سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
باياناۋلادان شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ كوشىن بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ باستاپ تۇرۋى زاڭدىلىق. قازاقتىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋ, مەملەكەت رەتىندە تولىسۋ كەزەڭىندە ءار ءسوزى كومەيىنەن بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسىنداي اقتارىلعان جىراۋ تاۋكە, بولات حان, ابىلاي حانداردىڭ اقىلشىسى بولدى. قازىرگى تاريحشىلار باعا بەرگەندەي, بۇقار جىراۋ – اسا ءىرى تاريحي تۇلعا. ءوز زامانىنداعى كورنەكتى قايراتكەرلەر اراسىندا ەڭ كوپ جاساعانى دا, حالىق ومىرىندەگى ءىرى وقيعالارعا ءجيى قاتىسىپ, ولاردى ءوز شىعارماشىلىعى ارقىلى سۋرەتتەپ, شىعارمالارىندا تاريحي ءداۋىردىڭ ىزدەرىن ەڭ كوپ قالدىرعان دا – بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول ءوز زامانىنىڭ ۇلى يدەولوگى, حاننىڭ ەڭ سەنىمدى ادامى, كەڭەسشىسى, ال حالىققا ءارى جىراۋ, ءارى باتىر بولىپ تانىلدى.
تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆ: «بۇقار جىراۋ ءحVىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە, ناقتى ايتساق, 1683 جىلى جيدەلىبايسىن اتالاتىن بۇحار جەرىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇقار جىراۋدىڭ رۋى – ارعىننىڭ ۇلكەن بۇتاعى مەيرام سوپىدان تارايتىن سۇيىندىكپەن ەنشىلەس قارجاس. قارجاس ىشىندە التىنتورى. شەجىرەدە التىنتورىدان ءتورت ۇل تۋادى دەلىنگەن – جولىمبەت, مامبەتالى, كەلىمبەت جانە ارتىق. سوڭعى ەكەۋى قالىڭ قارجاس ارقاعا ءبىرجولا قونىستانعاندا, ەسكى قونىس جيدەلىبايسىندى قيماي سوندا قالىپ قويعان, بۇحاراي-شارىپتەن كۇنگەيگە قاراي حيسسار, بالجۋان ولكەلەرىن مەكەندەيدى. وسى كۇنى قازاقتان قالعان سۇيىندىك, قۋاندىق, بەگەندىك, ءتورتۋىل, ءۇش ۇل, بۇرىندىق, شال, مايرام, شاقاي, ءداۋىت دەگەن اتالار لاقاي ەلى اتالادى», دەپ جازادى.
باياناۋىلدىق ارداگەر پەداگوگ, ولكەتانۋشى قايريدەن مۇزافاروۆ ەرتەدەن جەتكەن ەل سوزىندە بۇقار جىراۋدىڭ قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنداعى «سۇڭقار قيا» اتالاتىن جەردە دۇنيەگە كەلگەنى ايتىلاتىنىن جەتكىزدى. بۇقار جىراۋ بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە باستاپ اپارعان قاريا 97 جاسىندا ومىردەن وتكەن دانىشپان تەكتەن-تەك دالبا تاۋىنىڭ ەتەگىنەن ماڭگىلىك تىنىس تاپپاعان بولار دەپ پايىمدايدى.
«بۇقار بابامىزدىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرىنە قاتىستى ەكى ءتۇرلى دەرەك بار. باياناۋلا سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى, بي ءارى شەشەن بولعان مۇسا شورمانوۆ جازعان كونە كىتاپتا بۇقار جىراۋ تۋدى دەلىنەتىن «جيدەلىبايسىن» دەگەن اتاۋعا تۇسىنىك بەرىلگەن. «جيدەلى» – قازاقتىڭ جەيدە سوزىنەن, ال «بايسىن» – باي دەگەن سوزدەن شىققان. حالقىمىزدا «كويلەگى كوك بولۋ», ياعني توقشىلىقتا بولۋ دەگەن ءسوزى بار. ياعني جيدەلى بايسىن اتاۋى ەلدىڭ كويلەگى كوك, توقشىلىقتا, داۋلەتتى بولىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا قويىلعان. ول قازىرگى اۋعانستان مەن وزبەكستان ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا بولعانىن كەيىنگى تاريحشىلارىمىز ايتىپ ءجۇر عوي. مۇسا شورمان ۇلى جازعانداي, ول زامان قازاقتىڭ كەرەمەت ءومىر سۇرگەن كەزەڭى بولعان. ال ەل اۋزىنداعى ەكىنشى دەرەك, بۇقار بابامىزدىڭ دالبا اۋماعىندا, قازىرگى «سۇڭقار قيا» دەپ اتالعان جەردە تۋعانىن باياندايدى. ول جەر كەسەنەدەن شامامەن 60-70 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. جىراۋ دۇنيەدەن وتەرىندە: «مەنى دۇنيەدەن قايتقاندا اماناتقا ساقتاپ, ازىرەتى سۇلتانعا (تۇركىستانعا) اپارىپ قويماڭدار. ماعان وسى سارىارقا دالاسىنىڭ توپىراعى بۇيىرسىن. ايتپەسە ەلدىڭ قۇتى قاشادى, ىرىسىڭ كەتەدى. مەنىڭ كيەم وسى سارىارقاعا يە بولسىن. قازاقتىڭ ەندىگى جيدەلىبايسىنى – وسى جەر» دەۋى دە بەكەر ەمەس», دەيدى ولكەتانۋشى.
كەسەنە ورنالاسقان جەر – دالبا تاۋىنىڭ ەتەگىندە بۇقار بابانىڭ اۋىلى بولعان. اۋليە دۇنيەدەن وتەر الدىندا ابىلاي حان مۇندا ارنايى كەلىپ, قوشتاسىپ كەتكەن دەگەن دە اڭىز بار. نەگىزى قارجاس رۋىنىڭ التىنتورى تارماعىنان 7 اۋليە شىققان دەسەدى. ونىڭ ءىرى وكىلى – بۇقار قالقامان ۇلى بولسا, سوڭعىسى – سۇيەگى باياناۋىلدىڭ مۇسا شورمان اۋىلىندا جاتقان كوشەرباي ابىز. ال جىراۋ زيراتىنىڭ ەل جادىنان ءوشىپ قالماۋىنا عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءوزى سەبەپ بولعان. 1927 جىلى ول جانىنا سارموللانى الىپ, تراشپەڭكەسىنە وتىرادى دا, وسى جەرگە كەلىپ, قاسيەت يەسىنىڭ قابىرىنىڭ باسىنا باياناۋىلدىڭ گرانيت تاسىن قاداپ كەتكەن.
«كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى بۇل ماڭعا جاقىن جەردە ۇجىمشار بولعان ەكەن. ماشەكەڭ ارباعا تيەلگەن اۋىر تاستى كوتەرۋگە جاردەمدەسەتىن ەل ازاماتتارىن ۇزاق كۇتىپ قالعانعا ۇقسايدى. سوندا جارىقتىق: ء«اي, بار بولعىرلار, تەزىرەك كەلسەڭدەرشى. مەن ولسەم, بۇقار بابالارىڭ ەلەۋسىز قالا بەرەدى. مىناۋ تاستى قۇيرىعىممەن قاشانعى باسىپ وتىرا بەرەمىن», دەپ قارق-قارق كۇلەدى ەكەن. سويتكەن بەلگىتاس 1993 جىلعا دەيىن, ياعني قازىرگى كەسەنەسى سالىنعانعا دەيىن تۇرىپتى. ال باسىنا جازۋى بار تاقتايشانى العاش ورناتۋشى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى, رۋحانيات جاناشىرى ناعي احمەت ۇلى. 1973 جىلى تەمىرگە ويىلىپ جازىلعان تاقتايشادا: «بۇل جەرگە ءسوز زەرگەرى بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى جەرلەنگەن (1973 جىل)», دەلىنگەن», دەپ اتاپ ءوتتى ق.مۇزافاروۆ.
1993 جىلى تۇرعىزىلعان كەسەنە قازاقتىڭ باسكيىمىنە ۇقساس ەتىلىپ, كەزىندە بابامىز اڭساپ وتكەن ءۇش ءجۇزدىڭ بىرلىگىن سيپاتتايتىن پىشىندە تۇرعىزىلعان. بيىكتىگى 12 مەترلىك ساۋلەتتىك عيماراتتىڭ مارمارمەن ورىلگەن اق سۇلباسى سوناۋ الىستان كوز تارتادى.
شىراقشى ءسابيت مۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەسەنەگە ءتاۋ ەتىپ كەلىپ جاتقاندار از ەمەس. ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن, سوناۋ رەسەيدەن كەلىپ, قاسيەت يەسىنەن تىلەك تىلەيتىندەر بار. كەسەنە باسىندا شىراقشىلار ءۇيى, مۇراجاي سالىنعان. بىراق الىستان ات ارىتىپ كەلەتىندەر ءۇشىن جايلى قوناقۇي جوق.
سوناۋ 1993 جىلى كەرنەيدەن كەسەنەگە دەيىن ءاسفالتتى گرەيدەر سالىنعان ەكەن. ۇزىندىعى 70 شاقىرىمداي جول اپالاردىڭ قۇراق كورپەسىندەي قىرىق جاماۋ, ويقى-شويقى. كەيىنگى 30 جىلدا كۇردەلى جوندەۋدىڭ بەتىن كورمەگەنى بايقالىپ-اق تۇر. ال كەسەنەگە پاۆلودار وبلىسى جاعىنان, ياعني باياناۋىل تۇسىنان اپاراتىن دالا جولى ءتىپتى سوراقى. نەبارى 30 شاقىرىمدىق جولعا جول تاڭدامايتىن كولىكتىڭ ءوزى ءبىر ساعاتتان ارتىق ءجۇرىپ بارادى. اينالانىڭ كوبى سورتاڭ, جاڭبىر جاۋسا, قارعا ادىم جەر ءجۇرۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالادى.
جالپى, كەسەنە باسى مەن اينالاسى كورىكتەندىرۋدى قاجەتسىنىپ-اق تۇر. 350 شاقىرىمداي قاشىقتىقتى باسىپ ءوتىپ, بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە كەلگەندە سۇرقى قاشقان اۋماقتى كوردىك. بارلىعى كونەرىپ كەتكەن, جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. كەسەنەنىڭ ورنالاسقان جەرى مەن مۇراجاي, شىراقشىلار ءۇيى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بولعاندىقتان, بۇل ىسكە اتالعان ءوڭىر جاۋاپ بەرسە كەرەك. اۋماقتاعى تازالىققا تاعار ءمىنىمىز جوق. تەك بۇل جەرگە مەملەكەت تاراپىنان كەشەندى قامقورلىق قاجەت ەكەنىن ۇعىندىق.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
