جۇزگە جۋىق باستاما ايتىلدى
سونداي ىرگەلى جيىننىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسىنىڭ پرەزيدەنتتىك ورتالىعىندا ۇيىمداستىرىلعان باسقوسۋدا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا بيىلعى باستى ساياسي قۇجاتتىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە ساراپتامالىق تالداۋ جاسالدى. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار, عىلىمي قاۋىمداستىق پەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, ت.ب. قاتىستى.
ورتالىق ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا ناقتى جاڭالىقتار قامتىلعانىن, ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ كەلەسى كەزەڭىنە نەگىز بولاتىنىن ايتتى. «مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ تىزبەسىن ايقىندادى. ولاردى شەشۋ «ادىلەتتى قازاقستان» يدەولوگيالىق تۇجىرىمداماسىن ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جولداۋدا جۇزگە جۋىق ءتۇرلى باستاما مەن تاپسىرما قامتىلعان. پرەزيدەنت ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى ەكونوميكالىق رەفورمالارعا باستى نازار اۋداردى», دەدى ول.
جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ بەدەلى ارتۋعا ءتيىس
ءماجىلىس دەپۋتاتى اجار ساعىندىقوۆا داستۇرگە ساي قىركۇيەكتىڭ باسىندا, جاڭا ساياسي كەزەڭنىڭ باستاۋىندا جاسالعان پرەزيدەنت جولداۋى ەلدىڭ الداعى دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداعانىن ايتتى. «ساياسي قۇجاتتا كوپتەگەن باعىتتار بويىنشا اتقارىلاتىن مىندەتتەر العا قويىلدى. سونىڭ ىشىنەن وزىمە جاقىن باعىتتار تۋرالى ايتار بولسام, ەڭ الدىمەن كەلەسى جىلدىڭ «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» بولىپ جاريالانعانىمەن ءبارىڭىزدى قۇتتىقتاعىم كەلەدى. سوڭعى جىلداردا الدىمىزدان شىققان ءتۇرلى تۇيتكىلدەر بىزدە قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ تاپشىلىعىن كورسەتىپ بەردى. بۇل ولقىلىقتىڭ شەشىمىن تابۋ جولىندا بۇكىل ەل بولىپ جاستارىمىزدىڭ بولاشاق ماماندىقتارىن دۇرىس تاڭداۋىنا ىقپال ەتۋىمىز كەرەك. بۇل ماماندىقتار جاستار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن دەڭگەيگە جەتۋگە ءتيىس», دەدى ول.
سونداي-اق اجار ساعىندىقوۆا جولداۋدا ءبىلىم سالاسىنا كوپ كوڭىل اۋدارىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى ءاردايىم جوعارى بولعان. بۇعان تالانتتى وقۋشى جاستارىمىزدىڭ ءتۇرلى حالىقارالىق جارىستاردان جۇلدەلى ورىن الىپ جۇرگەنى دالەل. «سوڭعى جىلدارى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىن جاقسارتۋعا, مۇعالىمدەردى الەۋمەتتىك قولداۋعا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ جۇرگەنى قۋانتادى. «جايلى مەكتەپ» جوباسىمەن زاماناۋي تالاپتىڭ بارىنە جاۋاپ بەرەتىن ءبىلىم وشاقتارىنىڭ اشىلا باستاۋى – بۇل ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. ەندى بالالارىمىز ساپالى ءبىلىم الىپ قويماي, ونى ودان ءارى دامىتۋعا دا مۇمكىندىك الماق. ولاردان ەرتەڭگى كۇنى ەلگە قاجەتتى بىلىكتى ماماندار شىعاتىنىنا سەنىم مول», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ا.ساعىندىقوۆا جولداۋدا ايتىلعان ەلىمىزدىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, اقشا-نەسيە جانە سالىق-بيۋدجەت ساياساتىنىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋعا, ينۆەستيتسيالىق احۋال مەن بيزنەستى جۇرگىزۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, ونەركاسىپتىك الەۋەتتى تولىق اشۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باستامالارعا دا كەڭىنەن توقتالدى. ەلدىڭ كادرلىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋ جانە ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن قايتا ىسكە قوسۋ بويىنشا كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىن تىلگە تيەك ەتتى.
قىرعىزستان ءۇشىن دە ماڭىزى زور
جيىنعا قاتىسقان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى داستان ديۋشەكەەۆ تالقىلانىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ تەك قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قىرعىزستان ءۇشىن دە ماڭىزى زور ەكەنىن جەتكىزدى. ء«بىز دە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جىل سايىنعى جولداۋىن ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭدادىق. مەملەكەت باسشىسى زاڭ مەن ءتارتىپ ساقتالماي, ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىقتارى ءتيىستى دارەجەدە قورعالماي, ادىلەتتى ءارى ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتتى. قىرعىزستان باۋىرلاس ەلدىڭ قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس سەكىلدى ماڭىزدى باستامالارىنىڭ ءبارىن قولدايدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, ازاماتتاردىڭ جان-جاقتى جاسامپازدىعىن اشۋدى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدى مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى دەپ اتادى. بۇل جولداۋدا ايتىلعان باستامالار مەن يدەيالاردىڭ باسىم بولىگى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن سايكەس كەلەدى. بۇل ەكى مەملەكەتتىڭ وسى سالالاردا ءبىر-بىرىمەن تاجىريبە الماسىپ, ورتاق ماقسات جولىندا تىزە قوسۋىنا نەگىز بولادى», دەدى ول.
پرەزيدەنت جۇكتەگەن بەس مىندەت
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الماس قاناتوۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارلامەنتتىڭ قازىرگى سەسسياسىندا جاڭا زاڭنامالاردى تياناقتى دا تولىققاندى تالقىلاپ, قابىلداۋ كەرەك ەكەنىن تاپسىرعانىن جەتكىزدى. «بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ جانە فينتەح سەكتورىن ودان ءارى سەرپىندى دامىتۋ بويىنشا اعىمداعى مىندەتتەرگە جاۋاپ بەرەتىن بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ. 1995 جىلعى «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭ مۇلدە باسقا جاعدايدا قابىلداندى. ەكىنشىدەن, جاڭا سالىق كودەكسى بۇرىننان بار جۇيەنى قايتا ىسكە قوسۋعا ارنالعان. ەرەجەلەردى ءارتۇرلى ءتۇسىندىرۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ ءۇشىن كودەكستى وڭايلاتۋ جانە ونىڭ ەرەجەلەرىن بارلىق ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتارعا تۇسىنىكتى ەتۋ وتە ماڭىزدى», دەدى ول.
ا.قاناتوۆ پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتكە جۇكتەگەن مىندەتتەرىنىڭ ءۇشىنشىسى – بيىل مامىر ايىندا مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «ەكونوميكانى ليبەراليزاتسيالاۋ شارالارى تۋرالى» جارلىقتىڭ جالعاسى رەتىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى قارجىلاندىرۋدىڭ ماقساتتارى, فۋنكتسيالارى, تۇرلەرى مەن ادىستەرىن جانە ولاردى باسقارۋدىڭ وزگە دە اسپەكتىلەرىن زاڭ جۇزىندە رەتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«تورتىنشىدەن, قايتارىلعان م ۇلىكتىڭ زاڭسىزدىعىن مويىنداماي-اق شارت جاساسۋ مۇمكىندىگىن زاڭمەن بەكىتۋ. بۇل قۇقىقتىق يدەيالار زاڭسىز يەمدەنىلگەن م ۇلىكتى مەملەكەتكە قايتارۋ بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەر پاكەتىن جالعاستىرۋعا باعىتتالعان. ءماجىلىس قابىلداعان جانە سەنات بەكىتكەن «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى» زاڭ مەن باسقا دا زاڭداردىڭ بۇكىل پاكەتى كونستيتۋتسيالىق سوت تاراپىنان كونستيتۋتسياعا ساي دەپ تانىلعانىن ەسكە سالعىم كەلەدى. بەسىنشىدەن, ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگيانى دامىتۋدى زاڭ جۇزىندە راسىمدەۋ قاجەت», دەدى ول. بۇل ايتىلعان مىندەتتەردىڭ ءبارى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك اپپاراتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرارى ءسوزسىز.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نۇربەك پۇسىرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىن ەڭ كەمى الداعى ءبىر جىل كولەمىندە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اكتسەنت بەرەتىن جوسپار ءارى باعدار دەۋگە بولادى. وسىعان بايلانىستى جولداۋعا قىزىعۋشىلىق ءاردايىم جوعارى.
«بۇل جولداۋ پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا جاسالعاندىقتان پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ كىرىسپەسىن سوعان ارنادى. ول پارلامەنت جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردى. جولداۋدىڭ ماتىنىندەگى سويلەمدەردىڭ قۇرىلىمى مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوز ىرعاعى بۇل ريزاشىلىقتىڭ ديپلوماتيالىق تۇرعىدان ەمەس, دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولعاندىقتان شىنايى ايتىلعاندىعىن اڭعارتتى.
ودان كەيىن پرەزيدەنت سوڭعى 5 جىلدا جاسالعان جۇمىستار تۋرالى قىسقاشا ەسەپ بەرىپ, بىرتىندەپ شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەرگە توقتالدى. پرەزيدەنت ايتقان كەلەشەگى زور ىستەردىڭ ەڭ ۇزاق مەرزىمى – 2029 جىل. سوندىقتان جولداۋ حرونولوگياسى 2019-2029 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. مۇنىڭ استارى دا كوپ نارسەنى بىلدىرەدى», دەدى ول.
ن.پۇسىرمانوۆ پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ مازمۇنى ابستراكتىلى يدەيالارعا, قوعامدىق سانانى مانيپۋلياتسيالاۋعا باعىتتالعان ۋادەلەرگە ەمەس, پراكتيكالىق كەڭىستىككە, ياعني شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەرگە توپتاسقانىن ەسكە سالدى. ال جولداۋدىڭ ەكونوميكالىق بولىمىندە ماكروەكونوميكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى تاپسىرمالارعا قاراعاندا ەكونوميكاداعى ترومبتاردىڭ تەراپياسىنا اكتسەنت بەرىلگەن.
«پرەزيدەنت اتقارۋشى بيلىك شەشۋگە ءتيىس ماسەلەلەردى توعىز تارماقپەن كورسەتىپ, اربىرىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا دا توقتالىپ ءوتتى. بۇل ءبىر جاعىنان پروبلەمالاردى شەشۋدە زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك جۇمىلۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرسە, ەكىنشى جاعىنان دەپۋتاتتارعا ۇكىمەت جۇمىسىن قاداعالاۋدا بەلسەندى بولۋعا شاقىرۋمەن بايلانىستى. جولداۋدا كەلەلى ۇسىنىستار ايتىلىپ, سول جەردە ونى ىسكە اسىرۋدا ەسكەرىلۋگە ءتيىس تاۋەكەلدەر دە كورسەتىلدى» دەگەن ول قۇجات ماتىنىندە ەكونوميكالىق دامۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىمەن, «داعدارىس» ءسوزى كەزدەسپەگەنىن, ال «ينفلياتسيا» دەگەن ءسوز ءبىر-اق رەت «قارقىنى باياۋلادى» دەگەن كونتەكستتە ايتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جولداۋدىڭ استارىنان پراگماتيكالىق يدەولوگيا بايقالادى. ول ەلىمىز دۇرىس باعىتتا كەلە جاتىر, ونىڭ بولاشاعىن جارقىن ەتۋ ءوز قولىمىزدا, ءار مەملەكەتتىك ينستيتۋت, بيزنەس پەن ازاماتتىق قوعام ءوز دەڭگەيىندە ساپالى جۇمىس اتقارعان جاعدايدا كوزدەگەن ناتيجەگە جەتەمىز دەگەنگە سايادى.
جيىن بارىسىندا اتالعان سپيكەرلەردەن بولەك, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەكونوميكالىق ساياساتتى تالداۋ ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ايگۇل كوشەرباەۆا, «بىرىڭعاي «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيىمى» قب توراعاسى دينارا سادۋاقاسوۆا, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق تالداۋ جانە ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ارمان ەشمۇراتوۆ جانە پرەزيدەنتتىك ورتالىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ماريان ابىشەۆا بايانداما جاسادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدەگى تالقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ماتەريالداردىڭ ەلەكتروندىق جيناعى دايىندالادى. ونى ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
