رەفەرەندۋم ينستيتۋتى 1993 جىلى العاشقى كونستيتۋتسيامىزدا قۇقىقتىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. زاڭدار جيناعىندا مەملەكەت ومىرىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە رەفەرەندۋم وتكىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. ءسويتىپ, 1995 جىلى ەكى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزىلدى. بىرىنشىسىندە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتتىق, ەكىنشىسى 30 تامىزدا كونستيتۋتسيا قابىلدادىق. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا, كەيىننەن «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىندا تولىققاندى بەكىدى. ەكى جىل بۇرىن وتكىزىلگەن ءۇشىنشى رەفەرەندۋم كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەدى. بۇل ناۋقان جالپىحالىقتىق سيپات الدى. رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋ, دايىنداۋ جانە وتكىزۋ اشىق جانە جاريا تۇردە جۇزەگە اسىرىلدى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى قويىلعان ماسەلەلەر باق ارقىلى ازاماتتاردىڭ نازارىنا جەتكىزىلدى. جالپى, داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار 11 734 642 ازاماتتىڭ 7 985 769-ى رەفەرەندۋمعا قاتىسىپ, ءوز تاڭداۋىن جاسادى. ايتالىق, داۋىس بەرۋشىلەردىڭ كەلۋ كورسەتكىشى 68,05 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ 77,18 پايىزى (6 163 516 ادام) كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قولداپ داۋىس بەردى. ءسويتىپ, ەل تاريحىندا ەكىنشى رەت رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى دەگەن وزگەرىستەردى عانا اتاپ وتەتىن بولساق, قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان كۇشتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك فورماعا كوشتى. جەر جانە ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىقتار, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى بولدى. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا شەكتەۋ قويىلدى. قۇقىعى بۇزىلعان ازاماتتار ءوز بەتىنشە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن باس پروكۋرور پرەزيدەنت, پارلامەنت سپيكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى سياقتى قۇزىرعا يە بولىپ كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى. ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىندى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا قۇرىلىپ, سەناتتاعى پرەزيدەنتتىك كۆوتا قىسقاردى. ماجىلىستەگى قحا كۆوتاسى جويىلىپ, سەناتقا قحا كۆوتاسى ەنگىزىلدى.
سونىمەن قاتار ماجوريتارلىق جۇيە دەپۋتاتتى سايلاۋشىلاردىڭ قالاۋى بويىنشا شاقىرتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى. جوعارى ەسەپ پالاتاسى قۇرىلىپ, ادام قۇقىقتارى ينستيتۋتتارىن نىعايتىلدى. وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ اكىمدەرىن تاعايىنداۋ ءتارتىبى وزگەرتىلدى. ەڭ ماڭىزدىسى, قوعام ءجيى ايتىپ جۇرگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە ءرولى مەن ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ەرەجەلەر الىنىپ تاستالدى.
ەندى وسى وزگەرىستەردى تەرەڭىرەك تالدايتىن بولساق, حالىقتىڭ سايلاۋ, شەشىم شىعارۋ قۇقىعىنىڭ جاڭا كورىنىسى رەتىندە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءرولى كۇشەيتىلگەنىن بايقايمىز. حالىقتىڭ رەسمي وكىلدەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرى اكىمگە سەنىمسىزدىك تانىتسا, وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن قىزمەتتەن بوساتۋ تەتىگى قاراستىرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اكىمدەردىڭ مىندەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, حالىققا شىنايى قىزمەت ەتۋگە, ۇنەمى ەسەپ بەرۋىنە نەگىز بولادى.
سەنات جۇمىسى ءماجىلىس قابىلداعان جوبالارعا كەلىسىم بەرۋ, نە بولماسا بەرمەۋمەن شەكتەلدى. تومەنگى پالاتادا قارالعان نورمالاردى سەنات قايتا قارامايدى. بارلىق كونستيتۋتسيالىق زاڭدار ءماجىلىستىڭ قاراۋىنان وتەدى. بۇل ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا سايلانعان تاڭداۋلى دەپۋتاتتىق كورپۋستى قالىپتاستىرىپ, كۇشتى پارلامەنت ينستيتۋتىن دامىتتى. وسى ارقىلى سايلانبالى ورگانعا سەنىم كۇشەيىپ, حالىقتىڭ كوزقاراسى وزگەرەدى. ەڭ باستىسى, قوعامدا ءتارتىپ ورناپ, بولاشاققا دەگەن سەنىم ارتادى.
سونداي-اق وسى ۋاقىتقا دەيىن «شەتەلدىك ازاماتتار مەن كومپانيا وكىلدەرىنە جەر ساتىلماسىن» دەگەن پىكىر ۇدايى ايتىلىپ ءجۇردى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردەن كەيىن جەردىڭ استى-ۇستىندەگى تابيعي رەسۋرستاردىڭ بارلىعى حالىققا تيەسىلى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلدى.
رەفەرەندۋمنىڭ ەرەكشەلىگى – مەملەكەتتىڭ تاعدىرلى ماسەلەلەرى شەشىلۋىنە قاتىستىلىعىندا. ولاردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە, اۋماق مارتەبەسىن وزگەرتۋگە, مەملەكەتتىك شەكاراعا سەكىلدى ماسەلەلەردى جاتقىزۋعا بولادى. سونىمەن قاتار رەفەرەندۋمنىڭ سايلاۋ ينستيتۋتىمەن دە بەلگىلى ءبىر ۇقساستىعى بار. ماسەلەن, رەفەرەندۋم مەن سايلاۋ اراسىندا تەڭ بەلگى قويىلدى. سايلاۋ بالامالى نەگىزدە سايلانعان ادامنىڭ مانداتىنا زاڭدى كۇش بەرۋدى كوزدەسە, رەفەرەندۋم كەز كەلگەن شەشىمگە زاڭدى كۇش بەرەدى. الايدا رەفەرەندۋمعا شىعارىلاتىن ماسەلە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, ازاماتتاردىڭ سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىقتارىن بۇزۋعا اكەلىپ سوقپاۋعا ءتيىس.
سونداي-اق رەفەرەندۋم سايلاۋ, مانداتتان باسقا ەل تاعدىرىنا, حالىقتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ماڭىزدى, تاعدىرشەشتى ماسەلەنى شەشۋگە بايلانىستى وتكىزىلۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, ءوز دەربەستىگىن تانۋعا قاتىستى پۋەرو-ريكو, كوسوۆو, ترانسيلۆانيا (رۋمىنيا), وڭتۇستىك سۋدان, كاتالونيا سەكىلدى ەلدەردى اتاپ وتۋگە بولادى. وسى تۇستا 2016 جىلى ۇلىبريتانيا مەملەكەتىنىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋى تۋرالى رەفەرەندۋمىن ايتا كەتكەن ارتىق ەتپەس.
ەندىگى جەردە ادام قۇقىعىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن ادىلەتتى قوعام قۇرۋداعى شەشىمنىڭ جەمىستى بولۋى وزىمىزگە بايلانىستى. بۇل ءۇشىن اتا زاڭىمىزداعى وزگەرىستەر مەن باستامالاردى قۇزىرلى ورگاندار ۋاقىتىندا ساپالى ورىنداپ, حالىقتىڭ دا ەل بولاشاعى ءۇشىن قابىلدانار ءار شەشىمگە قىزىعۋشىلىق تانىتسا, سوندا ەلدەگى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار شىنايى ىسكە اسىپ, زاڭ نورمالارى قوعام ءۇشىن قىزمەت ەتەدى.
ءۇنزيلا شاپاق,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
