ديىرمەننىڭ تاسىنداي شىر اينالعان دۇنيە. بۇگىنگى بولمىستىڭ ەرتەڭگى تاريح ەكەندىگى بۇلجىماس زاڭدىلىق. ۋاقىت اعىنى توقتاۋسىز, ونىڭ سانسىز يىرىمدەرى ادام الدىنا قيلى-قيلى سىناقتارىن توسىپ جاتادى. جىگەر تانىتىپ, قايرات كورسەتكەندەر عانا وعان جۇتىلمايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تۇرىپ, وزەك وكسىتەر وتكەن جولدى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەسىڭ. ازابى اۋىر, كۇرەسكە تولى كۇرە جول, سالماعى شويىن, تارتىسقا تۇنعان تۇرە جول. بۇگىندە بارلىعى دا كورگەن ءتۇستەي. كەشەگى كۇننەن الىس, ەرتەڭگى كۇننەن جاقىن جوق دەگەن. ەرتەڭ بولىپ كوكجيەكتەن عانا مۇنارتقان ەگەمەندىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا دا امان-ەسەن جەتىپپىز. تولايىم تابىستارعا, جالىندى جاسامپازدىققا, سەرگەك سەنىمگە تولى كەزەڭ بۇل.
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭى سانالاتىن 90-جىلداردىڭ باسى تۇتاس توقىراۋعا تولى ەدى: ىعىرى شىعىپ ىدىراعان وداق, سەڭ سوققانداي دەل-سال كۇيگە تۇسكەن قوعام, جالاقى مەن زەينەتاقىدان قىسىلعان حالىق. ازىق-ت ۇلىكتى تۇتىنۋ كارتوچكالىق جۇيەمەن رەتتەلەتىن. زاڭنامالىق بازاسى جوق, ساياسي جۇيەسى شاتقاياقتاعان, ەكونوميكاسى ەكپىنىنەن ايىرىلعان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعامنان حال, الەۋمەتتەن ءال كەتىپ تۇرعان كەزەڭ ەدى ول.
12-ءشى شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس ءوز قىزمەتىن وسىنداي جاعدايدا باستاۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل تۇڭعىش رەت دەموكراتيالىق جولمەن بالامالى نەگىزدە سايلانعان, ەل سەنىمىن ارقالاعان دەپۋتاتتاردان قۇرالعان پارلامەنت بولاتىن. ەگەمەن ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ونىڭ ءاربىر وتىرىسىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ, قاتىسىپ وتىردى.
جاسىراتىنى جوق, ول كەزدە ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمى سەلدىر, بولاشاققا قۇرعان بولجامى ب ۇلىڭعىر ۋايىمشىلدار جەتىپ ارتىلاتىن. دەگەنمەن دە ولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا وي تۇكپىرىندە ءونبويى جالىندى جىگەرگە تولى, ءىسى مىعىم, ۇستانىمى نىق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا دەگەن سەنىم جاتاتىن.
12-ءشى شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس ەكى ءداۋىردىڭ توعىسىندا قالعان ەدى. ول قىزمەتىن قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭەسى رەتىندە باستاپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ساناتىندا ءتامامدادى (1990 جىلدىڭ ءساۋىرى – 1993 جىلدىڭ جەلتوقسانى). الايدا ول ناعىز تاريحي مىندەتتى موينىنا ارتتى جانە الىپ شىقتى. مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ ايشىقتى باعاسى ءالى بەرىلگەن جوق. دەسە دە ول كەزەڭنىڭ شىندىعىن ءادىل شەجىرەلەۋ كەلەر ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە. جوعارعى كەڭەس “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا”, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” زاڭ, دەربەس مەملەكەتتىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى سىندى تاريحي قۇجاتتاردى قابىلداپ, بۇگىنگى قولدانىستاعى مەملەكەتتىك ءرامىزدەر: ەلتاڭبا, تۋ جانە العاشقى ماتىندەگى ءانۇراندى بەكىتتى. ەڭ باستىسى جاس مەملەكەت جاڭا دامۋ جولىن – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تاڭدادى. بۇل جۇيەنىڭ قانشالىقتى دۇرىستىعىنا بۇگىنگى بەيبىت ءومىر, باقۋاتتى تۇرمىس دالەل.
دەگەنمەن ول كەزەڭدى ەسكە الساق, ارقا تەرىڭ ەرىكسىز تىتىركەنەدى. ينفلياتسيانىڭ قارقىنى قىمباتقا ءتۇستى. قانداي دا ءبىر قابىلدانعان شەشىمنىڭ قولدانىسقا ەنۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى. ايلىق جالاقى ءبىر كۇندىك قاراپايىم تۇرمىس قاجەتتىلىگىنەن-اق اسپادى. قايران قىلۋعا مەملەكەتتىڭ قازىناسى بوس, قاۋقارى از ەدى.
ادەتتە تاعىلىمدى ءتوزىم مەن ۇستانىمعا تاربيەلەيتىن ۇستازدار قاۋىمىنىڭ دا دەگبىرى كەتتى. سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەس عيماراتى الدىنا جاپپاي شەرۋگە دە شىعاتىن. قاراجات تابۋدىڭ قامىمەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن دە اۋىستىرا باستادى.
وسىنداي جاعدايدا مەن بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. بۇل سول كەزدەگى قوعامداعى جاعدايدى ءسال دە بولسا تىنىشتاندىرۋعا سەپ بولاتىن اسا قاجەتتى شەشىم ەدى. دەپۋتاتتىق كورپۋس (ول كەزدە 360 ادام) ءبىراۋىزدان ۇسىنىستى قولداپ, داۋىس بەردىك.
ساۋالدىڭ جولدانۋى جولداندى, دەپۋتاتتار تاراپىنان قولدانۋى قولداندى-اۋ. ۋادە بەرىلدى, بىراق ارى قاراي نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ەشكىم بىلمەدى. قارجى جوق, قازىنا بوس. كوڭىلدى ۋايىم باستى, دەگبىر قاشتى. بىراق ەكى كۇننەن كەيىن مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اتالعان ماسەلە بويىنشا ارنايى كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەندىگىن ءبىلدىم. ونى كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ ۇلتتىق ساياسات, مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەت توراعاسى ءابىش كەكىلباەۆ باسقاردى. ءسويتىپ, اپتالىق مەرزىم ىشىندە ەل باسشىلىعى بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن 30%-عا كوتەرۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلدادى.
پارلامەنت قابىلداپ, ەل پرەزيدەنتى قول قويعان ء“بىلىم بەرۋ تۋرالى” زاڭ قولدانىسقا ەنگەن 1992 جىل جۇرت جادىندا. بۇل دا دەر كەزىندە قابىلدانعان ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى بولدى. سەبەبى, جاڭا قابىلدانعان زاڭ بويىنشا مۇعالىمدەردىڭ اپتالىق جۇكتەمەسى 18 ساعاتتان 14 ساعاتقا قىسقارتىلدى. جىلدىڭ 13-ءشى جالاقىسى دەپ اتالاتىن قوسىمشا ايلىق بەلگىلەندى. وقىتۋشىلاردىڭ باسپاناسى جەكە مەنشىككە بەرىلەتىن بولدى جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر جاسالدى.
ارى قاراي, ارينە, بىرقاتار نورمالار ساقتالدى, ءبىرشاماسى وزگەرتىلدى. دەگەنمەن سول كەزدەگى بيۋدجەت تاپشىلىعىنا قاراماستان, اتالعان زاڭداردىڭ قابىلدانۋى باتىل شەشىم بولدى. بۇل ەل باسشىسى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ, ۇستازدار تاعدىرى مەن وقۋشى تاعىلىمىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن دالەلدەدى. ءدال وسى شەشىمدەر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن ساقتاپ, جاڭا مەملەكەتتىك ساياساتتى تۇزۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردىڭ تۇپكىلىكتى قۇردىمعا كەتۋىنە جول بەرمەدى.
ەكونوميكالىق قيىندىقتار بولسا دا, جاڭا مەملەكەتتەگى جاڭا لەپ سەزىلدى, ۇزىلۋگە شاق قالعان ۇمىتتەر جالعاندى. ۇستازدار جاعدايى جاسالىپ, جاڭاشىلدىق ورنىقتى. ۇتىمدى ۇسىنىستار, وزىق ويلار, جاڭاشىل كوزقاراستار قولداۋعا يە بولدى. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جاڭا قالىپقا ءتۇستى. ەگەمەن ەلدە پايدا بولعان ەڭ ءبىرىنشى گيمنازيا مەن ليتسەيلەر, تۇڭعىش مەملەكەتتىك ەمەس مەكتەپتەر دە وسى كەزەڭنىڭ ەنشىسىندە. بۇل 1993-1994 جىلدار بولاتىن. ءبىلىم بەرۋ تاسىلىنە دە تىڭ تاجىريبەلەر, جاسامپاز جاڭالىقتار ەنگىزىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق جەردەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ەرەكشەلىكتەرى سەزىلدى, مەنشىكتىڭ تىڭ ءتۇرىنىڭ تياناقتىلىعى اڭعارىلدى. قوعام تۇتاس العاندا جاڭا مەملەكەتتە جاڭا ەرەجەلەرمەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنە باستاعان ەدى.
بۇدان ارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ەلباسىنىڭ كەڭەسىمەن بۇرىنعى دەپۋتاتتار قوعامدىق ءومىردىڭ بەلگىلى سالالارىنا تىكەلەي ارالاسا باستادى. ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتتەرى, ازاماتتىق ۇستانىمدارى ناقتى ىستە اسا قاجەت ەدى. سەبەبى, جاڭا قوعامدىق قۇرىلىمعا اياق باسقان جاس مەملەكەت ءبىلىمى كەمەل, بىلىگى جوعارى, ءار ءىستى بولجاي الاتىن, “وتان” ءسوزىن كيە تۇتا بىلەر زيالى باسشىلارعا ءزارۋ ەدى.
ال مەنى بۇرىنعى ۇستازدىق جانە وسى جوعارعى كەڭەستەگى ءبىلىم جانە عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندەگى تاجىريبەمدى ەسكەرە وتىرىپ, ءتاۋەلسىزدىكتىڭ بەسىگى – الماتى قالاسىنا ءبىلىم باسقارماسىنا باسشىلىققا جىبەردى. مەن بۇل ورىندا 14 جىل بويىنا تابان اۋدارماي قىزمەت جاساپپىن. بۇل تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن نىعايتىپ, ەلباسى بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك ساياساتتاعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭاشا جولعا قويعان جىلدار ەدى.
بارلىعىن باسىنان, قاراپايىم ماسەلەلەردەن باستاۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, مەكتەپ دەڭگەيىن كوتەرۋ, مۇعالىمدەردى قىزمەتىنە قايتارۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ۇستاپ تۇرۋ وڭاي بولمادى. مەكتەپتەردەگى جارىق پەن جىلۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىندايتىن جانجالدار, كەلىسپەۋشىلىكتەر, قولايسىزدىقتار ۇمىتىلعان جوق. وسىنداي جاعدايدا تۇرىپ ۇستازداردان ءبىلىم ساپاسىن تالاپ ەتۋ قيىن ەدى. دەگەنمەن دە قيىندىقتارعا قاراماستان, مۇعالىمدەر قاۋىمى تاباندىلىق پەن توزىمدىلىك تانىتا ءبىلدى. ۇرپاق الدىنداعى پارىقتى پارىزدارىنا ادالدىقتارىن دالەلدەدى. ناتيجەسىندە ۇستازداردىڭ ۇتىمدى ۇسىنىستارى مەن تىڭ يدەيالارى “الماتى قالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا” ەنگىزىلدى. قالالىق پەداگوگتار ءماجىلىسىنەن سوڭ اكىمدىكتىڭ ارنايى شەشىمى قابىلداندى. ول مۇعالىمدەردى قوسىمشا جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىپ, مەكتەپتەرگە ارنايى ەسەپشوت اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇزدىك مەكتەپتەر ۇجىمىن سىياقىمەن كوتەرمەلەۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن ەسكى قۇندىلىقتارمەن ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگى ايقىن ەدى.
ءدال وسى كەزەڭدە (1995 جىلى) مەملەكەت قامقورسىز بالالارعا ارنالعان ء“ۇمىت ءۇيىن” قۇردى. بالالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەتىن, بالاماسى جوق اتالمىش ۇيىمعا ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى حانىمى, “بوبەك” قورىنىڭ پرەزيدەنتى سارا الپىسقىزى نازارباەۆا جەتەكشىلىك ەتتى.
“بوبەك” قورىنىڭ قىزمەتى وتاندىق ءبىلىم بەرۋ تاريحىنداعى ەڭ جاسامپاز جوبالاردىڭ ءبىرى بولدى.
جاڭا مەكتەپتەر اشىلىپ, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا قولايلى جاعدايلار جاسالاتىن بولدى. ءوزارا ءادىل باسەكە جولىنا تۇسكەن مەكتەپتەر قۇلاشىن جازىپ, رۋحتارىن كوتەرە باستاعانى بايقالدى. ءبىلىم جارىستارى, بەدەلدى كونكۋرستار جۇزدەن جۇيرىك شىققانداردى ماراپاتتاپ جاتتى. جەڭىس تۇعىرىنان كورىنگەندەر “جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك مۇعالىمى” اتانۋعا ءمۇمكىندىك الدى.
ءXXى عاسىر – بۇل جاڭا تەحنولوگيالىق بايلانىستىڭ سەرپىندى ءداۋىرى. ءبۇگىندە ءاربىر مەكتەپ وقۋشىسى كومپيۋتەر ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ الدى. بۇل قازىر ءبىز ءۇشىن وسىلاي بولۋى ءتيىس قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ال ۋاقىتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1997 جىلعى 22 قىركۇيەكتەگى “قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن اقپاراتتاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى” وكىمى شىققان كەزدە بۇل باعدارلامانىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ىسكە اساتىندىعىنا سەنگەن ادام كەمدە-كەم ەدى.
ون ءۇش جىل بۇرىن ەڭ بەساسپاپ مامانداردىڭ ءوزى رەسپۋبليكادا بىرىڭعاي اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن قۇرۋ مۇمكىندىگىنە سەنىمسىزدىكپەن قارادى. ورىندالماس ارمان, قول جەتپەس قيالعا بالادى. دەگەنمەن جىلدار جىلجىپ, ۋاقىت جالعاسا بەردى. كۇندەر وتە اڭىز دەپ بولجانعان جاڭاشىل ۇسىنىستار اقيقاتقا اينالدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قالا مەكتەپتەرى دە, اۋىل مەكتەپتەرى دە كومپيۋتەرمەن عانا ەمەس, مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن, ينتەراكتيۆتى تاقتالارمەن جابدىقتالعان. اقپاراتتىق تەحنولوگيا, ينتەرنەت – بۇگىنگى قوعامنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى مەن بولجامپاز بىلىگىنىڭ, كورنەكتى قايراتكەرلىگىنىڭ بۇگىنگى تالاسسىز دالەلى بولا الادى.
بالا – قاي قوعامنىڭ دا باستى بايلىعى. كەمەل كەلەشەكتىڭ كەپىلى ۇرپاققا كورسەتىلەر بۇگىنگى قامقورلىقتا جاتىر. بۇل اقيقات. وسى كەزەڭدە ەل پرەزيدەنتى تاعى ءبىر جاسامپاز جوبانى جاريا ەتتى. ول – “قازاقستان 2030” ستراتەگياسى. ءوز جولداۋىندا ەلباسى بارلىق بالالارعا بىردەي ءبىلىم بەرۋ جايىن, جەتكىنشەكتەر اراسىنداعى تەمەكى شەگۋ مەن الكوگولدى, ناشاقورلىقتى تىيۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل جالپى قوعام بولىپ كۇرەسەتىن مىندەت رەتىندە بەكىتىلىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ءىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىندى.
جاڭا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك نىشاندارىن جاڭاشا قابىلداۋ ۇستانىمى جولعا قويىلدى. بۇل رەتتە الماتى قالاسى رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بولىپ ءاربىر بالاباقشادا, ءاربىر مەكتەپتە, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە كۇندەلىكتى تاڭمەن تالاسا ءانۇران شىرقاۋ ءداستۇرىن ەنگىزدى. نەگىزگى ماقسات ۇرپاق زەردەسىنە قاي مەملەكەتتە تۇراتىنى, پرەزيدەنتتىڭ تۇلعاسى, مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبانىڭ ماڭىزىن, ءانۇراننىڭ اسەرلى ەرەكشەلىگىن ۇعىنۋدى ءسىڭىرۋ ەدى.
2-3 جاس پەن 17-18 جاس ارالىعىنداعى بارلىق بالا ساباق الدىندا مەملەكەتتىك تىلدە ءانۇران ايتاتىن. جاسىراتىنى جوق, ءانۇراننىڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ ءماتىنى دە, اۋەنى دە تىم كۇردەلى بولدى. بالا تۇگىلى ەرەسەكتەردىڭ وزىنە ونى ءتۇسىنۋ, ورىنداۋ قيىنعا تۇسەتىن. كەيىننەن جاڭادان قابىلدانعان اۆتورلارى ش. قالدىاياقوۆ, ج.ءناجىمەدەنوۆ, ن. نازارباەۆ بولىپ تابىلاتىن جاڭا ءانۇران ەل كوڭىلىنەن تولىق شىقتى. ونى قازىر ءتىلى ەندى شىققان بالدىرعان دا زور ماقتانىشپەن شىرقاي الادى. ءانۇراننىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا جاتىر.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ قويعان تالابى بويىنشا الماتى قالاسى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ مەكتەپ ءبىتىرۋ ەمتيحاندارىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ەنگىزدى. ول بويىنشا لوتوترون كومەگىمەن شىعارما تاقىرىبىن انىقتايتىن بولدى. لوتوترون الدىن الا جاريالانعان وننان اسا تاقىرىپتاردىڭ ىشىنەن بەس-التاۋىن تاڭدايتىن. مۇنىڭ بارلىعى “راحات”, “وڭتۇستىك استانا” تەلەارنالارىنان تىكەلەي ەفير ارقىلى كورسەتىلەتىن. ول ءۇشىن بارلىق مەكتەپتەرگە تەلەديدارلار قويىلدى. ەمتيحان تاپسىرعان تۇلەك, سونىمەن قاتار بۇكىل قالا حالقى ءبىر ۋاقىتتا شىعارما تاقىرىپتارىن ءبىلىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك الدى.
ەل ەكونوميكاسى قارقىن الا باستادى. جاعداي جاقسارىپ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمى ۇلعايا بەردى. وسىلايشا ءبىر كەزەڭدە ەل ورتالىعىن الماتىدان استاناعا اۋىستىرۋ تۋرالى تاريحي تاعىلىمدى جوبا ىسكە استى.
“جاقسىدان شاراپات” دەگەن. زاڭعار تۇلعامەن زامانداس بولۋدىڭ ءوزى باقىت. ال ونىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, جۇزبە-ءجۇز تىلدەسۋدىڭ اسەرى تىپتەن بولەك. 1997 جىلدىڭ كۇزى مەن ءۇشىن ماڭگى ەستە قالدى. ەلىمىزدىڭ جاڭا ەلورداسى استانا قالاسى بولىپ جاريالانعان سوڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتى قالاسى اكتيۆى ءماجىلىسىنە قاتىسىپ, “الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە ءمارتەبەسى تۋرالى” قۇجاتقا قول قويدى. وسىلاي ول ءبىرىنشى كەزەكتە الماتىلىقتارعا رۋحاني قولداۋ كورسەتتى. ءماجىلىس بارىسىندا مەن مالىمدەگەن جاعدايات ەلباسى تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. 1997 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتى قالاسى ءوزىنىڭ ەلوردا مارتەبەسىن ارقا توسىندەگى شاھارعا رەسمي تابىستادى. اۋەجايعا جيىلعان قالا حالقى, وبلىس تۇرعىندارى اق جول تىلەپ, ەلباسىنى شىعارىپ سالىپ تۇردى. پرەزيدەنت جيىلعان قاۋىمنىڭ ارقايسىسىنا جەكەلەپ توقتالىپ, قول الىسىپ ەسەندىك تىلەستى. مەنىڭ دە قولىمدى قىسىپ, كەزەگىمەن جۇرە بەرگەن ول كەنەت كىلت توقتاپ, قايتا بۇرىلىپ: “بالالارىمىزدى جاقسىلاپ وقىت” دەدى قامقور ۇنمەن. مەنىڭ كوڭىلىم بۇزىلىپ, كوزىمە جاس ىركىلدى. قيماس, تىلەكشى سەزىمنىڭ تولقىنىسى ەدى بۇل. قاسىمداعىلار جاپا-تارماعاي ونىڭ نە ايتقانىن سۇراپ جاتتى. ەلباسىنىڭ وسىناۋ سوزدەرى مەنىڭ بۇدان ارعى قىزمەتىمنىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدى. ونىڭ بولاشاققا, جاستارعا دەگەن ۇلكەن سەنىمىن, ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بۇگىنگى ءبىلىم الۋى ەرتەڭگى تاعدىرى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ءبىلىپ, قاتتى الاڭدايتىندىعىن سەزىندىم. بارلىعى دا ونىڭ ەسىندە ەكەن, جوعارعى كەڭەس, 1993 جىلدىڭ جەلتوقسانى, قالا اكتيۆىندەگى مەنىڭ باياندامام.
ءبىلىم بەرۋ سالاسى ۇزدىكسىز جاڭارۋدى ۇنەمى تالاپ ەتىپ وتىرادى. بۇل ورايدا, ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ جۇيەلى جۇرگىزىلەتىن بولدى. جوسپارلى تۇردە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن. 2000 جىلعى مەملەكەتتىك باعدارلاما الەۋمەتتىك سيپاتتا قابىلداندى. ول مەكتەپ جاسىنداعى بارلىق بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىن قامتىدى, پەداگوگتاردىڭ قىزمەتى مەن وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ باعامدى نەگىزگى ءولشەمدەرى ەنگىزىلدى. مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىقتارىن قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلدى. العاشقى رەت اۋىل مەكتەبىنە ارنالعان ارنايى باعدارلاما قابىلداندى.
2005-2010 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى باستى ماقساتتار مەن باسىمدىقتاردى بەلگىلەدى: ياعني, قىزمەت ساپاسىن كوتەرۋ مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ, وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ. قازاقستاننىڭ باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ باعدارلاماسى بويىنشا – دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتۋدەگى مۇمكىندىكتەر مەن ۇمتىلىسىمىزدىڭ وڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز.
كادرلاردى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ – قاشاندا ەلباسىنىڭ باستى نازارىنداعى دۇنيە. مەيىرىم تۇنعان اتا-انانىڭ ءوز بالاسىنا بارلىق جاقسىلىقتى جاساعىسى كەلەتىنى ءتارىزدى, پرەزيدەنت تە قازاقستاندىق جەتكىنشەكتەردىڭ الەمنىڭ ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن مەڭگەرۋى ءۇشىن بارىن سالىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا وسىدان ون بەس جىل بۇرىن “بولاشاق” باعدارلاماسى قابىلدانعان بولاتىن. بۇل وتاندىق بىلىكتى كادرلاردى شەت ەلدەردە دايارلاپ شىعارۋعا بىردەن ءبىر مۇمكىندىك بەرەتىن جوبا.
“بولاشاق” ستيپەندياتتارى بۇگىندە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەردى ناتيجەلى تۇردە ەنگىزىپ كەلەدى. الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلى مۇنداي بالامالى باعدارلامامەن ماقتانا الماسى انىق. ۇرپاق قامى دەگەندە ەلباسىنىڭ اكەلىك قامقورلىعى ۇنەمى وسىنداي.
ءبىرىنشى باسشىنىڭ بالالارمەن, ۇستازدارمەن كەزدەسۋلەرى ۇنەمى ەرەكشە اسەرگە تولى. ءاربىر كەزدەسۋ ەلباسىنىڭ تولاعاي تۇلعاسىن ءار قىرىنان تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاستارمەن, بالالارمەن ول وتە قاراپايىم ارالاسىپ, شىنايى مەيىرىمىن بايقاتىپ تۇرادى. باسىمدىعىن, رەسمي لاۋازىمىن سەزىندىرمەۋ – بۇل ەكىنىڭ بىرىندە بولا بەرمەيتىن ۇلكەن قاسيەت.
2000 جىلدىڭ 25 مامىرىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەكتەپ ءبىتىرۋشى ءتۇلەكتەردىڭ ءداستۇرلى “اق جول” فەستيۆالىنە قاتىستى. بۇل ۇزىن سانى 30 مىڭعا جۋىق مەكتەپ بىتىرۋشىلەر, اتا-انالار, مۇعالىمدەر جينالعان ۇلكەن شارا ەدى. كەيىن وسى كەزدەسۋدەن العان اسەرلەرى تۋرالى بالالار كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. ءاسىرەسە پرەزيدەنتتىڭ قاي ماماندىقتى تاڭداساڭ دا تۇپتەپ كەلگەندە ءوز ءىسىڭنىڭ شىنايى شەبەرى بولۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگى تۋرالى ويى تۇلەكتەر ءۇشىن ءومىرى ۇمىتىلماس اتالى وسيەتكە اينالدى. مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ ءتاربيەلىك ءمانى مەن اسەرى قاشاندا ەرەكشە بولماق.
ەلباسى ءار جولداۋىندا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ, باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعا قالىپتاستىرۋدىڭ, كاسىبي جۇمىسشى مامانداردى دايارلاۋدىڭ بارىنشا قاجەتتى جانە جاڭا مىندەتتەرىن جۇكتەپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, 500 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جونىندەگى ناقتى تاپسىرماسى بارلىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن, زاماناۋي جابدىقتالعان مەكتەپتەردىڭ, بالاباقشالاردىڭ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكەمەلەردىڭ پايدا بولۋىنا ءبىردەن ءبىر اسەر ەتتى. بۇل ءۇردىس تەك قالالاردا عانا ەمەس, اۋىلدى جەرلەردە بىردەي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تەك سوڭعى بەس جىل ىشىندە جۇزدەن ارتىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى پايدالانۋعا بەرىلدى.
دەگەنمەن دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭ باستى تاپسىرماسى – ول ءاربىر ازاماتقا دەگەن قامقورلىقتى قامتاماسىز ەتۋ. جالاقىنى, زەينەتاقىنى, ءجاردەماقىنى كوتەرۋ, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە ساۋىقتىرۋ تولەمدەرىن ەنگىزۋ – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇگىندە بارلىق وڭىرلەردىڭ باستى ءمىندەتى رەتىندە پەداگوگتار ەڭبەگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ, رۋحاني جانە تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءىسى كەشەندى تۇردە قولعا الىنىپ كەلەدى.
مىسال رەتىندە الماتى قالاسىنداعى تاجىريبەنى اتاۋعا بولادى. مۇندا 2005 جىلدان باستاپ “جىل مۇعالىمى” كونكۋرسى وتكىزىلىپ كەلەدى. ۇزدىك اتانعاندار 50 پايىزدىق ۇستەمە اقىعا يە بولادى. بايقاۋدىڭ فينالىنا شىققاندار اۋقىمدى ماتەريالدىق سىيلىقتارعا, پاتەرگە, اۆتوكولىككە يە بولىپ جاتادى. مۇعالىمدەردىڭ ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋ, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن تەگىن تاماقتاندىرۋ, ەكولوگيالىق تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, مەكتەپ فورماسىن ەنگىزۋ, ساباق كۇنى باستالار الدىندا مەملەكەتتىك ءانۇراندى شىرقاۋ... ەكولوگيالىق پاترۋلگە قاتىستىرۋ – وقۋشىلاردى الەۋمەتتەندىرۋدەگى ەڭ وزىق ءتاجىريبەلەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىندە “جىل مۇعالىمى” كلۋبى جۇمىس جاساپ تۇر. قالاداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ جەتەكشى ورىنعا شىققان ەدى...
بۇل تاجىريبە بۇگىندە باسقا وڭىرلەر ءۇشىن ۇلگىگە اينالىپ, ولار دا بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتىپ, سىياقىمەن كوتەرمەلەۋ ىستەرىن جاپپاي قولدانا باستادى. مۇعالىم ءمارتەبەسىن كوتەرۋدەگى قۇرمەتتىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلگىسىن ەلباسى كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, 2008 جىلى 15 جەلتوقساندا العاشقى “ەڭبەك ەرى” اتاعىن الماتى قالاسىنداعى № 159 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى, ۇستاز ميرازوۆا اياگۇل تورەقىزىنا تابىستادى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءاربىر جاڭاشىلدىق, ونەگەلى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى – ەلباسىنىڭ باستاماسى مەن ۇلكەن قامقورلىعىنىڭ جەمىسى. 2008 جىلدىڭ 13 ساۋىرىندە مەملەكەت باسشىسى ءبىر توپ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن قابىلداعان ەدى. ونىڭ قۇرامىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وكىلى رەتىندە مەن دە بولدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىز كوتەرگەن, اسىرەسە الەۋمەتتىك سالاداعى ءاربىر ماسەلەنى ۇلكەن ىجداھاتپەن قابىلدادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىن ىسكە اسىرۋ, تاپسىرمالارىن ورىنداۋ, بەلگىلەنگەن ساياسي ۇستانىمنان اۋىتقىماۋ – بۇلاردىڭ بارلىعى دا قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە كوڭىلگە نىق سەنىم ۇيالاتادى.
ەلباسىمەن ءار كەزدەسۋ بارىسى سايىن مەن ونىڭ رەسمي تۇلعاسى ءۇشىن تاڭىرقاي قاراۋدان جالىققان ەمەسپىن. وتە قاراپايىم, مىنەزى جايدارى ول كەز كەلگەن تاقىرىپتا اشىق اڭگىمەلەسە الاتىندىعىمەن تارتىمدى. الماتى قالاسىنىڭ ۇستازدارى مەن ديرەكتورلار قاۋىمى 2005 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىن ەستەرىندە ساقتاپ قالدى. بۇل نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بولعان كەرەمەت كەزدەسۋلەردىڭ ءبىرى ەدى. اسىرەسە 9 سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن. ولاردىڭ تاريح ساباعىنا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى قاتىسقان ەدى.
ەلباسىنىڭ كەزدەسۋ بارىسىندا, ء“بىز وسىناۋ ون ءتورت جىل ىشىندە جاڭا مەملەكەت قالىپتاستىردىق. قيىنشىلىقتاردى كوردىك, كەزدەسكەن اۋىرتپالىقتاردى قايىسپاي كوتەرە بىلدىك. بۇل ورايدا مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ۇستازدار قاۋىمىنا شەكسىز العىسىمدى ايتامىن. سىزدەر ەلىمىزدى امان-ەسەن داعدارىستان الىپ شىعۋ ىسىندە تەمىر توزىمدىلىك تانىتتىڭىزدار. ءۇمىتتەرىڭىز بەن سەنىمدەرىڭىزدى ساقتاي الدىڭىزدار” دەگەن سوزدەرى كەزدەسۋگە جيىلعان قاۋىمدى ەرەكشە كۇيگە بولەدى.
ولار ەلباسىنىڭ جۇرەكجاردى تىلەگىن, مەيىرىمىن, وزدەرىنە دەگەن سەنىمىن سەزىندى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ارقايسىسى “بۇل مەنىڭ پرەزيدەنتىم” دەگەندى ۇلكەن ماقتانىشپەن ايتا الادى.
گۇلميرا يسىمباەۆا, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
* * *
ەلباسى انتى ەلىم, ەرىم دەپ ماعان ءتورىڭدى بۇگىن بۇيىرتتىڭ, تۇندىگىن ءتۇرىپ, تۇمانىن سەرپىپ تۇيىقتىڭ. تۇنجىراپ جاتقان دالاڭا تىنىس بەردىڭ دە, بويىڭدى بيلەپ, كوڭلىڭدى دەمدەپ, ۇيىتتىڭ. كوزىمدى قاداپ كوسىلگەن شالقار بەينەڭە, قازاقپىن دەگەن ماقتانىش قونار كەۋدەمە. بابادان قالعان تەكتىلىك تۇرپات ءتىرىلىپ, داريادا تالماي ىلەستى كوشكە ءداۋ كەمە. ەلىم, ەگەمەن بولدىق, ەلدىكتىڭ كۇيىن شەرتەتىن, بۇراۋى كەلىپ تۇرعانداي سازدى پەرنەنىڭ. الدىڭدا سەنىڭ مىڭ مارتە تۇرىپ باس يەم, ەگەمەن ەلىم, كەشە مەن بۇگىن, ەرتەڭىم! جەرىم, بابادان قالعان باياندى بايلىق-مۇرامسىڭ, (قياستىق قىلسام, اتالار, جاۋاپ سۇرارسىڭ). تۋلاقتاي جەردىڭ ايالاپ ىرىس-ءناسىبىن, بولماعىم پارىز تىم ارشىل. جانىڭا سەنىڭ كەلتىرمەي مۇلدە كىنارات, الارمىن شارا ءىس قىلماۋ ءۇشىن ءبىر اعات. بارىڭدى بازار ەتۋگە باردى سالارمىن, ومىردە كەرەك, ارينە, سابىر, قاناعات. قاسيەت سىڭگەن, قارا جەر, سەنىڭ ق ۇلىڭمىن, قايقايعان قىلىش سەكىلدى قايسار ۇلىڭمىن. قانىنا تارتىپ جارالعان قازاق بالاسى, قادىرىن بىلمەك سىيلاعان حالقى تۇعىردىڭ. حالقىم, بۇل ءۇشىن مىڭ-مىڭ وزىڭە ايتار العىس-سىر, ايالاي بەرسىن ءجۇزىڭدى جارقىن تاڭعى نۇر. اتاعىڭ سەنىڭ الىسقا كەتسە دەپ ەدىم, جەر-جاھان تانىپ ماڭگى ءبىر. قاينارىم سەنسىڭ, تۇپ-تۇنىق ءمولدىر بۇلاعىم, شىنارىم دا ءوزىڭ, ۇرانىم دا ءوزىڭ, شىراعىم. حالقىمنىڭ داڭقى عاسىردان اسىپ عاسىرعا, قازاقتار دەسە بار الەم تۇرسە قۇلاعىن. ومىرلىك ماقسات, ناق وسى ارمان كوكسەگەن, بولاشاق عۇمىر بولارعا بايان بەك سەنەم. بۇيىرعان باق-تاق: ەلىمە, جەرىمە, حالقىما اق ادال قىزمەت ەتۋمەن ءدايىم وتسە ەكەن!!! عالىم ءارىپ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. ماڭعىستاۋ وبلىسى.
