– جوعارى ءبىلىم سالاسى مەن كاسىپورىندار بىرلەستىگى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتەدى؟
– مۇنداي بايلانىستىڭ ارقاسىندا, ەڭ الدىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەر پايدا كورەدى. بۇگىنگىدەي مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ تاپشىلىعى تۇسىندا جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن مۇنداي سەرىكتەستىكتىڭ بەرەرى كوپ. اۋەلى ونەركاسىپ كومپانيالارىمەن ارىپتەستىك ورناتۋ ارقىلى قوسىمشا قارجى كوزى پايدا بولادى. سونىمەن قاتار ونەركاسىپ كومپانيالارى كادر دايارلاۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاراجات بولەدى. بۇل عالىمداردىڭ جاڭالىقتارى مەن پاتەنتتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە, ياعني عىلىمدى كوممەرتسياليزاتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەسەسىنە ۋنيۆەرسيتەتتەر ونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرىنە قىسقا وقۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ, كادرلاردى قايتا دايارلىقتان وتكىزۋ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى ءتۇرلى قىزمەت كورسەتە الادى. سونداي-اق ونەركاسىپ كومپانيالارىنىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسقا يە مامانداردى دايارلاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى, ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار قوعام مەن مەملەكەتتە بولىپ جاتقان شىنايى تاجىريبەلىك ماسەلەلەردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن بولادى. سايىپ كەلگەندە وسىنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەتتەر اكادەميالىق, عىلىمي زەرتتەۋ جانە قارجىلىق تۇرعىدان پايدا كورەدى.
– ونەركاسىپ كومپانيالارىنا قانداي پايدا بولادى؟
– ولار وزدەرىنە قاجەتتى زاماناۋي كادرلاردى دايارلاۋعا, وندىرىستىك پروبلەمالاردى تەگىن جانە اقىلى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الادى. وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ەنگىزۋ, جاڭا پاتەنتتەر مەن اۆتورلىق قۇقىقتارعا قول جەتكىزۋ ارقىلى ءوندىرىستىڭ ساپاسىن جوعارى ساتىعا شىعارادى. بىلىكتى عالىمدار مەن ساراپشىلاردان كەڭەس الىپ, زەرتحانادا سىناقتار جاساپ, ساراپتاما جاسايدى. ۋنيۆەرسيتەت عيماراتتارىندا ءتۇرلى جيىندار وتكىزىپ, بيزنەس سەرىكتەستەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى.
ال بۇل ءۇردىستىڭ ەڭ باستىسى قوعامعا, ياعني سول جەردىڭ حالقىنا پايداسى كوپ. مىسالى, حالىق تۇتىنۋشى رەتىندە جاڭا ونىمدەر, ساپالى تاۋارلار مەن قىزمەتكە قول جەتكىزەدى. ونەركاسىپ كومپانيالارى جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ىستەرى العا باسسا, سالىق تا كوپ ءتۇسىپ, سول ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى ىلگەرىلەيدى. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تابادى. دەمەك مۇنداي ىنتىماقتاستىق بارلىق تاراپتارعا ماتەريالدىق, رۋحاني, عىلىمي جانە قارجىلىق جاعىنان ءتيىمدى.
– مۇنى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرسىز با؟
– ارينە, امەريكانىڭ الەمگە تانىمال ستەنفورد, گارۆارد, يەل سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرى ءىرى ونەركاسىپ كومپانيالارىمەن ارىپتەستىك ورناتۋدىڭ ناتيجەسىندە الەمدى وزىنە قاراتىپ وتىر. تەك ءبىر عانا ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋماعىندا كرەمني القابى (Silicon Valley) ورنالاسقان, ول جەردە جۇزدەگەن الپاۋىت IT كومپانيالارىنىڭ وفيستەرى اشىلعان. سونىڭ سەبەبىنەن بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر الەمدىك دەڭگەيدە تانىلىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنەن تاۋەلسىز بولىپ وتىر. ولاردىڭ جەكە قورىنداعى قاراجات كەيبىر مەملەكەتتىڭ بىرجىلدىق بيۋدجەتىنەن كوپ. مىسالى, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە – 50,9 ملرد, يەل ۋنيۆەرسيتەتىندە – 41,4 ملرد, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە – 36,3 ملرد, پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىندە 35,1 ملرد دوللارلىق ەنداۋمەنت قورلارى بار. جالپى العاندا تەوريادا «Triple Helix Model» سياقتى مەملەكەت-يندۋستريا-ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا ارىپتەستىكتى ورناتۋدىڭ تيىمدىلىگىن نەگىزدەگەن ءتۇرلى تەوريالار بار. وسىنداي تەوريالاردى باسشىلىققا الىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ كونتەكسىندە دە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىن بيزنەس جانە يندۋستريا وكىلدەرىن تارتۋ ارقىلى ارىپتەستىك ورناتۋدىڭ الاڭىنا اينالدىرۋ كەرەك. ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىنە قاتىستى بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
– بىزدە دە عىلىمعا قارجى ءبولۋ ءۇشىن ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. ماسەلەن, «جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمدامادا» وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن كوتەرۋ, ولاردى ەكونوميكالىق جانە يننوۆاتسيالىق حاب ەتۋ سياقتى جوبالار ۇسىنىلدى. ناتيجە قالاي بولدى؟
– كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. قازىر ۋنيۆەرسيتەت پەن ونەركاسىپ اراسىندا شىنايى ىنتىماقتاستىق ورنادى جانە ودان ەكى تاراپ تا پايدا تاۋىپ جاتىر دەپ ايتۋ قيىن. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي بايلانىستىڭ ورناماۋى ءالى دە ءتيىستى زاڭنامالىق بازانىڭ ناشار بولۋىندا جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا كەلىسىپ جۇمىس ىستەمەۋىندە. ناقتىراق ايتايىن. زاڭدى تۇردە ونەركاسىپ كومپانيالارىن ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناۋىنا نەگىز بولاتىن جالعىز زاڭ – جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى كودەكس. وسى كودەكسكە سايكەس بۇل سالادا قىزمەت ەتەتىن كومپانيالاردىڭ بارلىعى ءوز ينۆەستيتسيالىق سالىمىنان 1% كادر دايارلاۋعا جانە 1% عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جۇمساۋ كەرەك. الايدا بۇل كودەكستىڭ نورمالارى ءالى دە تولىق جۇمىس ىستەمەي كەلەدى. زاڭ عىلىمىندا ء«وزىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ تەتىگى جوق قۇقىقتىق نورما – ءولى تۋىلعان نورما» دەگەن قاعيدا بار. ياعني بۇل كودەكستىڭ نورمالارى جۇمىس جاساۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭعا سايكەس اكتىلەر شىعارىلۋ كەرەك ەدى. ونەركاسىپ كومپانيالارىن ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋىنا مىندەتتەيتىن باسقا زاڭ نەمەسە زاڭعا سايكەس اكت جوق. ارينە, باسقا مينيسترلىكتەردىڭ كادر دايارلاۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جوسپارلاناتىن بيۋدجەتى بولاتىن شىعار, الايدا ونداي قارجىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جەتكەنى تۋرالى اقپاراتتار تابۋ وتە قيىن. مىسالى, دوكتورلىق زەرتتەۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ ءىرى مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ باسشىلىق قۇرامىنان 30 اداممەن سۇحبات جۇرگىزگەنىمدە, قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى ۋنيۆەرسيتەتكە ونەركاسىپ تاراپىنان تۇسەتىن قارجىنىڭ ءالى دە از ەكەنىن ايتىپ كەتتى. وسىنىڭ الدىندا دا بەس جىل, ون جىل سايىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارىمەن نەمەسە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىلارىمەن بەكىتىلىپ كەلگەن. سول قۇجاتتاردا دا ونەركاسىپ پەن جوعارى ءبىلىم سالاسى بىرلەسىپ قىزمەت ەتۋ كەرەك دەپ تالاي ايتىلعان. الايدا ونەركاسىپ كومپانيالارى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتيىستى كوڭىل بولەر ەمەس.
– ەكى تاراپ تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىقسىز بولعانى ما؟
– ولاردىڭ مۇددەلەرى ءارتۇرلى بولىپ تۇر. ۋنيۆەرسيتەتتەر ءبىلىم بەرۋ مەن ونى تاراتۋعا تىرىسسا, ونەركاسىپ كومپانيالارى نارىقتاعى باسىمدىققا يە بولۋعا ۇمتىلادى. وسى تۇستا ۇلىبريتانيادان ۇيرەنەرىمىز كوپ. ماسەلەن, ول جاقتا 165 ۋنيۆەرسيتەت بار. سونىڭ بەسەۋى عانا جەكەمەنشىك, قالعان 160-سى «public» مارتەبەسىندەگى ۋنيۆەرسيتەت. ءبىزدىڭ تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت. بىراق ونىڭ قۇزىرەتتىك سيپاتى بىزدىكىنەن باسقاشا. ياعني ول مەملەكەتتىكى دە ەمەس, جەكە بىرەۋدىكى دە ەمەس, قوعامدىكى, ناقتىراق ايتقاندا, حالىققا تيەسىلى. «رublic» ۋنيۆەرسيتەتتەردى كەزىندە داۋلەتتى ادامدار اقشا بەرىپ سالعان. ولاردىڭ ىشىندە ءىرى تەمەكى فابريكاسى مەن سپيرت زاۋىتتارىنىڭ يەلەرى, ءتىپتى قۇل ساتۋ سەكىلدى انتيمورالدىك نارىق يەلەرى ءوزى ۋنيۆەرسيتەتكە اقشا اۋدارۋعا وتە ىنتالى بولعان. بىرنەشە جىل, ءتىپتى عاسىر وتكەن سوڭ جەمىسىن بەرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتى قارجىلاندىرۋ ولاردىڭ مەملەكەتتىك مۇددەنى باستى ورىنعا قويىپ تۇرعانىنىڭ بەلگىسى. سول داۋلەتتى وتباسىلاردىڭ اتى-ءجونى مەن ديناستيالىق تاڭبالارى بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رامىزدەرىندە كورىنىس تاۋىپ, ءالى كۇنگە دەيىن جازۋلى تۇر. سوعان قوسا كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ عيماراتتارى سول فيلانتروپتاردىڭ اتىمەن اتالادى. وسىلايشا, ەسىمدەرىن تاريحتا ماڭگىلىككە قالدىرىپ كەتتى. «تەك مەملەكەت قارجىسىنا سۇيەنىپ, جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتامىز» دەۋ – ۇلكەن قاتەلىك. شىنى كەرەك, قازىر ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قيىن جاعدايدا تۇر. ويتكەنى ولار مەملەكەتتىك گرانتتار, اقىلى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسى مەن عىلىمي جوبالاردان تۇسەتىن قارجىعا عانا تاۋەلدى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولارعا تۇسەتىن قارجى كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت.
– «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ۇلىبريتانيادا ءبىلىم الىپ كەلدىڭىز. ول جاقتىڭ وقىتۋ جۇيەسىندە قانداي ەرەكشەلىك بايقادىڭىز؟
– ءيا, وندا مەن بريستول ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم سالاسىن باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرانى اياقتاپ كەلدىم. جۇبايىم دا وسى باعدارلاما بويىنشا دوكتورانتۋرانى ءتامامدادى. بريستول ۋنيۆەرسيتەتى – QS رەيتينگى بويىنشا الەمدە 54-ورىندا, ۇلىبريتانيادا 9-ورىندا تۇرعان ءىرى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى. ول جەردە قازىرگى زامانعى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرىپ شىقتىق, الەمدىك دەڭگەيدەگى پروفەسسورلاردان ءدارىس الىپ, زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاستىق. مىسالى, مەن ۇلىبريتانياعا وقۋعا تۇسكەنگە دەيىن ەلىمىزدە 100-دەن استام عىلىمي ەڭبەگىم جاريالانعان, ءوزىمدى ءبىر تاجىريبەلى زەرتتەۋشى رەتىندە سانايتىنمىن. الايدا ءبىزدىڭ ەلدە زەرتتەۋ مەتودولوگياسى, تەوريالاردى عىلىمي جۇمىستا قولدانۋ, تاجىريبەگە باعىتتالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ دامىماعان ەكەن. ءتىپتى ەلىمىزدە اكادەميالىق جازۋدىڭ نەگىزدەرىن ۇيرەتۋ باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا باعدارلامالارىنا ەنگىزىلمەگەن. وسىنىڭ سالدارىنان قورعاۋعا شىعىپ جاتقان دوكتورانتتار نەمەسە عىلىمي اتاق العىسى كەلگەن وقىتۋشىلار شەتەلدىك جۋرنالدارعا ماقالا شىعارا الماي, عىلىمي اتاعى مەن دارەجەسىن الا الماي ءجۇر. بۇل جەردە تەك اعىلشىن ءتىلىن بىلمەۋ ماسەلەسى ەمەس, جالپى عىلىمي جۇمىستى جازۋدىڭ داستۇرىندەگى كەمشىلىكتەردى كورىپ وتىرمىز. ناتيجەسىندە, اكادەميالىق ورتادا Scopus جانە Web of Science بازالارىنا كىرەتىن شەتەلدىك جۋرنالدارعا عىلىمي ماقالانى تەك اقىلى تۇردە شىعارۋعا بولادى دەگەن تەرىس پىكىر قالىپتاسقان. ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلدە مۇنى ۇلكەن بيزنەس دەپ سانايتىندار دا بار. ءوز باسىما كەلەتىن بولسام, مەن شەتەلدىك جوعارى رەيتينگتىك جۋرنالداردا ماقالالارىمدى اقىسىز شىعارىپ جاتىرمىن. ارينە, مۇنداي جۋرنالداردىڭ ماقالا مازمۇنىنا, عىلىمي جاڭالىعىنا, مەتودولوگياسى مەن تەوريالىق نەگىزىنە قوياتىن تالاپتارى وتە جوعارى.
تاعى ءبىر ايىرماشىلىق, بىزدە دوكتورانتۋرا ءۇش جىل بولسا, ولاردا ءتورت جىل وقيدى. ۇلىبريتانيادا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا نەگىزىنەن ەمپيريكالىق زەرتتەۋ ادىستەرىنە نەگىزدەلەدى جانە زەرتتەۋشى ءوزى قولىمەن مالىمەتتەر جيناپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قورعاۋعا شىعادى. ەڭ باستىسى, ول جاقتا ءار فاكۋلتەتتە عىلىمي ەتيكا بويىنشا كوميسسيا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. زەرتتەۋ باستايتىن بولساڭ, الدىمەن سول كوميسسيانىڭ رۇقساتىن الاسىڭ. سودان كەيىن بارىپ زەرتتەۋىڭدى باستايسىڭ. عىلىمي زەرتتەۋگە دەگەن تالاپتارى وتە قاتال. بىزگە دە وسىنداي تاجىريبەنى ەنگىزۋ قاجەت. سوندا عانا مەملەكەتتىڭ عىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى ساياساتى جۇزەگە اسىرىلىپ, جالعان اۆتورلىق پەن ساپاسىز ماقالالار ازايادى.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ول جاقتا وقىتۋشى قۇرامى ساباق بەرەتىن جانە عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىساتىندار دەپ ەكى ساناتقا بولىنەدى. عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىساتىنداردىڭ جالاقىسى الدەقايدا جوعارى. ال عىلىمعا جاقىن ەمەس وقىتۋشىلار كوپ جاعدايدا جۇمىس ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگىن ساباق بەرۋگە ارنايدى.
ال باعالاۋ جۇيەسىنە كەلەتىن بولساق, انگليانىڭ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە عىلىمي جۇمىس جازۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى, ياعني اكادەميالىق جازۋدىڭ ءرولى ماڭىزدى. مىسالى, دوكتورانتۋرادا العاشقى ەكى جىل اۋديتوريالىق ساباقتار بولىپ, ءار ءپان بويىنشا 4000-8000 ءسوز ارالىعىندا عىلىمي ەسسەلەر جازدىق. ول جەردە ساعان ءوز تاقىرىبىڭ بويىنشا سول ءپاننىڭ شەڭبەرىندە ەسسە جازۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءار ەسسە عىلىمي ماقالانىڭ دەڭگەيىندە جوعارى دارەجەدە جازىلىپ شىعادى. ەكى جىل ىشىندە وسىنداي جەتى ەسسە جازىپ شىققان دوكتورانتتار ءوز تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە دايىن بولىپ شىعادى. سونىمەن قاتار دوكتورانتتار فاكۋلتەت پەن ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندەگى ءتۇرلى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتاردىڭ مۇشەسى بولىپ, عىلىمي سەمينارلارعا قاتىسىپ, پرەزەنتاتسيالار جاسايدى. بۇل جاعداي دوكتورانتتارعا زەرتتەۋدى پانارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
كەلەسى ءبىر ەرەكشەلىك, بريستول ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورانتتار الەمدىك عىلىمي جۇمىستار بازالارى مەن كىتاپحانالارىن تەگىن قولدانا الادى. مىسالى, مەن دوكتورلىق جۇمىسىمدى جۇرگىزۋ بارىسىندا الەمنىڭ كەز كەلگەن كىتاپحاناسىنان ونلاين ماتەريالدار الىپ, ەركىن جۇمىس جۇرگىزدىم.
جالپى العاندا, الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ۇيرەنەتىنىمىز ءالى كوپ جانە ول جەرلەردە ەلىمىزگە عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ساياساتى وتە دۇرىس دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتى وسىنداي الەمدەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىندە ءبىلىم الىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنا العىسىمىز شەكسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
