قاتارلاستارى, زامانداستارى, شاكىرتتەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ايالاپ «اقاڭ» دەپ اتادى. بۇل قازاقى ۇعىمنىڭ استارىندا «اق ادام, تازا كىسى, جارقىن جان, سىيلى تۇلعا» دەگەن وي تۇر.
«مويىنداعى بورىشتى ءبىلۋ – ءبىلىمنىڭ ءىسى, بورىشتى تولەۋ – ادامشىلىق ءىسى» دەپتى ۇلت ۇستازى. وسى ءسوزدى بالاباقشادان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماڭدايىنا جازىپ قويۋعا بولادى. مىسالى, ءدال قازىر ەلىمىزگە, ادىلەتتى قازاقستانعا نە كەرەك ەكەنىن جەتە ءتۇيسىنۋ ءۇشىن قاراپايىم ءبىلىم مەن پاراسات قانداي قاجەت بولسا, ەل الدىنداعى پارىزدى وتەۋدە اتا-انادان, قوعامنان بەرىلەتىن شىنايى ادامي جاۋاپكەرشىلىك سونداي ماڭىزدى. بۇل – «اسپانداعى ايدى اپەر» دەۋ ەمەس, تابيعي تاربيە, قالىپتى قاسيەت. اقاڭ مۇراسىنا, وسيەتىنە ادال بولساق, مۇنى ورىنداۋ قيىندىق تۋعىزبايدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسى كۇنىمىزدى دە بولجاپ, «جاقسى شىقسا, جامان قالار» دەيدى. ءبىز ارقاشان جاقسىلىقتان, جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ باستاماسىنان ۇمىتتەنەمىز. اقاڭ تۋعان كۇن ەلىمىزدە ءتىل مەرەكەسىنە اينالۋىنىڭ رامىزدىك ءمانى بار. بۇل – ءتىل مەن داستۇرگە ادالدىقتىڭ بەلگىسى.
ءبىلىم مەن پاراساتتى, ساياسات پەن ەلشىلدىكتى تەڭ ۇستاعان الاش كەزەڭى, ۇلت زيالىلارى تاجىريبەسى قازىر جاۋاپتى, نامىستى بارشا ازاماتتى ويلاندىرادى, تولعاندىرادى.
نەگە؟ بىرىنشىدەن, بۇگىنگى بولمىسىمىزدى, قادىر-قاسيەتىمىزدى سول شاقپەن سالىستىرادى. ەكىنشىدەن, ساپالى جاڭارۋدا, ادىلەتتىك ۇستانىمىندا ۇلتتىڭ «الپىس ەكى تامىرىنا» اسەر بەرەتىن الاش جولىن قالايدى. ۇزىلمەگەن ءۇمىت ءھام رۋحاني-تاعىلىمدى ساباقتاستىق ءۇشىن بۇعان قۋانامىز.
ءدال بۇگىن الاش بىزگە نەگە جاقىن جانە نەگە الىس؟
مەملەكەتتى ماڭىزدى ىستەرگە, شەشىمدى قاعيداتتارعا جۇمىلدىراتىن – ەلدىك ساياسات بولسا, ۇلتتىق كود ساناسىن جىگەرلەندىرگەن ەل ودان الاش تاعىلىمىن ىزدەيدى, اڭسايدى. «الاش تاعىلىمى» دەگەن نە؟ ول – يمان مەن تازالىق, وي مەن ءىس بىرلىگى.
ەلشىل عىلىمي قاۋىم ايتىپ-جازىپ جۇرگەندەي, كۇردەلى ساياسي جۇيە بويىمىزعا, اعزامىزعا باتپانداپ ەنگىزگەن قيىندىقتان ارىلاتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. وسى باعداردا الاش – ءبىزدىڭ ءارى الىپپەمىزگە, ءارى نۇسقاۋلىعىمىزعا جارار تەمىرقازىق. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كەشەگى كۇنگە دەيىن الاش جالپىحالىقتىق رۋحاني سۇرانىس ەمەس, 20-30 عالىمنىڭ عىلىمي نىساناسى بولىپ قالدى. 90-جىلدارى قازاقستان يدەولوگياسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كىسىنىڭ كەيىن الاش كورمەسىنەن بۇرىلىپ «قاشقانىن» ءوز كوزىمىزبەن كورگەنبىز...
قوعامنىڭ ەڭ جاندى, ەڭ ءماندى بۋىنى مەن تەتىگى – ءبىلىم. كۇندە ءسوز بولىپ جۇرگەن تازالىق تا, وتارسىزداندىرۋ دا, يدەولوگيا دا وسى بىلىمنەن باستالىپ, بىلىممەن اياقتالادى. اتالعان سالا الاش رۋحىنا, تاجىريبەسىنە, مۇراسىنا سۋساپ, شولدەپ كەلدى... شۇكىر, قازىر جاعداي تۇزەلدى. استاناداعى اباي كوشەسى (بۇرىنعى لەنين) بويىنا الاش ەسكەرتكىشىنىڭ ورناۋى ەلدە ۇلت قايراتكەرلەرىن تانۋدىڭ باعىن اشتى. ۇلت تاعدىرىن ءوز تاعدىرىمەن ساباقتاس قاراعان ءبىرتۋار زيالىلاردىڭ مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ يۋنەسكو دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
سوڭعى وتىز جىلدا الاش مۇراسى ءبىرشاما جاريالاندى, حالىققا جەتتى. الايدا مۇرانى تانۋ, بۇگىنگى ومىردە قولدانۋ, ولاردان تاعىلىم الۋ جاعىنان تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى كورسەتە الدىق پا؟ بۇگىندە كوپ مەكەمەدە الاش زيالىلارىنا «جانسىز پورترەت رەتىندە قاراۋ» كوزقاراسى بەرىك ورنىققان. وقىعاندار اراسىندا ولاردىڭ مۇراسىن «كەزەڭدىك دۇنيە» ەسەبىندە باعالاۋ كورىنىس بەرىپ قالادى. ەگەر ءبىز «الاش مۇراسى حح عاسىردىڭ باسىنداعى شىندىقتىڭ عانا اۋقىمىن تانىتادى, بۇگىنگە جارامايدى» دەسەك, وندا ءبىز ارىستارىمىزدى, ءتىپتى تاريح تاجىريبەسىن قاجەتسىنبەگەن بولىپ شىعامىز. ال ەگەر ولاردىڭ امانات-مۇراسىنان سول كۇننىڭ مۇناراسىنان قاراعاندا دا, بۇگىننىڭ بيىگىنەن شولعاندا دا ۇلت تىرشىلىگىن ىلگەرىلەتەتىن نەگىزدەردى بايقاساق, ماسەلەگە تۇپكىلىكتى, الەۋەتتى كۇشپەن ورالعانىمىز ءجون. الاشتى زەرتتەۋ مەن تانىمالداندىرۋ – قازاق عىلىمىنىڭ, ۇلت مادەنيەتىنىڭ قاشاندا باسىم باعىتى بولىپ قالۋعا ءتيىس.
حح عاسىر باسىندا جالپى ۇلت رۋحانياتىندا ساپالى جاڭارۋدى كەشەندى جۇيەلەگەن, ىسكە اسىرعان ءىرى تۇلعا – احمەت بايتۇرسىن ۇلى. ول – رەسەي يمپەرياسىنا امالسىز باعىنعان داۋىردەگى قازاقتىڭ نەگiزگi اعارتۋشىسى, ء«تىل-قۇرال» (1912) جانە «ادەبيەت تانىتقىش» (1926) سەكىلدى ءىزاشار ەڭبەكتەردىڭ جانە كوپتەگەن ساياسي, تانىمدىق ماقالالاردىڭ اۆتورى. قايراتكەرلىگىنە كەلسەك, 1913-1918 جىلدارى «قازاق» اتتى گازەت شىعارىپ, قازاق جۇرتىنا وركەنيەت دۇنيەسى مەن الەمدەگى جاڭالىقتاردى تاراتتى. 1920-1921 جىلدارى اعارتۋ ءمينيسترى بولىپ, قازاق تىلىندە العاشقى وقۋلىقتاردىڭ شىعۋىنا مۇرىندىق بولدى. جاڭاشىل ءبىلىم جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءى تۇركولوگيا سەزىنە قاتىستى. بىراق كەڭەس وكىمەتى ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگىنە تولىق ەركىندىك بەرمەدى.
اعارتۋشىنىڭ ەلۋجىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مۇحتار اۋەز ۇلى ونىڭ ۇشان-تەڭiز ەڭبەگiن ناقتى ءۇش تiركەسكە سىيدىرعان بولاتىن: «اقاڭ اشقان قازاق مەكتەبi, اقاڭ تۇرلەگەن انا تiلi, اقاڭ سالعان ادەبيەتتەگi ەلشiلدiك ۇران».
مiنە, وسىعان قاراپ, ا.بايتۇرسىن ۇلى ءوز كەزەڭiندە ۇلتتىڭ رۋحاني ۇستازى ءارى ۇستىنى بولعانىن ۇعىنامىز. البەتتە, جاديتشiلدiكتiڭ الاش قوزعالىسىنا ۇلاسار شاعىندا احمەتتiڭ مول كۇش-جiگەرi ەلدi اعارتۋ ء(باسپاسوز, وقۋلىق شىعارۋ) iسiنە جۇمسالدى. ورايى كەلگەندە كوركەم ونەرگە قاتىستى وي ايتتى. بiراق بۇل ويى تەمiرقازىقتاي ەدi. وسى ۋاقىتتا تۇلعاتانۋدىڭ التىن قورىنا قوسىلعان «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىن جازدى.
احمەت – ەڭ الدىمەن اعارتۋشى. ول – پوەزيادا دا, كوسەمسوزدە دە, عىلىم-iلiمدە دە اعارتۋشى. ءوزi: «اۋەلi بiز ەلدi تۇزەۋدi بالا وقىتۋ iسiن تۇزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەك, بولىستىق تا, بيلiك تە, حالىقتىق تا وقۋمەن تۇزەلەدi. قازاق iشiندەگi نەشە ءتۇرلi كەمشiلiكتiڭ كوبi تۇزەلگەندە وقۋمەنەن تۇزەلەدi», دەپ جازعانداي, اتالعان شاقتا الاشقا ساۋاتتى, بiلگiر احمەت اعارتۋشى-قايراتكەر رەتiندە قاجەت-ءتىن.
«قازاق» گازەتiنiڭ باستاپقى ۋاقىتىندا الگi ويىن اقاڭ بىلاي دەپ وربiتەدi: «دوكتورلىق عىلىمىن وقىعاندار دەنساۋلىق جايىنان كەرەك كiتاپتار جازۋعا مۇمكiن نارسە; شارۋا جايىن وقىعاندار شارۋا جايىنان قازاققا كەرەك جاقسى كiتاپتار جازۋعا مۇمكiن نارسە; وقىتۋ جايىن جاقسى بiلەتiندەر مەكتەپ كiتاپتارىن جاقسىلاپ شىعارۋعا مۇمكiن نارسە; ادەبيەت اۋدانىندا جۇيرiكتەر حالىقتىڭ قىلىعىن, قۇلقىن تۇزەتۋگە كەرەگi بار جاقسى روماندار ۋا عايري (جانە باسقا – د.ق.) سونداي سوزدەر شىعارۋعا مۇمكiن نارسە».
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەندiگi بiر باس ماقالاسىنان مۇددەلەستەرى نەلiكتەن تەزدەتە جاڭا رۋحانياتتى جانداندىرۋدى قولعا العانى ءمالiم بولادى. «تاريح جولىنا قاراعاندا كەلiمسەك جۇرت كۇشتi بولسا, تۇرعىن جۇرت اياقاستى بولىپ, ازىپ-توزىپ, جوعالماقشى. …باسقا جۇرتپەن ارالاسقاندا, ءوز الدىنا ۇلت بولىپ, ءوز الدىنا تiلi بار, ءوز تiلiندە جازىلعان ءسوزi (ادەبيەتi) بار جۇرتتارعا نە تۇرادى؟ ءوز تiلiمەن سويلەسكەن, ءوز تiلiمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەشۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى», – دەيدi ول.
مiنە, وسىنىڭ ءبارى احمەتتiڭ – الەۋەتتى اعارتۋشى جانە رۋح قاعاناتىنا قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ كەلگەنiن ايعاقتايدى. البەتتە, ول ناعىز ونەردىڭ (مىسالى, اباي ساناتىنداعى اقىندىقتىڭ) قادiر-قاسيەتiن بiلدi. 1909 جىلى پەتەربوردا باسىلعان «قىرىق مىسال» جيناعىنىڭ (مۇنى دا ءاليحان باستىرتقان, بۇل جيناقتى جاريالاماقشى بولعانىن ول تiپتi 1905 جىلى ايتقان-دى: تەز شىقپاۋىنا سەبەپ – اباي كiتابىنداعىداي جاعداي) بiر قايىرىمىندا قالامگەر:
احمەت, وسى ايتقانىڭ جەتەر, توقتا!
كوردiڭ بە, ءسوزiڭ ونشا اجارلى ەمەس,
ۇيالماي سىناتارعا سالىپ توپقا.
الايدا تىڭداعاندار بiر ويلانار… –دەيدi وزiنە. مۇنداي ءسوز يماندى ادامنىڭ عانا اۋزىنان شىقسا كەرەك. وسىنى ايتۋ ارقىلى ول الاشتا سوزiنەن بiر كiنارات تاپپايتىن ابايداي تۇلعا بارىن نۇسقاعانداي. رۋحانياتتاعى الىپتاردى مەڭزەگەندەي. كوركەمدiك كىلتىن تاپقانداي.
قوعام مەن ءبىلىم اراسىنداعى بايلانىستى قايراتكەر: ء«بىلىمدى بولۋعا – وقۋ, باي بولۋعا – كاسىپ, كۇشتى بولۋعا – بىرلىك كەرەك» دەپ تۇسىندىرەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسى ارقىلى ءبىر جاعىنان, سول كەزەڭدەگى دامۋ تۋرالى العىشارت الىپپەسىن ايتسا, ەكىنشىدەن, ۇرپاققا امانات جۇكتەپ, جالپى ادامداردىڭ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ ءبىر جەردەن شىعۋىن مىندەتتەپ وتىر. ال وسى قارىز بەن پارىزداي ءسوزدى ءبىز قانشالىقتى ەسكەردىك؟
الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان: ء«بارىمىز بۇل سۇم دۇنياعا قوناق. ارتىڭدا ورىنباسارىڭ تابىلسىن!» دەپ جازادى. وسى ويدىڭ جالعاسىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان تابامىز: «قازاقتىڭ باس ادامدارى! اۋەلى سىزدەر اداسپاڭىزدار. اداسپاس ءۇشىن اقىلداسىپ, ويلانىپ, ىنتىماقپەن ءىس ەتىڭدەر!».
ءداستۇر ساباقتاستىعىنا بايلانىستى ايتقان اقاڭنىڭ اقيقات ءسوزى دە ءالى تالاي ۇرپاققا ساباق بولارى ءسوزسىز: ء«بىزدىڭ زامانىمىز – وتكەن زاماننىڭ بالاسى, كەلەر زاماننىڭ اتاسى». اعارتۋشى وسى پايىمى ارقىلى الاشتىڭ ارقاۋى ۇزىلمەيتىن مەملەكەتشىلدىك تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىردى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاڭداۋلى كوپ ويىن «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەگىنەن تابامىز. جالپى, عالىمنىڭ بۇل زەرتتەۋىن – «ەنتسيكلوپەديالىق جيناق» دەۋگە دە كەلەدى. ادەبيەت قيسىنى نەمەسە تەورياسى اياسىندا قازاق كوركەم ءسوزىن ءجىتى تالداعاندا, احمەت مىسالدىڭ ءبارىن دەرلىك ۇلتتى اعارتۋ مەن وياتۋ مۇراتىنا باعىندىرا بىلگەن. ماسەلەن:
1) «حالىق باسىنا قايعىلى كۇندەر تۋعان زاماندا قايرات كورسەتپەگەن ازامات – ازامات ەمەس».
2) «باق – ەرىكتە, ەرىك – ەرلىك پەن بىرلىكتە. ەرلىك – ۇرانىمىز, بىرلىك – قۇرانىمىز بولسىن!».
3) «ادامنىڭ, ەلدىڭ, جۇرتتىڭ, تاپتىڭ, ۇلتتىڭ سىرىن, مىنەزىن تانىتىپ كورسەتۋ – مىنەزدەمە بولادى».
4) «مادەني جۇرتتىڭ ادامىندا زامانىندا بولعان كوزگە تۇسەرلىك ۋاقيعالاردى ياكي ومىرىندە ۇشىراعان زور ىستەردى جازىپ, اڭگىمە رەتىندە تىركەپ وتىراتىن عادەت بولعان».
5) «تاريحشىلار تاريح باسىنان كەشكەن ءتۇرلى ۋاقيعالاردىڭ ماعلۇماتىن سىمعا تارتقانداي سىنعا الىپ, ءمىنسىز ەتىپ, دۇرىستاپ جەتكىزەدى. ... تاريحشىلاردىڭ ماقساتى ۋاقيعانىڭ ۋاقىتىن عانا كورسەتۋ ياكي نە تۇردە بولعان تىسقى سيقىن عانا كورسەتۋ ەمەس, ول ۋاقيعانىڭ بولۋىنا نەندەي نارسەلەر, نەندەي ۋاقيعالار سەبەپ بولعانىن كورسەتىپ, ىشكى ءمانىسىن تانىستىرۋ».
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنىڭ ءتورت ءجۇز جىلىن الىپ» قۇراستىرعان «23 جوقتاۋ» جيناعى دا (ماسكەۋ, 1926) – ۇلت قاھارماندىعىنا قويىلعان ەسكەرتكىش. وسىنداعى «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جوقتاۋىنا نازار اۋدارالىق:
«قوعامى كۇشتى ەر ەدى,
كيىمدى بالا تۋدىرعان.
التىندى قىلىش بۋدىرعان.
ابىلايلاتىپ ات قويىپ,
دۇشپاندى كورسە قۋدىرعان.
كوپ سارعايتىپ كەلمەستەي,
كەنە حان, ساعان نە بولدى؟..».
ءيا, اقاڭنىڭ تۇلعاتانۋ, تاريحتانۋ, مۇراتانۋ باستاماسىنان, جوباسىنان كىنارات تابا المايسىز. مىسالى, ۇلت ۇستازىنىڭ ادەبيەتتانۋعا قاتىستى كىتابىندا مىسال الىنعان مۇرالار, اۆتورلار (اقىن-جازۋشىلار) شىعارمالارى اۋقىمى تاڭعالدىرادى. «قوبىلاندى باتىر», «شورا باتىر», «الپامىس باتىر», «ەر تارعىن», «ەر سايىن», «ەدىگە», «قامبار» ەپوستارىنان, «زارقۇم», «سال-سال», «سەيفۇل-مالىك» قيسسالارىنان, تاريحي «وراق-ماماي», «ابىلاي», «كەنەسارى-ناۋرىزباي», «ەرنازار», «بەكەت» جىرلارىنان, «كەنشىمباي مەن اقسۇلۋ», «جاناق پەن بالا», «ەسەنتاي مەن بالىق», «جارىلقاسىن مەن ايقىن» ايتىستارىنان, موڭكە بي, شورتانباي, مۇرات, جۇسىپبەك قوجا, ابۋباكىر, سۇگىر, شەرنياز, نىسانباي, مادەلى, بايتوق, دوسقوجا, ورىنباي, شوقان ءۋاليحان, ىبىراي التىنسارى, اباي قۇنانباي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, اقان سەرى قورامسا ۇلى, مۇحامەدجان سەرالى ۇلى, نۇرجان ناۋشاباي ۇلى, سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ماعجان جۇماباي, مۇحتار اۋەز, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, بەيىمبەت مايلى ۇلى, ساكەن سەيفوللا ۇلى, قۋبالا, جۇسىپبەك باسىعارا ۇلى, مولدا مۇسا, التىباس اقمولدا, بۇداباي, جاقىپ, جوراباي, ايقىن, جارىلعاسىن, سەيداحمەت, ت.ب., شەت جۇرتتان – ەزوپ, فەدر, لافونتەن, كرىلوۆ, پۋشكين, تولستوي, يادرينتسەۆ, پوتانين, ت.ب. شىعارماسىنان ءۇزىندى, ەسىمدەرىنە سىلتەمە ءۇزىندى, دايەك بەرىلەدى. وسى تىزىمنەن تىس ءبىرشاما بۇركەنشىك ەسىمدەر مەن جيناقتاردىڭ قۇپياسىن اشۋ دا – عىلىم شارتى. بۇل – يەن رۋحاني بايلىق. ءتىپتى بۇل مىسالدار – تەڭىزدىڭ تامشىسى عانا. مۇراتانۋشىلاردىڭ ءبارى ىزدەپ جۇرگەن, اقاڭ وسى ەڭبەگىندە سىلتەمەسىن كورسەتىپ قوياتىن «نۇسقالىققا» (حرەستوماتيا) دەستە-دەستەسىمەن ەنگەنىن شامالاۋعا بولادى.
وسى نيەتىنىڭ ءبارىن ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلان-عايىر اعارتۋشىلىق پارىزى كوتەرىپ تۇر. الاش زيالىلارى 1917-1920 جىلدارى جەر-جەردە وبلىستىق, ۋەزدىك مۇعالىمدەر سيەزىن, جيىنىن اشىپ, اعىمداعى ماسەلەلەردى شۇعىل شەشىپ وتىردى. بۇل جيىنداردا ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاماسىمەن (الاشوردانىڭ ءبىلىم كوميسسياسى) انا تىلىندە مامان دايارلاۋ, وقۋ قۇرالدارىن جازۋ, ورىس ءتىلىن باستاۋىشتان كەيىن وقىتۋ, مەكتەپتەردى التىجىلدىق ەتۋ, مۇعالىمدەر كۋرستارى مەن سەميناريالارىن اشۋ, مەكتەپتەردى ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىپ, ءتيىمدى ۇسىنىستار بەرىلدى.
تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى تاشكەنت قالاسىنا توعىسقان الاش وقىعاندارى تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتى (كەيىن ساگۋ) مەن جەرگىلىكتى زيالىلاردى تارتا وتىرىپ, ولكەدەگى جاڭا قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىم دايارلاۋ ماسەلەسىن كوتەردى. تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونومياسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى 1918 جىلى 12 قاراشادا «ورىس پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسى جانىنان 6 ايلىق قازاق پەداگوگيكالىق كۋرسىن اشۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. 1919 جىلى 1 ماۋسىمدا تۇركىستان اسسر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق پەداگوگيكالىق كۋرسى جەكە «قازاق پەداگوگيكا ۋچيليششەسى» بولىپ قايتا قۇرىلدى. ونىڭ جانىنان ولكەلىك پەداگوگيكالىق دايارلىق كۋرسى اشىلدى. 1920 جىلى ماۋسىمدا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى قازاق, ورىس, وزبەك, تاتار تىلدەرىندە جەكە حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتتارىن اشۋ تۋرالى ەرەجە قابىلدايدى. وسى جىلى 17 قىركۇيەكتە قازاق پەداگوگيكا ۋچيليششەسى مەن ونىڭ جانىنداعى ەڭبەك مەكتەبى بازاسىندا قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى (كيرينپروس) اشىلادى. 1922 جىلى وسى وقۋ ورنىندا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى العاش اتالىپ ءوتتى.
1918 جىلى تاشكەنتتە اشىلعان مۇعالىمدەر دايارلايتىن الاش رۋحتى كۋرس, كەيىنگى قازاق پەدۋچيليششەسى مەن «كيرينپروس» – ۇلتىمىزدىڭ تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى, بۇگىنگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسى. اقاڭ نەگىزدەگەن الاش مەكتەپتەرى وسىلاي ەلىمىزدىڭ جوعارى مەكتەبىنە ۇلاستى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى اباي اتىنداعى قازۇپۋ ءوزىنىڭ 10 جىلدىق تاريحىن «مويىنداماي», الماتىعا كوشكەن ۋاقىتىن ياعني 1928 جىلدى تياناق ساناپ وتىر.
ايتقاندايىن, تاعى ءبىر ەرەكشە دەرەك بار. الاش مەكتەپتەرىن مامانمەن قامتاماسىز ەتكەن ەلەۋلى ءبىر وقۋ ورنى – ورىنبورداعى «حۇساينيا» مەدرەسەسى ەدى. ول 1891 جىلى اعايىندى قۇسايىنوۆتاردىڭ قارجىسىمەن اشىلعان. بۇل ءجاديت مەدرەسەسىندە 10-14 جىلعا ەسەپتەلگەن وقۋ باعدارلاماسىمەن دۇنيەلىك پاندەر وقىتىلعان. مۇندا ءار جىلدارى ر.فاحرەتدين, م.بيگەي, ز.قادىري, ف.كاريمي, ج.ءۋاليدي, ق.ساعدي سەكىلدى عۇلامالار ساباق بەرگەن. 30 جىل ىشىندە وسى وقۋ ورنى 2 مىڭنان اسا مۇعالىم تاربيەلەپ شىعاردى. اقاڭ ورىنبورعا كەلگەننەن باستاپ «حۇساينيا» جانە «عاليا» (ۋفا) مەدرەسەلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. ەكەۋىندە دە قازاق, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, قىرعىز, قۇمىق, قاراقالپاق, ت.ب. ۇلت وكىلدەرى وقىدى. مىسالى, العاشقىسىندا ءبىلىم العان حايرەتدين بولعانباي ۇلى, قۇدايبەرگەن جۇبان ۇلى «قازاق» گازەتىمەن ارالاسىپ تۇردى. «حۇساينيا» مەدرەسەسى عيماراتى كەيىن الاشتىڭ قازاق حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنا (كينو) اينالدى. وسى عيماراتتا ا.بايتۇرسىن ۇلى 1921 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋدى كوزدەگەن. بىراق مينيستر (كوميسسار) لاۋازىمىنان بوساۋى سەبەپتى بۇل جوسپارى ورىندالماي قالعان. اقاڭنىڭ مادەنيەت پەن ءبىلىمدى تەڭ ۇستاۋىندا, الەمدىك مادەني تانىم اياسىندا ۇلت جەتىستىگى تۋرالى ارنايى كىتاپ جازۋىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. بۇدان ءال-فارابيدەن ابايعا دەيىنگى دانالىقتىڭ ءىزى, جاھاندىق ءداستۇردىڭ ۇلگىسى اڭعارىلادى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قۇبىلىسىن باجايلاي كەلە, تومەندەگiدەي قورىتىندى جاسايمىز:
بiرiنشiدەن, جاڭا دا سەرپىندى اعارتۋ ءىسىنىڭ, مادەنيەتتىڭ, ءتىل-ادەبيەت عىلىمىنىڭ تەز قالىپتاسۋىنا باستاماشىل بولعان تۇلعا ەلدىڭ وي-سىن-بiلiم بiرلiگiنە بوي تۇزەۋiن قالادى. بۇل رەتتە اباي iزدەنiسiن ۇلگi ەتتi. ول شىعىس پەن باتىس قۇندىلىقتارىن ۇلت مۇددەسىنە ساي مەڭگەرىپ, ەل دەڭگەيىن كوتەرۋدى كوزدەدى.
ەكiنشiدەن, ۇلت قايراتكەرلىگىنە كەڭ ءورiس نۇسقادى. توماعا-تۇيىقتىق پەن وتكەندi عانا ونەگە ەتۋدi بiرجاقتىلىق دەپ ەسەپتەدi. ادامزاتقا ورتاق يگiلiك, iزدەنiس – قازاققا جات ەمەس دەپ شەشتi. وسى ورايدا «قازاق» گازەتى جوباسى, توتە جازۋى مەن وقۋ قۇرالدارى – ۇلت ساناسىنداعى شىنايى جاڭارۋدىڭ, ساپاعا بەت تۇزەۋدىڭ باسى ەدى.
ۇشiنشiدەن, ول رۋحانياتتى بايىپتاۋ, تالداۋ, جۇيەلەۋ, حالىققا ناسيحاتتاۋ ۇدەرىسىنىڭ اعارتۋشىلىق فۋنكتسياسىنا ەرەكشە ءۇمiت ارتتى. قولىنان جازۋ كەلەتiندەردى ەلدىك ورتاق iسكە باتىل جاردەم ەتۋگە شاقىردى.
ۇلتتىڭ سىن ساعاتىنداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قالامگەرلىك جانە قايراتكەرلىك ەڭبەگى, قاعيداتى – زاڭعار زيالى ونەگە رەتىندە تاريحقا ەندى.
