پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا انىقتالعان ماسەلەلەردى ەڭسەرۋدىڭ ومىرشەڭ توعىز باستاماسى ورتاعا سالىندى. ادىلدىك, اشىقتىق ۇستانىمدار ءبىرشاما ناتيجەلەر بەرە باستادى. تۇرعىندار تاراپىنان ۇنەمى كوتەرىلىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەر پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي نازارىندا ەكەنىن تۇسىندىك. تۇرمىسىمىزدىڭ اششى شىندىعىن دا سەزىندىك. بۇل دا بولسا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ناقتى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. ءوز قوعامىمىزدى قۇرمەتتەۋ ءوزىڭدى قۇرمەتتەۋ ەكەنىنە كوزىمىز جەتە باستادى. ادىلەتتىلىك جىلىمىعى سەزىمىنەن ازاماتتىق پوزيتسيامىزدا, قۇقىقتىق قاتىناسىمىزدا ءبىرشاما پوزيتيۆتىك ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى. دەگەنمەن, الدىمىزدا ەڭسەرەر بەلەستەر مەن مىندەتتەر جەتكىلىكتى. ول مىندەتتەردىڭ بارلىعى ءاربىر ازاماتقا تىكەلەي قاتىستى. ول جونىندە مەملەكەت باسشىسى جان-جاقتى توقتالدى.
الدىمەن تۇرعىندار تاراپىنان كوپتەن بەرى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن قارجى جانە نەسيە, ونىڭ ىشىندە بانك تاقىرىبىنىڭ كوپتەگەن قىرلارى كوتەرىلدى. شىنىندا, وزدەرى قينالعاندا حالىق قارجىسىنان كومەككە يە بولاتىن بانكتەرىمىز ەكونوميكامىزدىڭ ناقتى سەكتورىنا قارجى سالۋدان بويىن اۋلاق ۇستايدى. تەك جوعارى پايىزبەن نەسيە بەرۋ ارقىلى بايىپ وتىر دەگەن تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسقانىنا كوپ بولدى. جۇمىسى حالىققا تۇسىنىكسىز. بىراق تۇرعىنداردىڭ كەيبىرى شاراسىزدىقتان, كەيبىرى ساۋاتسىزدىقتان, كەيبىرى جالعان نامىسقا تىرىسىپ بانككە بارۋىن توقتاتپاي وتىر. بۇل الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالدى. مۇنداي جاعدايدى بانكتەر ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدى دا ازايتۋعا ءتيىس. ايتپەسە, بانك الدىندا بورىشكەرلەر سانى ۇنەمى ارتىپ كەلەدى. كوپشىلىگى موينىنداعى ءزىل باتپان قارىزىن وتەۋ جولىندا ءجۇرىپ, بويىنداعى باسقا دا تابيعي داعدىلارىن ومىرىنە پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزە المايدى. كەدەيدىڭ كۇنى كىجىنۋمەن وتەدى دەگەن. قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعى تەك بيلىككە ەمەس, بانكتەرگە دە قاجەت. ونىڭ ءبارىن رەتتەيتىن زاڭدار زامان تالابىنا جاۋاپ بەرمەيدى. ەندىگى جەردە بانكتەردىڭ ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ ەكونوميكاعا قارجى قۇيۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن جاڭا «بانك تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ مىندەتى قويىلدى. ياعني قانشا قۇزىرەت بەرسەك, سونشالىقتى تالاپ ەتەمىز قاعيداسىن قولدانۋ ءساتى تۋدى.
جاڭا سالىق كودەكسىن قابىلداۋدى كەيىنگە قالدىرۋ, ونى جان-جاقتى تالقىلاۋ, جۇرگىزۋ تۋرالى ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. بۇل شەشىمنىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىنداردىڭ سالىق تولەۋ مادەنيەتىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولاتىن, تۇسىنىكتى, ءتيىمدى زاڭ قابىلدانادى دەپ سەنەمىز.
جولداۋدا بۇرىن باستالعان «زاڭسىز» اكتيۆتەردى كەرى قايتارۋ ۇدەرىسىنە تىڭ ۇسىنىس ەنگىزىلدى. ول – ءتيىستى رەەسترگە ەنگىزىلگەن كاسىپكەرلەرمەن كەلىسىم جاسالعاندا مەملەكەتكە كەرى قايتارىلاتىن اكتيۆتەردى «زاڭسىز» دەپ تانىماۋ تۋرالى نورمانى ەنگىزۋ. زاڭ تەك جازالاۋ ءۇشىن ەمەس, مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن دە, قۇقىقتىق سانانى كوتەرۋ ءۇشىن دە قابىلدانادى. كەيدە كەمشىلىكتى كەڭشىلىكپەن رەتتەۋدىڭ دە پايداسى كوپ. بۇل نورما شىن مانىندە ءىرى كاسىپكەرلەرگە حالىق الدىندا جۇزدەرىنىڭ جارقىن بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ونداي ازاماتتار جومارت جاندار رەتىندە «التىن تىزىمگە» ەنەدى. ال بۇعان كەلىسپەسە ونىڭ دا باسقا جولدارى قاراستىرىلادى. ۇلى دالا ءداستۇرى بويىنشا «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ وسكەن ادامدارعا ەڭ اۋىر جازا – ەل الدىندا ماسقارا بولۋ.
قازاق اتامىز قاناعاتسىزدىقتى, اشكوزدىكتى, باس-كوزسىز قۇنىعۋدى, دۇنيەقوڭىزدىقتى قاتتى سىنعا الىپ, حالىقتى قاناعاتشىلدىققا, ىنساپتى بولۋعا شاقىرىپ وتىرعان. ۇلى اباي: «نىساپ پەن ۇيات ادىلەتتەن شىعادى», «ارىڭدى ساتىپ تاپقان مال – حارام», دەگەن ەكەن. كەيبىر پسيحولوگتەر اشكوزدىكتى «سوقىر سەزىمگە» جاتقىزادى. ال وسىنداي اتپەن تاريحتا قالۋ, سۇيەكتە كەتپەس تاڭبا قالدىرۋ تۇسىنگەن ادامعا ولىممەن دە وشپەس ماسقاراشىلىق ەكەنى انىق.
سونىمەن قاتار وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ەكونوميكانى بىلىكتى ماماندارمەن قامتۋ پروبلەماسى. باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ماماندار دايارلاۋعا 23 شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارى تارتىلادى. ولارعا قولداۋ جاساۋ قولعا الىنىپ جاتىر. ناتيجەسىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايمىز. شەتەلدىك وقۋ وردالارىمەن قاتار, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن وتاندىق وقۋ ورىندارىن كوبەيتۋدەن دە كۇتەرىمىز كوپ. كوللەدجدى جاقسى وقىعان جاستاردى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ سالالارىنا تارتۋ ارقىلى ءوزارا باسەكەلەستىكتى كۇشەيتە الامىز. پرەزيدەنتتىڭ ءبىلىم ساياساتىنان ءبىز بىلىمگە نەگىزدەلگەن الەمدىك قاۋىمداستىقتان ءوز ورنىمىزدى تابۋعا ءتيىستى ەكەنىمىزدى انىق بايقايمىز.
كەلەر جىلدىڭ جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ جىلى اتالۋىنىڭ وزىندىك ماڭىزىن ايتپاساق دا تۇسىنىكتى. ەلىمىزدە ەڭبەكقورلىقتى دارىپتەۋ ارقىلى ادامداردىڭ باسقاعا تىلەنبەي ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك ارتا تۇسەدى. ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ دا باستى باعىتى ادال ەڭبەكتى ناسيحاتتاۋ بولۋعا ءتيىس. جولداۋدا «باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكاسى بار وزىق ەل بولامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, ادال ەڭبەكتى باعالاعان ابزال», دەپ ناقتى كورسەتىلدى. كەزىندە ەپيكۋر: ء«وزىڭ جەتە الاتىن نارسەنى قۇدايدان سۇراپ قايتەسىڭ», دەگەن ەكەن. مۇنىڭ ماعىناسىن جولداۋداعى «جۇمىستىڭ كوزىن تاپقان بايلىقتىڭ ءوزىن تابادى», دەگەن ءسوز تولىق ءتۇسىندىرىپ بەرەدى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ كادرلىق الەۋەتىن كوتەرۋدەگى ورتا ءبىلىمنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. كوپتىڭ ويىندا جۇرگەن جايلى مەكتەپتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى انىقتالاتىن بولدى. راسىندا, بۇل مەكتەپتەردىڭ بۇرىنعى مەكتەپتەردەن ايىرماشىلىعى قانداي, ولارعا قانداي كريتەريلەر قويىلادى, كادرلار قالاي تاڭدالادى, وندا بارلىق بالا وقي ما, ول مەكتەپتەردى باسقارۋ جۇيەسىندە ەرەكشەلىك بولا ما دەگەن سۇراقتار كوپتى ويلاندىرىپ ءجۇر. تۇرعىندار ايىرماشىلىق بولماسا ونداي قىمبات مەكتەپ سالۋدىڭ قاجەتى قانشا دەگەن ماسەلەلەردى دە كەزدەسۋلەردە ءجيى كوتەرەدى. پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتكە جايلى مەكتەپتەردى ارنايى باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى تاپسىرۋى كوپ سۇراقتىڭ جاۋابىن الۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ءبىلىم دەگەندە ەسىمىزدى جيار ەستيارلىق كورسەتەتىن كەز كەلدى.
جالپىعا ورتاق تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ جەكە باس قاۋىپسىزدىگىنە ارنايى توقتالۋىن كوپشىلىك قۋانا قابىلدايدى دەپ سەنەمىز. ويتكەنى كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي, ادامنىڭ ءومىرى – ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز. دەموكراتيا كەرەك. بىزگە ەلگە ىرىتكى سالاتىن پوپۋليستىك ۇستانىم ەمەس, جاسامپاز پليۋراليزم كەرەك. ءبىز قازىر كوپ ماسەلەدە دەموكراتيادان گورى تارتىپكە مۇقتاجبىز. ءتارتىپ ورناتۋ ەكەن دەپ تە بارلىعىن بىردەي اڭدۋشىلىق تا ورناماۋعا ءتيىس. ايتپەسە, بيلىكتىڭ ءوزى حالىق تاراپىنان سەنبەۋشىلىكتىڭ «تۇتقىنىنا» اينالۋى ىقتيمال. ال حالىق سەنىمسىزدىگى كۇشەيگەن سايىن باسقا بيلىكتى اڭساي باستايدى. دەموكراتيانىڭ باستى قۇندىلىعى – ارقايسىمىزدىڭ قۇقىقتارىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋ. دەگەنمەن سىننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ باسقانىڭ ار-نامىسىنا زيان كەلتىرىپ, قيانات جاساپ جاتامىز. ايقايلاعاننىڭ ءبارى اقيقاتشىل, شىرىلداعاننىڭ ءبارى شىنشىل, سىناعاننىڭ ءبارى سىنشىل, ويبايلاعاننىڭ ءبارى ويشىل ەمەس ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. ۋاقىت كىمنىڭ كىم ەكەنىن انىقتايدى. جارىپ سويلەگەننەن گورى بايىبىنا بارىپ سويلەگەنىمىز ءجون بولار. شىندىق كوپ, ونىڭ اقيقاتى قايسى؟ ادىلەتتى سەزىمسىز شىندىق ءبارى اقيقات بولا المايدى دەپ ويلايمىن. قيانات, زورلىق جۇرگەن جەردە ادالدىق, ادىلدىك قاعيدالارىنا ورىن تابۋ قيىنعا سوعادى. پرەزيدەنت سوزىمەن ايتقاندا, ء«بىز زاڭ مەن ءتارتىپ, ءبىلىم مەن پاراسات ۇستەمدىك ەتەتىن قوعام قۇرۋىمىز كەرەك». بۇل – ارىمىزدىڭ, نامىسىمىزدىڭ الدىنداعى ورتاق پارىزىمىز دا, بورىشىمىز دا.
دامىعان ەلدەردىڭ ءبىر بەلگىسى – قوعامدىق قاتىناستاردا رەتتەۋشىلىك قۇزىرەتى جوعارى, ورىندالۋى دا مىقتى, قاۋقارى دا كۇشتى ءادىل زاڭ جۇيەسىنىڭ بولۋى. ادىلدىك – قولدا بار رەسۋرستار مەن يگىلىكتەردى تەڭ ءبولىپ الۋ ەمەس, ادامدارعا تەڭ قۇقىق بەرۋمەن قاتار, مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزارا تەڭ ءبولىسۋ. ول ءوز كەزەگىندە, زاڭنىڭ ورىندالۋىن ءداستۇر دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرەدى. كەزىندە ءبىر دانىشپان «قۇدايدان كەيىنگى كۇشتى – ءبىلىم مەن ءداستۇر», دەگەن ەكەن. ارينە, تۋىنداعان ماسەلەلەردى ونىڭ تۋىنداعان دەڭگەيىندە شەشۋ قيىن. بىراق بۇگىنگى ءىسىمىز, ءسوزىمىز ءۇشىن كەيىن ۇيالماس ءۇشىن, قاتەلىگىمىز ءۇشىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كەكەسىن كۇلكىسىنە قالماس ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس جاساۋدان باسقا جول جوق. ەندەشە, ەل بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرمەي, ۇلتتىق وزىق داستۇرلەرىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ادىلەت تارازىسىن تەڭ ۇستاۋ جولىنداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن قولداۋ ارقايسىمىز ءۇشىن ماڭىزدى.
ناۋرىزباي بايقاداموۆ,
سەنات دەپۋتاتى
