حالىق سەنىمىن كۇشەيتتى

الدىمەن سەگىزىنشى شاقىرى­لىمنىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا پار­لامەنتتە 173 زاڭ جوباسى قارالىپ, ونىڭ 102-ءسى قابىلدانعانىن, بۇل جەتىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىندا قابىلدانعان زاڭدار سانىنان كوپ ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتىق زاڭ جوبالارىنىڭ سانى دا ارتقانىن اتاپ وتكەن دۇرىس.

مەملەكەت باسشىسى ءوز جول­داۋ­لارىندا ۇنەمى پارلامەنت دە­پۋ­تات­تارىنا جۇگىنىپ وتىرا­دى جانە جۇيەلى شەشىمدەر شى­عارۋعا, سونداي-اق «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا قوسىپ جاتقان ۇلەسى ءۇشىن دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتەدى.

بيىلعى جولداۋدىڭ ەلىمىزدىڭ ادىلدىك, ينكليۋزيۆتىلىك, پراگماتيزم سەكىلدى جاڭا ەكونوميكالىق كۋرسى ايقىندالعان بىلتىرعى جول­­داۋمەن بايلانىسى بار ەكەنىن كوزىقاراقتى جۇرتشىلىق اڭعار­عان شىعار. ونىڭ ىشىندەگى بار­لىق مىن­دەت ءۇش جىل ىشىندە ورىن­دالۋعا ءتيىس. ال ەڭ ماڭىز­دى تاپسىر­ما­لار­­دىڭ ناقتى مەرزىمدەرى ايتىلدى.

پرەزيدەنت وسى سەسسيادا تيا­ناقتى ءارى تولىققاندى تالقى­لاۋدى, قابىلداۋدى قاجەت ەتە­تىن جاڭا زاڭ جوبالارىن العا قويدى. بىرىنشىدەن, ەكونومي­كالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ جانە فينتەح سەكتورىن ودان ءارى سەرپىندى دامىتۋ بويىنشا اعىمداعى مىندەتتەرگە جاۋاپ بەرەتىن بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتتى.  «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭ مۇل­دە باسقا جاعدايدا قابىل­دان­عان ەدى.

ەكىنشىدەن, جاڭا سالىق كودەكسى بۇرىننان بار جۇيەنى قايتا ىسكە قوسۋعا ارنالعان. ەرە­جە­لەردى ءارتۇرلى ءتۇسىندىرۋ مۇم­كىن­دىگىن بولدىرماۋ ءۇشىن كودەكستى وڭايلاتۋ جانە ونىڭ ەرەجە­لەرىن ەكونوميكالىق بەلسەندى ازامات­تارعا تۇسىنىكتى ەتۋ وتە ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن, بيىل مامىر ايىندا مەملەكەت باسشىسى قول قوي­عان «ەكونوميكانى ليبەرالي­زاتسيا­لاۋ شارالارى تۋرالى» جار­­لىق­تىڭ جالعاسى رەتىندە مەم­لەكەت­­تىك كاسىپورىنداردى قارجى­لان­دىرۋدىڭ ماقساتتارى, فۋنكتسيا­لارى, تۇرلەرى مەن ادىس­تەرىن جانە ولاردى باسقارۋدىڭ وزگە دە اسپەك­تىلەرىن زاڭ جۇزىندە رەتتەۋ قاجەت.

تورتىنشىدەن, قايتارىلعان م ۇلىك­تىڭ زاڭسىزدىعىن مويىن­داماي-اق شارت جاساسۋ مۇم­كىن­دىگىن زاڭمەن بەكىتۋ كەرەك. بۇل قۇقىق­تىق يدەيالار زاڭسىز يەمدەنىلگەن م ۇلىكتى مەملەكەتكە قايتارۋ بويىنشا زاڭ­نامالىق اكتىلەر پاكەتىن جالعاس­تىرۋعا باعىتتالعان. ءماجىلىس قابىلداعان جانە سەنات بەكىتكەن «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى» زاڭ مەن باسقا دا زاڭداردىڭ بۇكىل پاكەتى كونس­تيتۋتسيالىق سوت تاراپىنان كونس­تيتۋتسياعا ساي دەپ تانىل­عانىن ەسكە سالعىم كەلەدى.

بەسىنشىدەن, ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگيانى دامىتۋدى زاڭ جۇزىندە راسىمدەۋ قاجەت.

جولداۋداعى توعىزىنشى باعىتقا جانە «قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن تەرەڭ ورنىقتىرۋ قاجەت» دەگەن تۇجىرىمعا ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى. بۇعان «قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىن ازىر­لەۋ جانە قابىلداۋ باعىتتالعان. ونى ىسكە اسىرۋ مەملەكەتتىك اپپارات پەن قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدى تالاپ ەتەدى. تەك وسى جاعدايدا عانا قالىپتاسقان احۋالدى وزگەرتۋگە, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.

زاڭ يدەولوگياسىن دامىتۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ جاڭا شەشىمدەرى ارقىلى پارلامەنتتىڭ زاڭنامالىق قىز­مەتىن جەتىلدىرۋ قوسىمشا قۇقىق­تىق رەزەرۆ بولا الادى. پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە رەسپۋبليكا­نىڭ جوعارى وكىلدى ورگانى رە­تىن­دە, قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ قۇرامداس بولىگى سانالاتىنى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق تالاپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.

بيىل 30 شىلدەدە پرەزيدەنت جار­لىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوس­پارى» مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا باعىت­تارىن ايقىندايدى. بۇل اۋقىم­دى جانە جۇيەلى وزگەرىستەر پار­لامەنتتىڭ الدىنا زاڭناما­نى ساپالى جاڭارتۋ, جاڭا ۇلگىدەگى زاڭ­داردى قابىلداۋ مىندەتىن قويىپ وتىر.

وسىلايشا, جوعارىدا ايتى­ل­عان­­نىڭ ءبارى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتا­ماسىز ەتىپ, حالىقتىڭ سەنىمىن ارتتىرادى ءارى زاڭدىلىق رەجىمىن قام­تا­ماسىز ەتەدى. بيىلعى جول­داۋ­دا مەم­لەكەت باسشىسى ايتقان قۇ­قىق­­تىق يدەيالاردى ءتيىمدى ىسكە اسى­رۋ ەل تۇرعىندارى تارا­پى­نان اي­تىلىپ جاتقان ماسەلە­لە­ر­دىڭ تىكەلەي شەشىمى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

الماس قاناتوۆ,

پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور