ءسات بەسىمباي ۇلى 1939 جىلى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىنىڭ قازتسيك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوزىنىڭ «جانىم ساداعا» اتتى عۇمىرنامالىق كىتابىندا: «شىنىندا ومىرگە كەلگەن كۇنىم 6 قىركۇيەك, ال قۇجاتتاردا 17 قىركۇيەك دەپ كورسەتىلگەن. ول – قاتە, ارينە. سەبەبى 10-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە جەكە كۋالىك الايىن دەپ العاش بەرىلگەن تۋعان كۋالىگىمدى ىزدەستىرىپ ەدىم, تابا المادىم. جوعالتىپ الىپپىن. ىلە اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا بارىپ, زاگس ورگاندارىنان سۇراسام, ماعان ولار 17 قىركۇيەكتە تۋعانسىڭ دەپ جازىپ بەردى», دەيدى.
الماتى قالاسىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, 1963 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا, كسرو مقك №302 مينسك مەكتەبىن, 1971 جىلى كسرو ءسىم جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەبىن ءتامامدايدى.
اتالعان عۇمىرنامالىق كىتابىندا اكەسى بەسىمباي شارۋاعا اسا ۇقىپتى, جۇرتقا ءسوزىن وتكىزگەن, ەلگە سىيلى كىسى بولعانىن جازادى. «كوزىن كورگەن كىسىلەردىڭ ايتۋىنشا, ول كىسى جۇرتتىڭ شارۋاسى نەمەسە ءوز شارۋام دەپ ەشقاشان ءبولىپ جارمايدى ەكەن, بارلىعىن بەينە وزىنىكىندەي كورىپ, بەل شەشىپ, بىلەك سىبانىپ, كىرىسىپ كەتەتىن كورىنەدى. ورتاقتىڭ شارۋاسى دەسە, كۇش-جىگەرىن اياماعان. جەتىم-جەسىرگە, مۇگەدەك, كەمباعال كىسىلەرگە قامقورلىعى ايرىقشا بولىپتى. كەشەگى قيىن-قىستاۋ جىلدارى باسىنا ءىس تۇسكەن كىسىلەر: «وتباسىمدا تالشىعىم بولماي وتىر», دەپ قول جايىپ سۇراپ كەلسە, قازانىنداعى اسىنا دەيىن اق جارىلىپ سالىپ بەرەتىن ساقى مىرزا بولىپتى», دەپ ەسكە الادى.
وسىناۋ اكەسىنىڭ ەل ماقتاعان يگى قاسيەتتەرى بالاسىنىڭ بويىنا دا دارىعان بولسا كەرەك. ويتكەنى ءسات بەسىمباي ۇلى دا ەلىنە, جەرىنە قىزمەت قىلدى, حالقىنان بارىن دا, نارىن دا ايامادى. وقۋدى اياقتاعان سوڭ سانالى عۇمىرىن ەل مۇددەسىنە ارناپ, ۇلكەن ەڭبەك جولدارىنان ءوتتى. العاشقىدا 1956 جىلى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىنىڭ «كومسومول» ۇجىمشارىندا جۇمىسشى بولىپ, كەيىن بورالداي كىرپىش زاۋىتىنىڭ ۆاگونشى-جۇمىسكەرى, الماتى وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تەرگەۋشىسى, كسرو مقك كادرلىق وفيتسەرى, مقك باسقارماسىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنا دەيىنگى قىزمەت جولىنان ءوتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىنان الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسى بويىنشا مقك باسقارماسىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. 1993 جىلى الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇقك توراعاسى لاۋازىمىن قولىنا الدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت كۇزەت قىزمەتىنىڭ باستىعى – رەسپۋبليكالىق گۆارديا قولباسشىسى, رەسپۋبليكالىق گۆارديا قولباسشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ودان جوعارى كوتەرىلە كەلە 1999 جىلى ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى.
جاڭا مىڭجىلدىق باستالعان جىلدارى پرەزيدەنت كەڭەسشىسى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەت ادەبىن ساقتاۋى جونىندەگى كوميسسيانىڭ, پرەزيدەنت جانىنداعى ازاماتتىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميسسيانىڭ, «ەۋرو-ازيا ەير ينتەرنەشنل» ااق حالىقارالىق ەۋرازيالىق اۋە كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ ەڭبەك اتقارسا, 2007 جىلدان ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى ءماجىلىس دەپۋتاتى بولدى.
جاس تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى – ەڭ باستى ورىندا. ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە, كەيىن قورعانىس مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتكەن جىلدارى ازات ەلىمىزدىڭ بۋىنى بەكىپ, بويىن تىكتەي باستاعان جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. الەمدەگى كولەمى جاعىنان توعىزىنشى تەرريتوريانى يەمدەنىپ وتىرعان جاڭا مەملەكەتتىڭ اياققا تۇرۋىن قالامايتىن, مۇمكىندىك بولسا, شالىپ جىعۋعا دايىن تۇرعان ءتۇرلى كۇشتەر جوق ەمەس ەدى. اتالعان ەكى قىزمەتتە دە بۇگىنگى حالىق قاھارمانى باستاعان قىراعى ۇجىم قىبىر ەتكەننىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەي, ەلدىڭ ىرگەسىن, جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى.
ءسات توقپاقباەۆ ەكىنشى مىڭجىلدىق اياقتالار تۇستا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەن ۋاقىتتا 1992–1993 جىلدارى باستالعان اۋىرتپالىق ءالى دە اسكەر سالاسىنا سالماعىن سالىپ تۇرعان-دى. ول ءبىزدىڭ گازەتكە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا جاعدايدىڭ وڭاي بولماعانىن ءبىر مىسالمەن كەلتىرەدى: «قىزمەتىمە كىرىسكەسىن ءۇش ايدان كەيىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قورعانىس سالاسى ماسەلەسى قارالاتىن بولدى. ول كەزدە اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزىلە بەرمەيتىن. تانكىسى اتىپ, ۇشاقتارى ۇشپايتىن اسكەر بولۋشى ما ەدى. اقشا جەتپەي, تاماقتىڭ ءوزىن ارەڭ بەرىپ وتىرعان كەز. مەن اسكەر باسىنا كەلگەندە سولتۇستىك وڭىرلەردەگى گارنيزونداردا جاتىن ورىندارداعى تەمپەراتۋرا 12-14 گرادۋستان اسپايتىن. سول جەردە ءبىر كاپيتانمەن سويلەستىم. الگى وفيتسەر ءوزىنىڭ وقۋ ءبىتىرىپ, اسكەري بولىمگە كەلگەنىنە جەتى جىل بولعانىن, بار تاپقان-تايانعانى بالاباقشاعا جۇمسالاتىنىن, زايىبىنىڭ جۇمىس ىستەمەيتىنىن, سوندىقتان دا ەڭبەك دەمالىسىندا ەشقايدا شىعا المايتىنىن ايتقان ەدى. سونىڭ بارلىعىن پرەزيدەنتكە جەتكىزدىم. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنان كەيىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىن قورعانىس سالاسىنا بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى», دەپ ايتادى.
ءسات بەسىمباي ۇلى قورعانىس سالاسىن باسقارىپ تۇرعان جىلدارى ەلىمىزدە ەكىنشى رەت اسكەري دوكترينا قابىلداندى. ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايتىنى سەكىلدى اسكەر سالاسىنىڭ دوكتريناسى دا ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىپ تۇرۋعا ءتيىس. سول كەزدەگى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى بەيبىت ساياسات ۇستاناتىنىمىزدى كورسەتەتىن دوكترينا دۇنيە جۇزىنە اشىق بولعانىن العا تارتادى. ءسات توقپاقباەۆتىڭ ءوزى اتسالىسقان قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا ناتو-عا مۇشە, مۇشە ەمەس ەلدەر مەن وتاندىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار پىكىرلەرى جان-جاقتى ەسكەرىلەدى. وعان دەيىنگى اسكەري قۇجاتتا كەڭەستىك جۇيەنىڭ ۇستانىمى باسىم بولىپ, اسكەرىمىز سەمەي وڭىرىندە عانا شوعىرلانعان-دى. دوكترينانى ازىرلەۋ بارىسىندا اسكەردى ءتورت وكرۋگكە بولەدى. ءبىر اسكەري وكرۋگ سول سەمەيدە قالسا, ەكىنشىسى – تارازدا, ءۇشىنشىسى اقتوبەدە جانە سوڭعىسى قاراعاندىدا اشىلدى. ء«بىر سوزبەن تۇجىرىمداپ ايتار بولسام, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىمەن بىرگە قارۋلى كۇشتەرى دە اياعىنان نىق تۇرىپ, دايىندىعى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى», دەيدى ول.
ءسات بەسىمباي ۇلى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە اتقارعان ەڭبەگىنەن بولەك, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, العىرلىققا, باتىلدىققا تاربيەلەۋگە قوسقان ۇلەسىنىڭ ءوزى – ءبىر توبە. ول ءاربىر كەزدەسۋىندە, سۇحباتتارىندا ەل مەن جەردى قورعاۋدىڭ ءار قازاق ءۇشىن ابىرويلى پارىز سانالاتىنىن ايتىپ كەلەدى. ال جەردىڭ شەتىن كۇزەتەتىن, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا جاۋمەن العاش بولىپ بەتپە-بەت كەلەتىن كۇش اسكەر ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان اسكەري قىزمەتكەر بولۋ – جاۋاپكەرشىلىگى مول قىزمەت.
«ول ءۇشىن ءوزىڭدى ىلعي دايىندىق ۇستىندە ۇستاۋ كەرەك. ءبىلىمىڭدى ۇنەمى جەتىلدىرىپ, جىگەرىڭدى جانىپ وتىرۋعا ءتيىسسىڭ. جاستارعا ايتارىم: ەلىڭدى, وتانىڭدى ءسۇي, سوعان قىزمەت ەت. ەلگە جاساعان ەڭبەك ەش كەتپەيدى. سەكسەنگە قاراعان شاعىمدا ەلىمە قاجەت بولسام, ءالى دە قىزمەت ەتۋگە دايىنمىن», دەيدى ول.
قورعانىس سالاسىمەن قوسا, ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا دا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. شىن مانىندە بۇل ەكى سالانى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ەكەۋىنىڭ دە ماقساتى, تۇپتەپ كەلگەندە – ەلدى قورعاۋ, سىرتقى كۇشتەرگە تويتارىس بەرۋ. ءوزىنىڭ ارىپتەسى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ ارداگەرى ەرجان يساقۇلوۆ: «ونىڭ ءومىرى مەن تاجىريبەسى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىن بەكەمدەۋگە جۇمسالدى. ءسات بەسىمباي ۇلى «كۇشتىك قۇرىلىمدار» قاتارىنا جاتاتىن, ەلدىڭ قورعانىسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتورت بىردەي اسكەري ساناتتاعى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مۇددەسى مەن تالاپتارىنا سايكەس جاڭادان قۇرىلۋىنا جانە قالىپتاسۋىنا باسشىلىق جاساپ, ولاردىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان, ءومىردىڭ قاتال سىندارىنان امان ءوتىپ, قىزمەتى باعالانىپ, گەنەرال-پولكوۆنيك دارەجەسىنە جەتكەن ۇلتجاندى ازامات», دەپ باعالايدى.
جوعارىدا ءبىز كەيىپكەرىمىزدىڭ «جانىم ساداعا» اتتى عۇمىرباياندىق كىتابىن تىلگە تيەك ەتتىك. بۇل ەڭبەكتى ول مەرەيلى 80 جاسقا تولۋ قارساڭىندا جازىپ, جارىققا شىعارعان ەدى. «كوبى «كىتاپتىڭ اتى ەرەكشە ەكەن. نەگە بۇل اتتى تاڭدادىڭىز؟» دەپ سۇرايدى. بۇل كىتاپتا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ جولىنداعى ءوز باسىمنان وتكەن وقيعالار مەن زامانداستارمەن بىرگە اتقارعان ىستەر جايلى ايتىلادى. بولاشاق ۇرپاق بويىندا پاتريوتتىق سەزىم مەن ازاماتتىقتى قالىپتاستىرۋداعى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. راسىندا, ءبىزدىڭ وتانىمىز بىرەۋ عانا, ول – قازاقستان. ەلىمىزدىڭ كوركەيۋى, وركەندەۋى ءۇشىن ارقايسىمىز ءوز قولىمىزدان كەلگەنشە ۇلەس قوسۋعا ءتيىسپىز. ۇرپاعىمىزدىڭ بويىنا جاستايىنان پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىرا بىلسەك, ءبىزدىڭ ۇتارىمىز انىق. شىنايى نيەت بولسا, ءبارىن دە جاساۋعا بولادى», دەيدى ول ءبىر سۇحباتىندا.
ءيا, ادام بالاسى ەلدىڭ ىقىلاسىنا, حالىقتىڭ قولداۋىنا سول ەل مەن جەرگە دەگەن ماحاببات ارقىلى يە بولسا كەرەك. حالىق قاھارمانى ءسات توقپاقباەۆتىڭ بويىندا وسى اسىل قاسيەت بار. تۋعان جەرىنىڭ بۇدان دا بيىك تۇعىرعا قونۋى, ۇشپاققا شىعۋى ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى, العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتەرىنەن ەشقاشان ءۇمىتىن ۇزبەدى.
«قازاقتىڭ بولاشاعى جارقىن. سەبەبى ەڭ ۇلكەن قۇندىلىق تاۋەلسىزدىك قولىمىزعا ءتيدى. الەمدە ءوز وتانى, جەرى جوق قانشاما ۇلت بار. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ سانى ءتىپتى 50 ميلليونعا دەيىن جەتەدى. تارىداي شاشىراپ ءتورت-بەس مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار «مەنىڭ وتانىم – وسى!» دەپ ايتا المايدى. ال ءبىز قاي جەردە جۇرسەك تە, ارقامىزدا قازاقستان دەگەن ەلىمىز بار. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن ەڭ قىمباتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى», دەيدى تاعى ءبىر سوزىندە.
ەلگە قىزمەت ەتۋدى كاسىبي, ادامي پارىزى ساناعان ءسات بەسىمباي ۇلىنا پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەڭ جوعارى اتاق – «حالىق قاھارمانى» اتاعىنىڭ بەرىلۋىن دە سول ەرەن ەڭبەگىنىڭ وتەۋى دەپ تۇسىنەمىز. ءبىز جاقسى جاڭالىقتى ەستي سالا كەيىپكەرىمىزدىڭ وزىنە حابارلاسىپ, بەرىلگەن ماراپاتقا قاتىستى پىكىرى مەن اسەرىن بىلگەن ەدىك.
– بۇنى مەن ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ بەرگەن باعاسى دەپ قابىلدايمىن, – دەپ اعىنان جارىلدى ول. – ءبىز وقۋدى ءبىتىرىپ, قىزمەتكە كىرىسكەلى حالىقتىڭ ورتاسىندا جۇردىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىندىقتا دا, قۋانىشتا دا ەلمەن بىرگە بولدىق. زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە اسكەر سالاسىنان الىستاعان ەمەسپىن. كۇنى كەشە قوناەۆ قالاسىنداعى اسكەري بولىمدە بولىپ, ساربازدارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ قايتتىم. سوندىقتان بۇل ماراپات – ەلدىڭ بەرگەن سىيى. حالقىما راحمەت ايتامىن.
ءيا, حالىقتىڭ جادى – تاسقا قاشالعان جازۋمەن تەڭ. حالىقتىڭ بەرگەن باعاسى – شىن باعا. ىرگەلى ىستەر ۇمىتىلمايدى, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ەسىمدەر ۇلىقتالادى.
