندا ەلەۋلىلەرى – 1880–1916 جىلدار ارالىعىنداعى اقمولا, تورعاي, سىرداريا, ورال, سەمەي, جەتىسۋ وبلىستارى بويىنشا ەگىنشىلىك, دەموگرافيا, مال شارۋاشىلىعى جانە باسقا سالالاردىڭ دامۋىن سيپاتتايتىن ستاتيستيكالىق شولۋلار جانە I پەتر مەن II ەكاتەرينا پات­­شالار تۇسىندا قابىلدانعان رەسەي يم­پەرياسىنىڭ زاڭ كودەكستەرى, مينيا­تيۋرالىق كىتاپتار جيناعى.

مەكەمە ەسىگىن اتتاعان جاس بۋىن مۇندا «تاريحي ۆيكتورينا», «ۇرپاققا امانات», «قۇندى جازبا مۇرالارى», «تاريحتىڭ قاينار كوزى», «ۇلتتىق قور – ەل تاريحى», «قۇجاتتاردىڭ جاڭارۋى», «تسيفرلىق قازاقستان – جاڭا ارحيۆ», «ارحيۆ باسىلىمدارى» اتتى بەكەتتەرمەن تانىسىپ, شەرۋ سوڭىندا ۇلتتىق ارحيۆ تۋرالى بەينەروليكتى تاماشالادى.

اسىرەسە كەلۋشىلەردى ءتانتى ەتكەن وقيعا – مەكەمەنىڭ كورمە زالىنا قويىلعان جادىگەرلەر. بۇل جەرگە شامامەن ءىح-XX ع.ع. قامتيتىن تاريح, گەوگرافيا, مەديتسينا, ماتەماتيكا, فيلوسوفيا, ءدىنتانۋ, ءتىل ءبىلىمى سالالارىنا قاتىستى كونە تۇركى, اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىل­عان قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار قويىلعان. كەيبىر قۇندى قولجازبالارعا توقتالساق, رۋنيكالىق گرافيكامەن كونە تۇركى تىلىندە جازىلعان «بولجام  كىتابى»;  «وعىزناما» كىتابى; قاھارماندىق ەپوس ۇلگىسىندە جازىلعان «قورقىت اتا» كىتابى; ج.بالاساعۇننىڭ ەتيكالىق-ديداكتيكالىق مازمۇنداعى تۋىندىسى «قۇتادعۋ بىلىك»; ءفارابيدىڭ ساياسات پەن الەۋمەتتانۋعا قاتىستى فيلوسوفيالىق ويلارى جازىلعان «تاكۆيم اس سياسا» اتتى ەڭبەگى; ماحمۋد قاشقاريدىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەت-عۇرپى, تاريحى, مادەنيەتى سيپاتتالعان «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» كىتابى جانە باس­قا دا جازبا ادەبيەتتەر ورىن الىپتى.

بۇلاردان باسقا, التىن وردا ءداۋىرىنىڭ اۆتورلارى:  قۇتب, حورەزمي, سايف ساراي, حۇسام ءحاتيبتىڭ ەڭبەكتەرى جانە قۇتبتىڭ «حۇسراۋ مەن شىرىن», سايف سارايدىڭ «گۇليستان بيتتۇركي» داستاندارى, راب­عۇزيدىڭ «قيسساس-ۋل-ءانبيا» ەڭبەگىنىڭ سىرتىندا,  قازاق حاندىعى تۇسىنا ءتان:  ابىلعازى ءباھادۇردىڭ  «تۇرىك شەجىرەسى» ەڭبەگى, قادىرعالي ءجالايريدىڭ «جاميعات-تاۋاريح» شىعارماسى, تيمۋريد بيلەۋشىسى سۇلتان حۋسەين مىرزانىڭ قىزى ايشا سۇلتان حانىمعا ارنالعان قولجازباسى, ت.ب. كورۋگە بولادى.