بيىل ەلىمىزدە ءتىل ءبىلىمىنىڭ تارلاندارى – ءابدۋالي قايدار مەن رابيعا سىزدىق سىندى كورنەكتى عالىمداردىڭ عاسىرلىق تويى اتالىپ ءوتىپ جاتىر. سونداي اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ جالعاسى رەتىندە وتكەن جيىننىڭ تىزگىنىن ۇستاعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشكەن ءبىرتۋار تۇلعانى ونەگەلى ىسىمەن ابىز-انا اتانعان عالىمداردىڭ بىرەگەيى ەكەنىن جەتكىزدى.
«رابيعا ساتىعاليقىزى – حالقىمىزدىڭ ءتىلشى-عالىم قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. ول – الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى جازعان تۇڭعىش كىتاپتىڭ دا اۆتورى. رابيعا اپامىز «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى بولىپ, عىلىم ەسىگىن كەش اشقانىمەن ءبىرتالاي جەتىستىككە قول جەتكىزدى. الپىس جىلعا جۋىق احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەدى. تۇركولوگيا سالاسىنا دا قالام تەربەدى. «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى» اتتى ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەك جازىپ, ونى ودان ءارى كەڭەيتىپ, حاكىمنىڭ پوەتيكالىق ءتىلىن تەرەڭدەتە زەرتتەدى. وسى باعىتتا «ابايدىڭ ءسوز ورنەگى», «اباي ولەڭدەرىنىڭ سينتاكسيستىك قۇرىلىسى», «اباي جانە قازاقتىڭ ادەبي ءتىلى» سياقتى كىتاپتارى جارىق كوردى. سونداي-اق عالىمنىڭ XV-XIX عاسىرداعى اقىن-جازۋشىلار ءتىلى, ورتاعاسىرلىق جازبا ەسكەرتكىشتەرى ءتىلىنىڭ تاريحي جانە لەكسيكو-گرامماتيكالىق قۇرىلىمى, تاريحي-لەكسيكا, لينگۆوستيليستيكا, تەكستولوگيا, ءتىل مادەنيەتى سالالارىنا ارنالعان زەرتتەۋلەرى عىلىمي ورتا دا ءوز باعاسىن الىپ, ءالى كۇنگە دەيىن جاس عالىمدارعا رۋحاني ازىق بولىپ كەلەدى. قىسقاسى, اكادەميكتىڭ زەردەلى زەرتتەۋلەرى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ بەدەلىن بۇكىل تۇركى جۇرتىنا ءماشھۇر ەتتى», دەدى ك.قۇرماناليەۆ.
ال اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ عالىمنىڭ قازاق ءتىلىن دامىتۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەرىنە توقتالا كەلىپ: «قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتىن, كوركەمسوزىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەن تۇلعا رەتىندە كەزىندە م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ جوعارى باعاسىن العان رابيعا ساتىعاليقىزى تالماي ىستەگەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا حالقىنىڭ قالاۋلىسىنا اينالدى. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى بۇگىندە تۇركى جۇرتىنا ورتاق مۇرا» دەپ ەسكە السا, اكادەميكتىڭ قادىرعالي ءجالايريدىڭ ء«جامي-ات-تاۋاريحىن» زەرتتەۋگە قوسقان ەڭبەگىن «حالىقارالىق قادىرعالي جالايري» قورىنىڭ پرەزيدەنتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءومىرالى قوپاباەۆ جوعارى باعالادى.
سونداي-اق جيىن بارىسىندا ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلەشوۆ اكادەميكتىڭ لينگۆيستيكا جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبي ءتىلىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى تۋرالى ايتا كەلىپ, ونى ءارى قاراي ناسيحاتتاپ, كەڭ كولەمدە زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
ۇزاق جىلدار قازىرگى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەگەن اسىل تۇلعانىڭ كيەلى شاڭىراقتا قالدىرعان ءىزى سايراپ جاتىر. سوندىقتان اتالعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان كورنەكتى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنە جان-جاقتى توقتالدى.
«كوپ جاعدايدا اكادەميك رابيعا سىزدىق سياقتى مىلتىقسىز مايدان وكىلدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى ادەتتە قالىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم بولىپ جاتادى. وسى رەتتە عالىمنىڭ حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى, جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلى, ابايدىڭ ءسوز ورنەگى مەن الاش زيالىلارىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى, ادەبي ءتىل, ءسوز سازى, ءسوز مادەنيەتى, ستيليستيكا, لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافياعا قاتىستى زەرتتەۋلەرى – قازىرگى قازاق لينگۆيستيكاسى مەن تۇركىتانۋ سالاسىن جاڭا بەلەسكە كوتەردى. قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەسىن جازدى. اقىن-جازۋشىلار شىعارمالارىنداعى كوركەم ادەبي ءتىلدىڭ ەرەكشەلىگىن زەرتتەدى», دەدى ول.
سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىندا تۋمىسىنان بويىنا تەكتىلىك, بەكزاتتىق دارىعان عالىمنىڭ ءومىرى مەن عىلىمداعى بولمىسى جايىندا پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فاۋزيا ورازباەۆا بايىپتى بايانداما جاساپ, ونىڭ گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىن زەرتتەۋدە تىڭ جاڭالىق اشقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامال مانكەەۆا ءوز بايانداماسىندا اكادەميكتىڭ ءتىل مەن سويلەۋ مادەنيەتىنىڭ نورماتيۆتىك قالىپتارى, جازۋ مەن ەملە زاڭدىلىقتارى, ق. جۇبانوۆتىڭ قازاق ءتىل بىلىمىندەگى ورنى, ا.بايتۇرسىن ۇلى جانە ءتىل ءبىلىمى ماسەلەلەرى, لينگۆوديداكتيكا جانە قولدانبالى لينگۆيستيكا, اباي ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, تۇركىتانۋ ماسەلەلەرى, تاريحي لەكسيكولوگيانىڭ نەگىزگى قىرلارى تۋرالى زەرتتەۋلەرىن ءسوز ەتتى. سونىمەن بىرگە قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تىنىشتىق ەرمەكوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى ورىناي جۇباي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلدارحان سماعۇلوۆا بايانداما جاساپ, عالىم ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى سارالادى. سونداي-اق ءتىل ءبىلىمى بىلگىرىنىڭ تۋعان جەرىنەن كەلگەن ولكەتانۋشى مىرزاباي بەكارىستان اقتوبە وبلىسى ويىل اۋلىندا ساتىعالي قۇتقوجين مەن اكادەميك رابيعا سىزدىق اتىندا مەموريالدىق مۋزەي اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. قازىرگى تاڭدا عالىمنىڭ رۋحاني مۇراسىن جيناقتاۋمەن شاكىرتتەرى اينالىسىپ جاتىر ەكەن.
بيىل ءساۋىر ايىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عالىمنىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى مازمۇندى ءىس-شارا وتكەن ەدى. سونىڭ اياسىندا ينستيتۋت عالىمدارى رەسپۋبليكا بويىنشا باسپاگەرلەردى جيناپ, قازىرگى جازۋ, سىزۋدىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنەن ر.سىزدىق قۇرمەتىنە جالپىحالىقتىق ديكتانت الدى. الداعى قازان ايىندا دا ءبىرتۋار عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جوعارى دا اتالعان وقۋ ورنىندا حالىقارالىق كونگرەسس وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الماتى
