ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەل تۇرعىندارى بيىل العاشقى توقساندا جان باسىنا شاققاندا 18,8 مىڭ تەڭگەگە كوشەدەن تاماقتانعان. بۇل بىلتىرعى وسى مەرزىممەن سالىستىرعاندا 4,1 پايىزعا كوپ. سالىستىرمالى بولجام تۇتاس ەل ازاماتتارىنا قاتىستى ايتىلعانىمەن, استانا, الماتى, شىمكەنت سەكىلدى الىپ مەگاپوليستەردىڭ تۇرعىندارى كوشەدەن تاماقتانۋعا ەڭ كوپ اقشا جۇمسايتىنى انىقتالعان. ايتالىق, استانالىق وتباسىلار العاشقى توقساندا قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنا ورتا ەسەپپەن 37 مىڭ تەڭگە جۇمساعان. جەتىسۋ, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى دا بۇل ماسەلەدە كوش باسىندا تۇر. كەرىسىنشە, زەرتتەۋ بارىسىندا ۇيدەن تىس تاماقتانۋعا ەڭ از قارجى جۇمسايتىن جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى دەسەدى. اۋليەاتالىقتار ءبىر توقساندا تاماقتانۋ ورىندارىنا جان باسىنا شاققاندا 2,5 مىڭ تەڭگە جۇمساعان دەيدى ستاتيستيكا.
2,5 ميلليون حالقى بار الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى رەتىندە ۇيدەن تىس تاماقتانۋ كەيىنگى جىلداردا قارقىندى بەلەڭ العانىن بايقايمىز. اپتانىڭ دەمالىس كۇندەرى ءدامحانالار مەن كافەلەردەن ورىن تابۋ وڭاي ەمەس. قاتار-قاتار ورنالاسقان قاي دامحاناعا كىرسەڭىز دە قۇجىرلاعان جۇرت. ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنداعى تاماقتانۋ جەلىلەرىندە تاعى دا سول كاسسا الدىنداعى ۇزىن-سونار كەزەككە كوز ۇيرەنگەن. بۇل بۇقارانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارعانىن كورسەتە مە, الدە جۇرتتىڭ ءۇپىر-ءشۇپىر بالا-شاعاسىن ەرتىپ, ۇيدەن تىس تاماقتانۋدى ادەتكە اينالدىرۋىنىڭ باسقا دا سەبەبى بار ما؟ وسى ساۋالدى پسيحولوگ دينا حاسەنوۆاعا قويدىق.
«ارينە, ءار ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, جاقسى ءومىر سۇرۋگە تالپىنۋى قۋانتادى. ماسەلەن, تابىسى جوعارى ەۋروپا ەلدەرىندە كۇندەلىكتى اس-اۋقاتتى مەيرامحانادان ءىشۋ – قالىپتى جاعداي. بۇل ءبىر جاعىنان ادامعا ەرەكشە ەستەتيكالىق اسەر سىيلاسا, ەكىنشى جاعىنان كوشە مەن ۇيدە تاماقتانۋ قۇنىنىڭ اراسىندا پالەندەي الشاقتىق جوقتىعىنان تۋىنداعان. دەگەنمەن بىزدە ولاي ەمەس. قاي دەڭگەيدەگى تاماقتانۋ ورىندارىن الىپ قاراساڭىز دا, ۇيدەگىگە قاراعاندا قالتاعا جاپ-جاقسى سالماق سالادى. ساپالى تاماقتانۋدى اركىم ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي بەيىمدەيدى. بۇل ماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك استارى دا بار. «كەدەيدىڭ ءبىر تويعانى – شالا بايىعانى» دەگەندەي, سوڭعى قارجىسىن تاماقتانۋ ورىندارىنا سارقا جۇمسايتىندار دا كەزدەسەدى. قارجىسى بولماعاندار ءتۇرلى بانكتىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى تاماقتى قارىزعا الادى. ماركەتينگتىك قادامداردى جەتىك مەڭگەرگەن تاماقتانۋ جەلىلەرى تۇتىنۋشىنىڭ بۇل سۇرانىسىن دا جولعا قويعان. ال جەگەن تاعامنىڭ ساپاسىنا ءمان بەرۋ – اركىمنىڭ جەكە تالعام-تارازىسىنداعى ءىس. ادام پسيحولوگياسىندا جايلى ورىندا وتىرىپ تاماقتانۋ, جاقسى كيىم-كيۋ كوڭىلگە قۋانىش سىيلايدى. بۇل – تابيعي قۇبىلىس. ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ومىرىمىزگە دەندەپ ەنۋى بۇل ۇدەرىستى تىپتەن كۇشەيتتى. جەلىنىڭ جۇلدىزىنا اينالعان كەيبىر بلوگەرلەر ىشكەن-جەگەنىن ءجۇز مىڭداعان اۋديتورياسىنا جاريالايدى. بۇل باسقا ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەدى. ماسەلەن, مۇنى كورگەن ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل ۇيدەگى كۇيەۋىنە قولقا سالادى. جارنامانى ايتپاعاندا جەلى مادەنيەتىن مەڭگەرۋگە دە ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتى جوعارى بولعانى دۇرىس قوي. ءسىزدىڭ جاقسى ءومىرىڭىز, باسقا ورتانىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتپەگەنى ابزال. مۇنداعى ايتپاعىم, ۇيدەن تىس تاماقتانۋعا شامادان تىس قارجى جۇمساپ, باسقا قاجەتتىلىكتەردى وتەۋگە تيتىقتاپ قالاتىن وتباسىلار بار. بۇل – كوپشىلىگىمىزگە تانىس جاعداي. جۇمىس تاجىريبەمدە الدىما كەلگەن كەيبىر ازاماتتار وسىنداي نەگىزسىز سەبەپتەرمەن وتباسىلىق كيكىلجىڭدەردىڭ ورىن الاتىنىن ايتىپ جاتادى. بۇل دا – وتكىر ماسەلە. ەكىنشى جاعىنان, نەنى بولسا سونى جەۋ, جىلدام دايارلاناتىن فاستفۋد ونىمدەرىنىڭ دەنساۋلىققا زيان ەكەنىن بىلسە دە, كوپشىلىك ەسكەرە بەرمەيدى. ولاردىڭ قۇرامىنداعى دامدەۋىشتەر بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ادامدى وزىنە تاۋەلدى ەتۋى مۇمكىن», دەدى دينا بولاتقىزى.
ءار ادامنىڭ اي سايىن قانشا اقشاعا تاماق ىشكەنىنىڭ ورتاشا سوماسىن شىعارۋ ءۇشىن بۇكىل ساۋدا جۇيەسىنىڭ, بازارلاردىڭ, وڭىرلەردەگى مىڭداعان اسحانا مەن تويحانالاردىڭ بەلگىلى ءبىر ارالىقتا ساتقان ونىمدەرىنىڭ ەسەبى ەسكەرىلەدى. ساۋدادان تۇسكەن قارجىنى جان باسىنا بولگەندە شىعىننىڭ ورتاشا بولجامى انىقتالا كەتەدى. ستاتيستيكانى سويلەتسەك, قوعامدىق تاماقتانۋ باعاسى دا سۇرانىسقا ساي ەسەلەپ ءوسىپ جاتقانىن اڭعارامىز. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى قوعامدىق تاماقتانۋ قىزمەتىنىڭ قۇنى ەلىمىزدە 9,4 پايىزعا ارتىپتى. ونىڭ ىشىندە جىلدام دايارلاناتىن تاعامداردىڭ باعاسى 12,3%-عا, اسحانالارداعى تاماق قۇنى 9,3%-عا, كافە-مەيرامحانالاردا تۇستەنۋ 8,8%-عا وسكەن. باعا ءوسىمى, اسىرەسە قاراعاندى (15,1%), قوستاناي (14,4%) باتىس قازاقستان (12,9%) وبلىستارىندا بايقالعان.
Nambeo ستاتيستيكالىق الاڭىنىڭ زەرتتەۋىنشە, قازاقستانداعى ارزان مەيرامحانادا ءبىر ادامعا تۇستەنۋ قۇنى شامامەن 8-9 دوللاردى قۇرايدى. ال مەيرامحانالاردا تاماقتانۋ قۇنى بويىنشا ەلىمىز زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 96 ەلدىڭ اراسىندا 46-ورىندا تۇر. ۇيىمنىڭ زەرتتەۋىنە زەر سالساق, اقش-تا ەكى ادامنىڭ ورتاشا تۇستەنۋ قۇنى 31,7 دوللار تۇرادى. تاماقتانۋ باعاسى ەڭ قىمبات ەلدەردىڭ كوش باسىندا شۆەيتساريانى اتاۋعا بولادى. ول ەلدە ورتا دەڭگەيلى مەيرامحانادان ەكى ادامنىڭ تۇستەنۋ قۇنى 124 دوللاردى قۇرايدى. ال بىزگە كورشىلەس ەلدەردىڭ ىشىندە ۇيدەن تىس تاماقتانۋ باعاسى ەڭ ارزان ەل – وزبەكستان. وندا ورتاڭعول مەيرامحانادان ءبىر ادام 4,5 دوللارعا ەركىن تاماقتانا الادى.
باستى بايلىق – دەنساۋلىق دەسەك, ۇرپاق ساۋلىعىنىڭ باستاۋ-بۇلاعىندا دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسىنىڭ تۇرعانى انىق. مۇنى بىلسەك تە, كۇندەلىكتى ومىردە اتالعان جايعا اسا ءمان بەرە بەرمەيتىنىمىز بار. ەلىمىزدە قازىر جىلدام دايارلاناتىن ونىمدەرگە سۇرانىس ەداۋىر ارتقان. وتاندىق تەلەارنالاردىڭ بىرىندە كەلتىرىلگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, وتانداستارىمىز جىلىنا تەك فاستفۋد تاعامدارىنا 260 ملن دوللار قاراجات جۇمسايتىن كورىنەدى. كەيىنگى بەس جىلدا ەلىمىزدە فاستفۋد تاعامدارىن ساتۋ كولەمى 47 پايىزعا, فاستفۋد مەيرامحانالارى 47 پايىزعا, ال وندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى 30 پايىزعا وسكەن. دارىگەرلەر مۇنداي ونىمدەردى ۇزدىكسىز تۇتىنۋ سەمىزدىك, اتەروسكلەروز, گيپەرتونيا, گاستريت, حولەستسيستيت, ينفاركت, قاتەرلى ىسىك سياقتى اۋرۋلاردى ورشىتەتىنىن ايتىپ دابىل قاققالى قاشان.
ساپالى تاماقتانۋ – ومىرىمىزگە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. ءۇي جانە كوشە جاعدايىندا تاماقتانۋ تاقىرىبىنان تۋىنداعان ويدىڭ ءبىر ۇشى دەنساۋلىق ماسەلەسىنە اۋىپ كەتىپ جاتقانى سوندىقتان. دارىگەر اقەركە بوكەنباەۆا قازىر تەڭگەرىمسىز تاماقتانۋ ماسەلەسى كىشكەنتاي پاتسيەنتتەردىڭ قاتارىن قالىڭداتقانىن ايتادى.
«راتسيوندا كوكونىستەر, جەمىستەر مەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ازايىپ كەتۋى, ۇننان جاسالعان تاعامداردى جەڭىل تاعام تۇرىندە شامادان تىس تۇتىنۋ ءىش قاتۋ, گاستريت, اسقازان جاراسى سەكىلدى اۋرۋلاردىڭ بالالار اراسىندا بەلەڭ الۋىنا اكەلىپ جاتىر. مەكتەپ, سپورت, قوسىمشا ساباقتار اراسىندا بالالار كوبىنە كوشەدەن تاماقتانادى. بالىشتەر, حوت-دوگ, گامبۋرگەرلەر جەپ, ارتىنان گازدالعان سۋسىن ىشەدى. مۇنداي تاعامداردا دارۋمەندەر از, ەسەسىنە كانتسەروگەندەر, ماي, قانت كوپ. بالا كەزىندە ادام اعزاسى جىلدام داميدى, تابەتى دە جاقسى بولادى. اتا-انالار قاۋىمى قۇرعاق تاعامداردى مولشەردەن تىس پايدالانۋ بالا دەنساۋلىعىنا اسا زياندى ەكەنىنە بارىنشا ءمان بەرۋگە ءتيىس. ءومىر ءسۇرۋ ىرعاعى وزگەردى دەسەك تە, دۇرىس تاماقتانۋ بىزگە اۋاداي قاجەت. ۇيدەن تىس تاماقتانعاننىڭ وزىندە سۇيىق, ءنارلى تاعامدارعا تاڭداۋ جاساعانىمىز دۇرىس», دەدى دارىگەر.
قازىر ۇلكەن قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا ۇيدە وتىرىپ تاماققا تاپسىرىس بەرۋ كەڭ سۇرانىسقا يە. جىلدام ازىرلەنەتىن تىسكەباساردان باستاپ, ءۇي تاعامدارىنا دەيىن جارنامادا سامساپ تۇر. قارجىڭىز بولسا, جىلدام جەتكىزۋ قىزمەتى ءاپ-ساتتە سۇراعانىڭىزدى الدىڭىزعا اكەلۋگە ءازىر. بۇل ۇدەرىس الماتى قالاسىندا كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايعان. اسىرەسە كارانتين كەزىندە جەتكىزۋ قىزمەتىنىڭ ايدارىنان جەل ەستى. ماركەتولوگ ەركەبۇلان جامالي الماتىداعى تاماق تاسىمالداۋ سالاسىندا 1 500-دەن اسا ادام جۇمىس ىستەيتىنىن ايتادى. كوشەدە موپەد مىنگەن جاستاردىڭ دەنى – سولار. جالپى, مەگاپوليستىڭ تاماق سالاسىندا 20 مىڭنان اسا ازامات ەڭبەك ەتەدى. كوبىنە-كوپ مىقتى اسپازدار سۇرانىسقا يە.
ە.جاماليدىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋشى ەڭ الدىمەن قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ استى قالاي ءدامدى ازىرلەيتىنىنە ءمان بەرەدى. تاماق دامىنە ءتانتى بولعان ادامعا جولدىڭ الىستىعى, ءتىپتى باعاداعى از-كەم الشاقتىق تا كەدەرگى ەمەس. ماركەتولوگ الماتى, استانا, شىمكەنت, تاراز قالالارىندا تاماقتانۋ سالاسىنداعى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«تەحنولوگيانىڭ ورىستەۋى ادام بالاسىنىڭ تالاي جۇگىن جەڭىلدەتتى. قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسارعان سايىن سۇرانىس تا ارتا بەرەدى. اسىرەسە تاماق سالاسى كۇننەن-كۇنگە توقتاۋسىز دامي بەرەدى. جولىن تاپقان ادامعا توقىرامايتىن كاسىپ – وسى. ينفلياتسيا ارتقان سايىن ازىق-ت ۇلىك تە قىمباتتايدى. بارا-بارا قالالىق جەرلەردەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنا كوپتەپ جۇگىنە بەرەدى. تيىسىنشە, مۇنداي ورىندارعا سيرەك كەلەتىندەر دە بارشىلىق. مەنىڭشە, حالىقتىڭ ۇيدەن تىس تاماقتانۋعا بەت بۇرا باستاۋى – ۋاقىت سۇرانىسىنان تۋىنداعان جاعداي. ءوز كەزەگىندە بۇل الەۋمەتتىك رەسۋرستاردىڭ كەڭەيگەنىن دە كورسەتەدى. ەڭ باستىسى, بۇل اركىمنىڭ ءوز تاڭداۋى», دەيدى مامان.
جىل سايىن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن نەگىزسىز وسىرگەندەرگە قوماقتى ايىپپۇل سالىنعانىمەن, ولاردى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ وڭاي شارۋا بولماي تۇر. بيىلدىڭ وزىندە باعانى اسپانداتقان 2 527 ساۋدا نۇكتەسى انىقتالعان. ارنايى جۇرگىزىلگەن ساۋالدامادا الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تابىسىنىڭ جارتىسىنان كوبىن تاماقتانۋعا جۇمسايتىنىن ايتىپتى. ءبىز سۇراق قويعان 15 ادامنىڭ 8-ءى اپتاسىنا كەمى ەكى-ءۇش مارتە كوشەدەن تاماقتانۋدى قولاي كورەتىنىن جەتكىزدى.
الماتى
