وتەي باتىر 1714 جىلى تورعاي وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ەدىل بويى قالماقتارى قازاققا شابۋىل جاساپ, ويىل وزەنىنە دەيىنگى جەردى العاندا, ورتا جۇزدەن كىشى جۇزگە كەلگەن اسكەر قولىن وتەي باتىر باستاپ بارعان دەسەدى. ال باتىردى كومەككە اتتاندىرعان كورنەكتى قولباسشى شاقشاق جانىبەك بولاتىن. وسىلايشا, وتەي باتىر كىشى ءجۇزدىڭ قىزىلقوعا جەرىندە كەسكىلەسكەن سوعىسقا قاتىسىپ, 1749 جىلى نەبارى 35 جاسىندا قازا تابادى. باتىردىڭ ەرلىگىن كىشى ءجۇز رۋ-تايپالارى ارقاشان ايتىپ جۇرەدى. كىشى ءجۇز قازاقتارى قالماقتاردى جەڭگەننەن كەيىن, يگى جاقسى بيلەر مەن باتىرلار قالماقتارمەن كۇرەستەگى ەرلىگى ءۇشىن ونىڭ قۇرمەتىنە قۇلپىتاس قويعان. الايدا جىلدار وتكەن سوڭ ول بەيىت بەلگىسىز بولىپ قالعان. تەك 2007 جىلى عانا وتەيدىڭ جاتقان جەرى تابىلىپ, 2008 جىلى ۇرپاقتارى باتىردىڭ تاريحي وتانى قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانىنىڭ قىزبەل اۋىلىنا دا قۇلپىتاس قويعان. وتەي باتىردىڭ بەيىتى قاراباۋ (قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانى) جەرىندە ورنالاسقان جانە حالىق اراسىندا «وتەي قورىمى, وتەي بەيىتى» دەگەن اتقا يە.
ءىس-شاراعا قاتىسقان تاريحشى عالىمدار تاريح بەتتەرىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ىرگەسىنە جەرلەنگەن وتەي باتىردىڭ بالاسى بەكباۋلى وتەي ۇلىنىڭ باتىرلىعى تۋرالى دەرەكتەر دە جەتىپ ارتىلاتىنىن ايتادى.
«قازاق تاريحىندا ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا حالقىنا قورعان بولعان قاھارماندار از بولماعان. مۇنداي تۇلعالار دالامىزدىڭ قاي ولكەسىنەن دە تابىلادى. قىرشىن كەتكەن ەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋ – كەيىنگىلەر ءۇشىن قاستەرلى بورىش. بابا ەسىمىن اسپەتتەۋ جاڭا بۋىن جاس ۇرپاقتى ەرلىك رۋحىندا تاربيەلەۋگە سەپ بولماق ءارى باتىر ەرلىگىنە جاسالعان قۇرمەت», دەيدى وتەي باتىر ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى مارات ياكۋپوۆ.
مۋزەي قورىنا تارتۋ ەتىلگەن وتەي باتىر پورترەتىنىڭ اۆتورى – كورنەكتى قىلقالام شەبەرى, تانىمال ءمۇسىنشى ساپاربەك ۇزاقوۆ. سۋرەتشى باتىردىڭ بەينەسىن سالۋ بارىسىندا تاريحي دەرەكتەر نەگىزگە الىنعانىن ايتادى.
تاعىلىمدى ءىس-شارادا پروفەسسور كاربوز جاپاروۆ, مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرجان ساروۆ, مۋزەيدىڭ باس قور ساقتاۋشىسى ءۇمىت ءاشىموۆا ءسوز الىپ, وتەي باتىردىڭ قازاق تاريحىنداعى ءرولى, ەسىمى ەلەۋسىز قالعان باسقا دا تۇلعالار ونەگەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى اتاپ ءوتتى.
الماتى
