تەمىربەكتانۋ تۋرالى تۇعىرلى ەڭبەك

سودان «ساياسي قاتەلىك جاساعان» دەگەن جەلەۋ الدىنان كەسە-كولدەنەڭدەپ, جازۋشىلار وداعىنىڭ اپپاراتىنداعى بوس ورىنعا دا, وداقتىڭ مەرزىمدىك باسىلىمدارىنا دا ورنالاسا الماعاندىقتان, ءوزىنىڭ كىتاپ جانە مۇراعات قورلارىنداعى ىزدەنىستەرىن تەرەڭدەتىپ, نەگىزىنەن ەركىن شىعارماشىلىق جۇمىسىمەن اينالىسۋعا دەن قويدى.

تەمىربەك جۇرگەنوۆ جايىنداعى العاش­قى زەرتتەۋ ماقالاسى «ناركوم جۇر­گەنوۆتى» ب.قويشىباەۆ قايراتكەردىڭ تۋ­عانىنا توقسان جىل تولاتىن 1988 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جا­ريالاعان. سودان بەرى ول تەمىربەك جو­نىندە قالام تەربەۋىن توقتاتقان ەمەس. «اق بوساعا – ار-وجداندا» جۇرگەنوۆتىڭ جۇبايى دامەشتىڭ «وتان وپاسىزى وت­باسىنىڭ مۇشەسى» (وووم, چسير) رە­تىندە ستاليندىك لاگەرلەر ازابىن تارتىپ ورالعاننان كەيىنگى ەرىن اقتاتۋعا, تاريح قويناۋىنان ونىڭ اتقارعان ىس­تە­رى جايىنداعى دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جي­ناستىرۋعا ارناعان تىنىس-تىرشىلىگىن ار­قاۋ ەتتى. «تەمىر-حالكوم» تاريحي مينياتيۋراسىندا قايراتكەردىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن كوركەم تاسىلمەن جاڭعىرتتى. ەل دامۋىنىڭ ءار كەزەڭىنەن «تاريحتاعى قاسقاعىم ءسات» دەپ بەلگىلەنگەن بولىمدەرگە جىكتەلگەن ماتەريالدارى ارقىلى تانىمدى ماعلۇماتتار بەرەتىن ء«ومىر – كۇرەس» اتتى تاريحي مينياتيۋرالار جيناعى­نىڭ جەتىنشى بولىمىنە جۇرگەنوۆ جايلى «تەمىردەي تەمىربەك» اتتى تۋىندىسىن ەنگىزدى. وسىلاردان سوڭ كەزەك تىلگە تيەك بولعان رومانعا كەلگەن ەدى.

رومان «تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قوعامدىق قور» توراعاسى ءسابي (ساپەن) ابدىقادىر ۇلى اڭسات اقساقالدىڭ تاپسىرىسىنا وراي جازىلعان. ول ءار جازىلىپ بىتكەن تاراۋدىڭ ءبىرىنشى وقىرمانى, كەڭەسشىسى ءام سىنشىسى بولىپتى.

روماندا قارشاداي تەمىرشە وقىرمان كوزىنە العاش رەت اكەسىنىڭ تىزەسىنە جانتايىپ, ۇلكەندەردىڭ القالى جيىنىنداعى اڭگىمە-دۇكەنگە مۇقيات قۇلاق تۇرگەن سا­تىندە تۇسەدى. ول تاپ وسىلاي ءار كەزدە اكە­سىنىڭ قولتىعى استىندا وتىرىپ, يگى جاق­سىلار­دىڭ سۇحباتتاسۋى مەن ولاردىڭ الدىندا ونەر كورسەتكەن نەبىر ءانشى, كۇيشى, جىر­شىنى قۇمارتا تىڭدايتىن. قۇيما­قۇلاق بالاقاي بىردە اۋىل بالالارىنا بۇحارا­دان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن مۇعالىم تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى شىعىس عۇلامالارى جايىندا اڭگىمە ايتىپ, سوعان قاتىستى سۇراق قويعانىندا ىلە جاۋاپ بەرىپ, ءوز قاتارىنان وزىق ەكەنىن تانىتادى. سودان بالا تۇرماعامبەت شايىردىڭ ۇلگىلى شاكىرتىنە اينالادى. ءتورت جىل بويى اۋىل مەكتەبىندە ۇز­دىك وقيدى. ۇستازى ونىڭ پارسى, تۇركى تىل­دەرىن قالاي يگەرىپ, بەلگىلى داستاندار­دى قانداي ىنتامەن وقىپ جۇرگەنىن ءار­دايىم اكەسى قاراعا ريزاشىلىقپەن ايتىپ جۇرگەن. مىڭعىرعان مال يەلەنۋشى كوش­پەلى باي عانا ەمەس, وڭىردەگى حالقىنا سىيلى, اۋزى دۋالى, بەدەلدى ەل اعاسى قارا جۇرگەنوۆ ۇلى تەمىرشە-تەمىربەكتىڭ قا­بىلەتىن شايىر-ۇستازدىڭ جوعارى باعا­لاۋىن جانە ءوزىنىڭ ىشكى ويىمەن ۇندەسىپ شىققان ۇسىنىسىن ەسكەرە كەلە, بالاسىن بۇدان ءارى زامان العا تارتىپ تۇرعان ورىس وقۋىنا بەرۋدى ماقۇل كوردى.

پەتروگرادتا قازان توڭكەرىسى, ودان كەيىن ورىنبوردا ەكىنشى جالپىقازاق سەزى بولعان شاقتا تەمىربەك ۋفاداعى جەر ولشەۋ ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇر­گەن ەدى. وقيعالاردىڭ ءوربۋ بارىسى ونى ورىنبورعا الىپ كەلدى. مۇندا ول سوعىستىڭ قارا جۇمىسىن ىستەگەن جى­گىت­تەردى باتىس مايدان شەبىنەن ەلگە باس­تاپ ورالعان ءنازىر تورەقۇلوۆپەن, كەڭەس ۇكىمەتى تاعايىنداعان تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري كوميسسارى ءالىبي جانگەلدينمەن كەزدەسىپ, وبلىستىق كەڭەستەر سەزىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارىنا اتسالىستى. سونىمەن قاتار ءنازىر ەكەۋى «قا­زاق مۇڭى» گازەتىن شىعارىپ تۇردى. ورىنبوردى اقتار العاننان كەيىن ءنازىر تۇركىستان ولكەسىنە – تۋىستارى تۇراتىن قوقانعا اتتاندى, ال تەمىربەك دالا ولكەسىنىڭ كوميسسارى لاۋازىمىنا بەكىگەن ءالىبيدىڭ پارتيزان جاساعىنا قوسىلىپ, ورتالىقتان اقتوبە مايدانىنا قارۋ-جاراق جەتكىزىستى.

جاڭا وكىمەت قۇرىلىسىنا ءبىلىمدى ماماندار كەرەك, بۇعان تەمىربەك قارا ۇلى­نىڭ سەنىمى كامىل ەدى, سوندىقتان دا ول رەۆو­ليۋتسيالىق وقيعالار ءۇزىپ كەتكەن وقۋىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن ويىنان ش­ى­عارعان ەمەس. اقىرى ورىنبوردا اشىل­عان راب­فاك – جۇمىسشى فاكۋلتەتى­نە كەلىپ وقىدى. ونى ءبىتىرىپ, 1923 جىلى تاش­كەنتتە شاڭىراق كوتەرگەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شا­رۋا­شىلىق جانە زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى وعان قازاقستاننىڭ تۇركىستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى تولىق وكىلەتتى وكىلى مىندەتىن وقۋىمەن قوسا اتقارۋدى تاپسىردى. سول جىلى قارقارالىدان كەلىپ, ساگۋ-دىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا كىرگەن بولاشاق جارى دامەش ەرمەكوۆامەن تانىستى. وسىلاي تۇركىستان ولكەسى اۋما­عىنداعى ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىن­دا وتكەن, ون جىلعا سوزىلعان بەلسەندى قوعامدىق ءومىرى باستالدى.

ساگۋ-دىڭ سوڭعى كۋرسىنا كوشكەنىن­دە جۇرگەنوۆكە قازاق ۇكىمەتى تاراپى­نان تاعى ءبىر ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ, تاش­كەنت­تەگى ارنايى ورتا ءبىلىم بەرەتىن قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى (كيرينپروس) نەگىزىن­دە اشىلعان تۇڭعىش قازاق پەداگوگيكا­لىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ (قازپەدجوو, كازپەدۆۋز) ديرەكتورى (رەكتورى) لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. جۇرگەنوۆ ديپ­لوم جۇمىسىن ۇزدىك قورعاپ, ۋنيۆەر­سيتەتكە عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە قال­دىرىلعان, الايدا ونى مۇندا كوپ ىس­تەت­پەي, پارتيانىڭ ورتالىق ازيا بيۋروسى (سرەزازبيۋرو) 1929 جىلى تاجىكستانداعى ستاتيستيكا مەكەمەسىن باسقارۋعا جۇمسادى. وسىنداعى قىزمەتى بارىسىندا ول تاجىك اۆتونومياسىن وداقتىق رەسپۋبليكا دەڭ­گەيىنە كوتەرۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوميسسيا قۇرامىنا ەنگىزىلدى. كوميسسيانىڭ ءتيىستى قورىتىندىسىنان سوڭ قابىلدانعان شە­شىم­گە سايكەس وتكىزىلگەن قۇرىلتايشى سەزدە تاجىك رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانىپ, رەس­پۋبليكانىڭ العاشقى قارجى حالىق كو­ميسسارى لاۋازىمىنا بەكىتىلدى. ودان 1930 جىلى وزبەك رەسپۋبليكاسىنا اۋىس­تىرىلىپ, اعارتۋ حالىق كوميسسارى بولدى.

بۇل كەزدە قازاق ەلىندە جۇرتتى قاي­عىعا دۋ­شار ەتكەن سولاقاي رەفورمالار جاسا­لىپ جاتقان. ونىڭ بارىسىن تەمىر­بەك وزبەك ەلىندەگى قىزمەتىن اتقارا ءجۇ­رىپ قينالا قاداعالاعان-دى. قازاتكومنىڭ ءتيىستى دەكرەتىنە سايكەس, وزگە بايلار قاتارىندا اكەسىنىڭ دە كامپەسكەلەنگەنىن, وتباسىمەن جەر اۋدارىلعانىن, ۇجىمداس­تىرۋ ناۋقانىنىڭ حالىققا جايسىز ءتيىپ جاتقانىن, اعالارىنىڭ كوتەرىلىسشىلەر قاتارىنا قوسىلعانىن ەستىدى. اقىرى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ باس­شىسى اۋىستىرىلىپ, ولكە ءومىردى جا­ڭاشا قۇرۋ جولىنا بۇرىلا باستادى. جاڭا كادرلار جيناقتالدى. وسى ورايدا جەرلەستەرى بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى ارقىلى وزبەك ەلىندەگى جۇرگەنوۆكە دە قولقا سالعان.

ول ون جىل باۋىر باسقان تۇركىستان ولكەسىنىڭ باس قالاسى تاشكەنتپەن قوشتا­سىپ, 1933 جىلى جازعىتۇرىم قازاق­ستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىعا ات باسىن بۇردى. قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اعارتۋ حالىق كوميسسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ, بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە سايلاندى. سودان تەز ارا­دا اعارتۋ حالكوماتىن مادەنيەت مايدا­نى­نىڭ باس شتابىنا اينالدىردى. جۇر­گە­نوۆ بۇل لاۋازىمىندا ءتورت جىل قىز­مەت اتقاردى. العاشقى ءۇش جىلىندا جوق­تان بار جاساعان, اڭىزعا اينالعان ىستەر تىندىردى. ەڭ الدىمەن, وقۋ-اعارتۋ ىسىنە ءمان بەردى, ساۋاتسىزدىقتى جويۋدى, باستاۋىش ءبىلىم بەرۋدى عانا ەمەس, جاپپاي ورتا ءبىلىم بەرۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. مەكتەپ ۇيلەرىن سالۋ, مۇعالىمدەر دايار­لاۋ, وقۋ­لىق­تار جازۋ مىندەتىن العا شىعار­دى. قا­زاق ءتىلى, تەرمينولوگيالىق ماسە­لەلەر كو­ميس­سارياتتىڭ ۇدايى نازارىندا بولدى. ار­نايى ورتا جانە جوعا­رى پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن, ال­عاشقى ۋنيۆەرسيتەت­تى, تاۋ-كەن جانە جۋر­ناليستيكا ينستيتۋت­تارىن اش­تى. ونەر­پازدار بايقاۋىن وت­كىزىپ, ەل ىشىن­دەگى حالىق تالانتتارىن جۇرت­شى­­لىققا كەڭىنەن تانىتتى. كاسىبي ونەر وشاق­تارىنىڭ شاڭىراقتارىن كو­تەر­دى. حالىقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن ما­دەنيەتتى وركەندەتۋ قىزمەتىنە جارا­تۋ­دى العا تارتقان كوميسسار اۋەلى مۋزىكا-دراما تەحنيكۋمىندا قازاق ءان-كۇيىن زەرتتەيتىن عىلىمي كابينەت اش­تى. ۇزا­ماي سول كابينەتتىڭ جانىنان حا­لىق مۋزىكا اسپاپتارىن جاسايتىن شە­بەرحانا ۇيىمداستىرىپ, وندا ىستەي­تىن شەبەرلەردى تابۋعا دا ءوزى تىكەلەي ارالاس­تى. احمەت جۇبانوۆتىڭ دومبىراشىلاردان انسامبل قۇرۋىنا, ونى ۇلت-اسپاپ­تار وركەسترى دەڭگەيىنە كوتەرۋىنە ۇدايى قامقورلىق كورسەتىپ وتىردى. ۇلت­تىق ونەر كادرلارىن باۋليتىن ۇستاز­داردى ماس­كەۋ, لەنينگراد, تاش­كەنت­تەن شاقىرت­تى. حورەوگرافيا مەك­تە­بىن, قۋىرشاق تەاترىن اشتى. سپەكتاكل­دەرگە قاجەت كوس­تيۋم ۇلگىلەرىن قازاق تۇرمىسىنىڭ, ەتنو­گرافياسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە ءوزى ءتۇ­سىندىرىپ, تىگىلگەن كيىمدەردىڭ العاشقى سىن­شىسى بولدى. مۋزىكا ستۋديا­سىن اشىپ, از ۋاقىتتا ونى مۋزىكالىق تەاتر مارتەبەسىنە جەت­كىزدى. مۋزىكا تەاترىنىڭ تۇڭعىش سپەك­تاكلى «ايمان-شولپان» حالىقتى اسقان قۋانىشقا بولەپ, ماۋسىم بويى انشلاگپەن ءجۇردى. ول ايگىلى «قىز جىبەك» سىندى تازا قازاق اندەرىنەن جازىلعان العاشقى ۇلتتىق وپەرانىڭ دۇنيەگە كەلۋىن تىكەلەي ءوزى ۇيىمداستىرىپ, ۇدايى نازارىندا ۇستادى.

مادەني رەۆوليۋتسيا بارىسىندا جىلت ەتكەن ءار جاڭالىقتى جۇرگەنوۆ ول­كەلىك پارتيا كوميتەتى مەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارىنا شۇعىل جەت­كىزىپ, ءبارى بىرگە قۋاناتىن. قازاق ەلىندەگى مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ جەتىس­تىكتەرى جايىندا ولكەكوم جەتەكشىسى ل.ميرزوياننىڭ 1936 جىلدىڭ باسىندا باس حاتشى ي.ستالينگە ماقتانىشپەن جەت­كىزگەن حابارى جاقسى قابىلدانىپ, ۇزاماي, ورتالىق بيلىكتىڭ ماسكەۋدە قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىن وتكىزۋدى جوسپارلاعانى بەلگىلى بولدى.

قازاق ەلىندە جاسالعان مادەني رە­ۆوليۋتسيانىڭ شىرقاۋ شىڭى ىسپەتتى ماسكەۋ دەكاداسى قازاق مادەنيەتىنىڭ ايتۋلى مەرەكەسىنە, ءارى وداقتىق كولەمدە تاپسىرعان اسا ماڭىزدى ەمتيحانىنا اينالدى. ونكۇندىك قورىتىندىسىندا قارت اقىن جامبىل جاباەۆ, انشىلەر كۇلاش بايسەيىتوۆا, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, اقىن ءارى جازۋشى ساكەن سەيفۋللينمەن قاتار, قازاق مادەنيەتىن, ۇلتتىق وپەرا ونەرىن دامىتۋدا سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن تەمىربەك جۇرگەنوۆ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى العاشقى تاريحي بايقاۋىنىڭ ەشقاشان رەسمي تۇر­دە ءمالىم بولماعان ناتيجەسى حا­قىن­دا رو­مانداعى بىرنەشە ەپيزودتا ءسوز ەتىل­ەدى. سو­لارد­ىڭ ءبىرى كرەملدىڭ ۇلكەن سارايىندا ءوتىپ جاتقان كەڭەستەر­دىڭ توتەنشە بۇكىلوداقتىق سەگىزىنشى سەزىندەگى ۇزىلىستەردىڭ بىرىندە فايزۋللا حودجاەۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلادى. وز­بەكستان سوۆناركومىنىڭ توراعاسى حودجاەۆ ءوزىن بيىك مىنبەردەن سويلەگەن سوزىمەن قۇتتىقتاي كەلگەن جۇرگەنوۆكە: «ەڭ ۇلكەن دە زور العىس سەزىمگە ءسىز لايىق­سىز, تەمىربەك جولداس», دەيدى. تاشكەنتتەن ەلىنە اتتانار الدىنداعى قوشتاسقان ساتىندە وعان كۇش-جىگەرىن اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن تاۋەلسىز سوتسياليستىك مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرۋدە جەمىستى ەڭبەك ەتۋىن تىلەگەنىن ەسىنە سالدى.

«كوميسسار جۇرگەنوۆ» رومانى تەك مەملەكەت, قوعام, مادەنيەت قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىن كوركەمدىك تۇرعىدا سۋرەتتەپ قانا قويماي, وسىناۋ تاريحي تۇلعانىڭ سوم بەينەسى ارقىلى وقىرمانعا ەلىمىزدىڭ قيلى قاسىرەتپەن استاسقان كۇردەلى تاريحىن كەڭىنەن اشىپ كورسەتەدى. بۇگىنگى تاۋەل­سىزدىگىمىزگە دەيىنگى ۇزاق جولدىڭ قان­­داي قيىن-قىستاۋ بەلەستەردەن وتكە­نىن, ولاردىڭ ىشىندە كىتاپ قاھارمانى جۇرگە­نوۆتىڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىن­دا قان­داي ءرول اتقارعانىن ايقىن تا­نىپ-بىلۋگە جاردەمدەسەدى. ۇلكەن تەررور قۇر­بانى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ حالقى­نا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىن ارقاشان ەستە ۇستاۋ – كىتاپتىڭ ء«سوز سوڭى» تاراۋشاسىن­دا اۆتوردىڭ اتاپ ايتقانىنداي, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى.

بالجان حابدينا,

باسپا جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ قايراتكەرى