ۋنيۆەرسيتەت ەكوجۇيەسىن دامىتۋ قادامى

قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ستاتيس­تيكا بو­يىنشا 120 جو­عارى وقۋ ورنى بار. ولاردا ءبىلىم ­الاتىن ستۋدەنتتەر سانى 700 مىڭ­عا جۋىقتايدى. ەندىگى كەزەكتە ءبىلىم الۋ­عا تالپىنعان جاستارعا زاماناۋي مۇم­كىندىكتەر قاراستىرىپ, الەۋمەتتىك ەكو­جۇيەگە دە باستى نازار اۋدارۋ قاجەت بو­لىپ وتىر. بۇل وڭىرلەردەن كەلەتىن ستۋدەنت­تەر­دى باسپانامەن, زاماناۋي جابدىقتالعان اۋديتوريالار, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ارنال­عان زەرتحانالار, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنگە باي كىتاپحانالار, كوۆوركينگ ورتالىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋمەن تىعىز بايلانىستى.

بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى جوعا­رى ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ تسيفر­لىق ەكو­جۇيەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ­دىڭ ما­ڭىزدى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىر­مىز. وسى ورايدا «LMS» (Platonus, Univer, Moodle جانە باسقا) پلاتفورمالارى­­نا قوسۋ جۇمىستارى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدا «Coursera», «Huawei Technologies Kazakhstan» «LLP», «Binance Kazakhstan» سياقتى ءىرى كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق جال­عاسادى. بۇگىندە «Huawei» سەر­تيفيكاتتالعان كۋرستارى 35 جوعارى وقۋ ورنىندا ىسكە اسسا, «Binance Ka­zakhstan» قولداۋىمەن 22 جوعارى وقۋ ور­نىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار فا­كۋلتەتتەرىنىڭ وقىتۋشىلارى بلوكچەين-تەحنولوگيالار بويىنشا ءبىلىمىن تولىقتىردى. «OpenSearch» جوباسىنا ءىت سالاسىنداعى ستۋدەنتتەردى تارتۋ جانە سالالىق دەڭگەيدە تاجىريبە جيناقتاۋ ماقساتىندا مينيسترلىك پەن «Amazon» كومپانياسى مەموراندۋمعا قول قويىپ, بيىلعى وقۋ جىلىندا 15 جوعارى وقۋ ورنى «Google»-دىڭ جاساندى ينتەللەكت كۋرسىن ەنگىزە باستادى.

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى «Google for education» قاناتقاقتى جوباسىنا قاتىسۋى جوعارى ءبىلىم كەڭىستىگىندە جاڭا ءبىلىم داعدىلارىن يگەرۋگە ىقپال ەتەدى. وسى ورايدا پەداگوگ كادرلار دايارلاۋدا كوش باسىندا تۇرعان اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا لوتارينگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (فرانتسيا) فيليالى اشىلىپ, ەكى ۋنيۆەرسيتەت اراسىندا ىنتىماقتاستىق جاسالدى. بۇل باعىتقا 95 گرانت بولىنگەن. بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا قازۇپۋ-دا بيىل رەكتور باستاماسىمەن 2-4 كۋرستىڭ ۇزدىك ستۋدەنتتەرىنە «اباي شاكىرتاقىسى» تاعايىندالدى. مۇنىمەن قوسا ۋنيۆەرسيتەتتە تۇركىستان, الماتى وبلىستارىنان كەلگەن ستۋدەنتتەر كوش باستاپ تۇرسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا الماتى قالاسىنان تۇسكەن ستۋدەنتتەر قاتارى كوبەيگەن. جاڭا فورماتسيالى پەداگوگتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا استانادا اباي ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ءبىلىم فاكۋلتەتى اشىلىپ, 297 گرانت ءبولىندى. ال بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ پەداگوگ داعدىلارىن شىڭداۋ ءۇشىن 1-كۋرس ستۋدەنتتەرى مەكتەپتەردە تاجىريبەدەن وتەدى.

جوعارى ءبىلىم بەرۋدە باسەكەلەستىك كوشىندە كوپ اراسىنان وزا شابۋ ءبىلىم ساپاسىمەن عانا ايشىقتالماق. وسى ورايدا بىلىكتى كادرلار دايارلاۋدا بىلىكتى باسشىنىڭ ءرولى جوعارى ەكەنىن كورە­مىز. رەسپۋبليكادا بىلىكتى باسشىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەكتورلاردى كونكۋرس ارقىلى تاعايىنداۋ جۇيەسى دە ۋنيۆەرسيتەتتەردى دامىتۋدا باسىمدىققا يە بولىپ كەلەدى. وسى نەگىزدە رەكتورلىق كورپۋس 50 پايىزعا جاڭارتىلعان. ال «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىعان جاستاردىڭ دا باسشىلىققا كەلۋى ءبىلىم كەڭىستىگىندە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى دەگەن سەنىم مول.

مۇنىمەن قوسا قازىرگى كەزدە 15 وڭىرلىك جانە 5 پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ىرىكتەلىپ, اكادەميالىق شەبەر­لىك ورتالىقتارىن قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى عىلىم جانە جوعا­رى ءبىلىم ءمينيسترى س.نۇربەك: «2029 جىل­عا دەيىنگى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم­دى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا «ۋنيۆەرسيتەت عىلىمى» ءبولىمى كوزدەل­گەن. وندا تەحنولوگيالىق جانە ينجينيرينگ پاركتەرىن قۇرۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ۇيىمداردى ينتەگ­راتسيالاۋ, ەن­داۋمەنت-قورلاردى قا­لىپ­تاستىرۋ سياق­تى ءۇش نەگىزگى باعىت شوعىرلانادى. مەملە­كەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسى اياسىن­دا عىلىمي زەرتحا­نا­لار مەن تاجىريبەلىك-سىناق ينفرا­­قۇرىلىمىن دامىتۋعا ماق­ساتتى گرانت ءبولىنىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر جا­نىن­داعى عىلىمي-تەحنولوگيالىق پارك­تەر­دى قولداۋ باعدارلاماسى ىسكە اسا­دى. باعدارلامالىق-نىسانالى قارجى­لان­دىرۋ اياسىندا كونسترۋكتورلىق بيۋرولار, ينجينيرينگتىك ورتا­لىق­تار, بيزنەس-ينكۋباتورلار, يننوۆا­تسيا­لىق ورتالىق­­تار, تەحنولوگيا­لاردى كوم­مەرتسيا­لاندىرۋ ­مەن ترانسفەرت­تەۋ­دىڭ وڭىرلىك ورتالىق­تا­رى, جوبالىق كون­سترۋكتورلىق بيۋرولار جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت­­­­تەر جانىنداعى عىلى­مي-تەحنولوگيالىق ­پارك­­تەر مەن ينجي­نيرينگتىك ورتالىق­­تار­­عا قولداۋ كورسەتۋ پىسىقتالىپ جاتىر», دەپ اتاپ وتكەن ەدى.

ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمدار زەرتتەۋ ەكوجۇيەسى مەن جاڭا تەحنولوگيا­لاردى دامىتۋ ماقساتىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ جانە ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قارۋ-گە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسى بەرىلىپ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ينجەنەرلىك ءبىلىم مەن عىلىمداعى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ حابى قۇرىلدى. بيىل بۇل وقۋ ورنى بازاسىندا گونكونگتىڭ «CityU» ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعانى بەلگىلى. ەندىگى كەزەكتە قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق نەگى­زىندە قازۇتزۋ-دا كورەيا ونەركاسىپتىك ينستيتۋتىمەن سيرەك مەتالدار ورتا­لى­عىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىم جا­سال­دى. ساراپشىلار ۋنيۆەرسيتەتتەر بازا­­سىنداعى زەرتحانالار جاڭا يننو­ۆاتسيالىق جوبالارعا سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, تەحنولوگيا سالاسىندا برەند قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن العا تار­تادى. زاماناۋي زەرتحانالارمەن قام­تاماسىز ەتۋ تالانتتى جاستاردىڭ الەم­­دىك تەحنولوگيالار كوشىنە ىلەسۋگە ىقپال ەتەدى. ول ءۇشىن يننوۆاتسيالىق قادامدارمەن قاتار ستۋدەنتتەرگە قولاي­لى جاعدايلاردىڭ دا جاسالعانى كەرەك. ويتكەنى كوپ جاعدايدا ستۋدەنتتەر زەرتحانادا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, وندى­رىستەر­دە تاجىريبەدەن وتكەننەن گورى كۇن­دە­لىك­تى الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوپ كوڭىل اۋدا­را­دى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەر بىلىكتى مامان, بولاشاق عالىم, ءوندىرىس ينجەنەرلە­رىن دايارلاۋدا وزىق تاجىريبەلەرگە نازار اۋدارعانى ابزال.

جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداس­تى­­عىنىڭ پرەزيدەنتى راحمان الشانوۆ­تىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە وڭدەۋ ونەر­كاسى­بىن­دە ­ماماندار جەتىسپەيدى. كولىك, اگرارلىق سالا, قۇرىلىس جانە باسقا دا سا­لا­­لاردا شيكىزاتقا باعىتتالعان ون­­­دى­رىسكە ونەركا­سىپ ينجەنەرلەرىن دايار­­­­لاۋ ۋاقىت كۇتتىر­مەيدى. قازىرگى كەزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ­زاماناۋي ما­مان­دارعا مۇقتاج. «وكى­نىش­كە قاراي, ءار­تۇرلى سالاداعى كاسىپورىن­دار مەن ايماق­­تاردا وندىرىسكە باعىتتال­عان كادر­لارعا سۇرانىستى ناقتى انىقتاي ­الماي وتىرمىز. ال جاڭا تەحنولوگيالار­مەن جابدىقتالعان وندىرىستە جۇمىس ىستەۋگە وزىق تەحنولوگيانى يگەرگەن ماماندار قاجەت. ال ول مامانداردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى. سوندىق­تان ۋني­ۆەرسيتەتتەر دە, كاسىپورىندار دا مامان دايارلاۋ ماسەلەسىندە يننوۆاتسيالىق باعداردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋى قاجەت», دەيدى پروفەسسور.

مينيسترلىك دەرەگىنە سۇيەنسەك, بيىل وزىق كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ, اكىمدىكتەردىڭ جانە بيزنەس-قۇرى­لىم­دارمەن بىرلەسىپ, «ماماندىعىم – بولا­شاعىم» جوباسى جالعاسىن تابادى. بۇگىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, اق­توبە, اقمولا, جەتىسۋ وبلىس­تا­رىندا فورسايت-مەكتەپتەر ۇيىمد­استى­رىلىپ, 50 جوعارى وقۋ ورنى جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسىن ەنگىزىپ وتىر. ال «EduSystem» كومپانياسىمەن ىن­تىماقتاستىق اياسىندا يننوۆاتسيالىق باع­دارلامالاۋ مەكتەپتەرى اشىلىپ, 20 وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتە ىسكە اسپاقشى. ول ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قاناتقاقتى جوبا رەتىندە جۇزەگە اساتىن بولسا, جەز­قاز­عان قالاسىندا ۇلىتاۋ تەحنيكالىق ­ۋن­­يۆەرسيتەتى, قوناەۆ قالا­سىندا يننو­ۆا­تسيالىق ورتالىعى, جاڭا زاماناۋي ۋني­ۆەرسيتەتى بار اكادەميالىق قالاشىقتى تۇرعىزۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.

قازىرگى كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىندا 200-دەن استام بىرلەسكەن ءبىلىم باع­دارلامالارى مەن قوس ديپلومدى باع­دار­لامالار ىسكە اسا باستادى. 8 مىڭنان استام ءبىلىم باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, ونىڭ 50 پايىزدان استامى جاڭارتىلدى. وسىعان بايلانىستى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ جال­عاسادى. ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيە­سىن دامىتۋ, حالىقارالىق وزىق تاجىري­بەنى ترانسفەرتتەۋ, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر­دىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن ىنتى­ماقتاستىق اياسىندا 19 ستراتەگيا­لىق ارىپتەستىك, ونىڭ ىشىندە 15 شەتەل­دىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليال­دارى, 8 ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە باسىم­دىق بەرىلىپ وتىر. وسى رەتتە اشىلعان ­De Montfort University Kazakhstan, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسي­تەتى س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇ­ناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىن­داعى گۋبكين اتىنداعى رەسەي مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتى, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتى بازاسىنداعى اريزونا ۋني­ۆەر­سيتەتى, م.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىر­­لىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىنداعى د.مەن­­دەلەەۆ اتىنداعى رەسەي حيميا-تەحنو­لوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا اشىلعان تاشكەنت يرريگاتسيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى, ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا قازاق-نەمىس كونسورتسيۋمى شەڭبەرىندە بەرلين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى فيليالىنىڭ اشىلۋى حالىقارالىق كەڭىستىكتە بىرلەسە مامان دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى. ەندىگى كەزەكتە جوعارى وقۋ ورىندارىن عىلىمي زەرتتەۋ فورماتىنا كوشىرۋ مىندەتى تۇر. وسى باعىتتا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, سونداي-اق قازاقستاندا وقيتىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەرمەن تى­عىز ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.

قازىرگى كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىن باسپاناعا مۇقتاجدىق الاڭداتادى. ەلىمىزدە ساپالى ءبىلىم الۋ­عا باعىتتالعان تەتىكتىڭ ءبىرى – جاتاقحانا­مەن قامتاماسىز ەتۋ. ستۋدەنتتەردى جاي­لى تۇرعىن-جايمەن قامتاماسىز ەتۋ بار­لىق جوعارى وقۋ ورنىندا قىركۇيەك­تىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. قازىرگى كەزدە ەلىمىز بويىنشا 14 جوعارى وقۋ ورنىنداعى جاتاقحانالاردا كۇردەلى جون­­­دەۋ, 63 جوعارى وقۋ ورنىنداعى 175 جاتاقحانادا اعىمداعى جوندەۋ جۇر­گى­زى­لىپ جاتىر. دەسەك تە جاتاقحانا جەتىس­پەۋ­شىلىگى الماتى مەن استانادا وزەكتى بولىپ وتىر. مينيسترلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن نى­عايتۋعا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىك تەتىگىمەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ناتي­جە­سىندە, 27 مىڭ ورىنعا ارنالعان 126 نىسان, جىل سوڭىنا دەيىن 10576 ورىن­دى 27 جاتاقحانانى پايدالانۋعا بەرۋ­دى جوس­پار­لاپ وتىر. زاماناۋي ديزايندا, جاسىل كامپۋس تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنىپ, شەتەلدىك ستۋدەنت­تىك رەزيدەنتسيالار فورماتىنا سايكەس كەلەتىن جاتاقحانالار سالۋ كوزدەلگەن. وعان مىسال رەتىندە الماتى قالاسىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن «Emen» ستۋدەنتتەر ءۇيىن ايتا كەتەيىك. نارحوز اكتسيونەرىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن سالىنعان جاتاقحانا جالپى اۋدانى 8700 شارشى مەتردى قۇرايدى. مۇندا 3, 5, 7 قاباتتى عيماراتتار كەشەنى بار. ستۋدەنتتەر ءۇيى جيھاز, تەحنيكا, كلي­ماتتىق باقىلاۋ جانە اۆتوماتتى ءورت ءسون­دىرۋ, جەكە سانيتارلىق توراپتارمەن جابدىقتالعان. بولمەگە ساندىق كود ق ۇلىپتارىن, ساۋساق ىزدەرىن سكانەرلەۋ ارقىلى كىرۋگە بولادى. الماتى مەن استاناعا وقۋ جىلى باسىندا ستۋدەنتتەر كوپتەپ كەلەتىندىكتەن قازىرگى كەزدە بىر­ىڭعاي كولل-ورتالىق پەن احۋال ورتالىعى جۇمىس ىستەپ جاتىر. الايدا ستۋدەنتتەر سانىنىڭ جىل سايىن ۇلعايىپ بارا جات­قانى جاتاقحانا تاپشىلىعى ماسە­لەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. مۇنىڭ ناقتى شەشىمىن ساراپشىلار وڭىرلەردە جوعارى وقۋ ورىندارىن اشىپ, ينفراقۇرىلىمىن دامىتىپ, ءوندىرىس اۋماقتارى شوعىرلان­عان وڭىرلەرگە قاجەتتى مامانداردى دايار­لايتىن كەڭىستىكتى بارىنشا جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر.

الماتى