سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
سودان بەرى 3-4 جىل كولەمىندە اتالعان زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سوت جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى جايلى ايتىلعان ۇسىنىستار تۋرالى جۋىردا وتكەن پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا دەپۋتاتتار اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ جونىندەگى جوبانى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولىپ دايىنداعان كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى سوت تورەلىگىنىڭ اتقارۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى دەپ كورسەتىلگەن.
2016 جىلى سوت رەفورماسىن جۇرگىزۋ كەزىندە قابىلدانعان زاڭداردا قاتەلىكتەر كەتكەنى, ياعني سوتتا ءىس قاراۋ ساتىلارىن الماستىرىپ, وبلىستاردا كاسساتسيالىق ساتىدا قارالاتىن ىستەردى جوعارعى سوتتىڭ قاراۋىنا وتكىزۋدەن كاسساتسيالىق شاعىمدارمەن سوتقا جۇگىنۋ كولەمى تومەندەپ كەتكەنى اشىق ايتىلدى. سالدارىنان حالىقتىڭ پرەزيدەنت پەن پارلامەنتكە نارازىلىق شاعىمدارى ارتقانىن ەسكەرىپ, بۇل ءتارتىپتى باسقاشا قاراۋ كەرەكتىگى اشىق تالقىعا تۇسكەن ەدى. جاڭا زاڭ جوباسىندا جوعارعى سوتتىڭ قاراۋىنان قىلمىستىق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك ءىس قاراۋدى الىپ, وسى ءۇش ساتىدا كاسساتسيالىق ءىس قارايتىن جاڭا سوت جۇيەسىن استانادا قۇرىپ, جوعارعى سوتتى كاسساتسيالىق ىستەردى قاراۋدان بوساتىپ, سوت پراكتيكاسىن جۇرگىزۋدى باقىلاۋمەن اينالىساتىن ەتىپ قايتا قۇرۋ كەرەك ەكەندىگى اڭعارىلدى.
بۇل وزگەرىس جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ سانىن قىسقارتىپ, جاڭا قۇرىلاتىن سوت ساتىلارىنا بەرىلىپ, بۇل نەگىزىنەن سوت تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا جاسالعان قۇتتى قادام بولماق دەپ كورسەتىلگەن. ماقالادا كاسساتسيالىق سوت ساتىسىن جوعارعى سوتتان وبلىستىق سوتتارعا باقىلاۋ ساتىسى رەتىندە وتكىزىپ, حالىقتىڭ ارىز-شاعىمى استاناعا جولدانباي, جەرگىلىكتى جەردە شەشىمىن تابۋ كەرەك دەگەن دە ناقتى ۇسىنىس ايتىلعان ەدى.
سول ەسكەرتپە كاسساتسيالىق ساتىنى جوعارعى سوتقا وتكىزۋدە 2016 جىلى سوت رەفورماسىنا ۇسىنىستار ەنگىزگەن ازاماتتاردىڭ مۇددەلىگىنەن تۋىنداپ, قاتە وزگەرىستەر زاڭعا ەنگىزىلگەنى جۋىردا وتكەن پارلامەنتتىڭ جالپى وتىرىسىندا ەسكەرىلىپ, سوت رەفورماسىنا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەكتىگى انىقتالدى. بۇل جەردە استانادا كاسساتسيالىق قىلمىستىق, ازاماتتىق, اكىمشىلىك سوت جۇيەسىن جاڭادان قۇرىپ, جوعارعى سوتپەن وبلىستىق سوتتاردىڭ اراسىندا جاڭا بۋىن ەنگىزبەي-اق, جوعارعى سوتتىڭ كاسساتسيالىق ساتىسىن باقىلاۋ ساتىسى ەتىپ, وبلىستىق سوت دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ, سوتتىڭ ءىس قاراۋىن جەرگىلىكتى وبلىستىق سوتتىڭ قاراۋىمەن اياقتاۋ حالىققا ءتيىمدى بولاتىنىن ەسكەرتكەنبىز. مۇنداي ءۇردىس بۇرىندا ەكى رەت زاڭ جۇزىندە قايتالانعانى جوعارعى سوتتا كەلەڭسىز جاعدايلار بولۋىنا (پاراقورلىققا) بايلانىستى وبلىستىق سوتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەنى حالىققا ءمالىم. سوندىقتان بۇل ۇسىنىستى بالاما تۇردە پارلامەنتتىڭ وسى ماسەلەنى ەكىنشى وقىلىمدا قاراعاندا تالقىعا سالسا, ورىندى بولار. اتالعان كاسساتسيالىق ءۇش ساتىنى جوعارعى سوتتان ءبولىپ الىپ, جاڭا بۋىن سوتتى استانادا قۇرعاننان نە ۇتامىز؟ سول باياعى جاعداي قايتالانادى, ارىز-شاعىم ودان قىسقارمايدى. ونى القادا قانداي قۇرامدا قاراۋ ماسەلەسىن وزگەرتۋ قاجەت بولسا, پروتسەسسۋالدىق زاڭدى وزگەرتۋمەن-اق ءىستى قاراۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا بولادى. جالپى, مەملەكەتتىڭ بيلىك جۇيەسىن (دەتسەنتراليزاتسيا) ورتالىقتاندىرماي, جەرگىلىكتى ورگاندارعا وتكىزۋ بىرنەشە جىلدان بەرى ايتىلىپ تا, ءىشىنارا ورىندالىپ تا جاتقانىن ەسكەرسەك, سوت رەفورماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدە سوت جۇيەسىندە دە وسى باعىتتىڭ ەسكەرىلگەنى حالىققا ءتيىمدى بولار ەدى.
مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك باسقارۋدى قايتا قۇرىپ, ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, باسقارۋدى جەرگىلىكتى ورگاندارعا وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگىن باسا ايتىپ كەلەدى. پارلامەنت وسى تالاپتى مۇلتىكسىز ورىنداۋ باعىتىندا زاڭعا, حالىققا قاجەتتى وزگەرىستەردى ەنگىزۋى قاجەت.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
