قازاقي قازىنامىزعا قامقورلىق قاجەت

قازىنامىزعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقى يت تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانعالى ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. اسىل تەكتى يتتەر ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە ءتىپتى جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇر. بىلتىر شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدە قازاقى يت تۇقىمدارى ۇلتتىق ورتالىعى جۇمىس ىستەي باستاعان. بۇعان قوسا «قازاقستان كينولوگتەر وداعى» دا قازاقتىڭ قۇماي تازىسىن كوبەيتۋ مىندەتىنە جاۋاپتانعان. الايدا ەلىمىزدىڭ كەيبىر ماماندارى قۇندىلىعىمىزدى ساقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا قاراپ, قارىندارى اشاتىنىن ايتادى.

«قانسونار» رەسپۋبليكالىق قاۋىم­داستىعىنىڭ باس ديرەكتورى مۇ­رات قابىلبەكوۆ ەلىمىزدەگى تازى مەن توبەتتىڭ تۇقىمدىق ساپاسىن ارتتىرىپ, ەجەلگى قاسيەتىن ساقتاپ قالۋ باعى­تىنداعى جۇمىستار باعىتىنان جاڭى­لىسقانىنا نازار اۋدارۋ كەرەگىن ايتادى. جانۋارلاردى كورمەلەردىڭ ەكسپوناتىنا, جاي ەرمەككە, ءسان-سالتاناتتى ساياتشىلىققا اينالدىرۋدى ماقسات ەتكەن ءتۇرلى ۇيىم كەرىسىنشە قازاق تازىسى مەن توبەتتىڭ سيقىن بۇزىپ بارا جاتىر دەپ ەسەپتەيدى.

– 2023 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتىڭ قاراۋىنان وتكەن زاڭ جوباسىن قولداپ, ارنايى قۇجاتتى قابىلدادى. پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا اسا جاناشىر ەكەنىن بايقاتىپ, ونى مەملەكەتتىك قورعاۋعا الاتىنىن جەتكىزدى. وكىنىشكە قاراي, ارادا ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, جانۋارلاردىڭ تۇقىم­دىق ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شا­رالاردا جۇيە جوق. وسى ۋاقىت ىشىن­دە قانداي ناتيجەلەر كورسەتە الدىق؟ مەم­لەكەت باسشىسىنا قانداي مالىمەتتەر دايىن­دالادى؟ اتا-بابامىز بىزگە امانات­تاپ كەتكەن تازى مەن توبەتتى كەلەشەك ۇر­پاققا قانداي كۇيدە جەتكىزەمىز؟ گەنەتيكالىق قاسيەتىن قايتا جاڭعىرتقان اقىلدى يتتەردى مە, الدە كورمەلەردە ءسان ءۇشىن پايدالانىلىپ, بورسىقتىڭ تەرىسىن كورسە, تۇرا شاباتىن سالپاڭبايلاردى ما؟ قازاق تازىسى دەگەن اتقا لايىق جا­نۋارلاردى اڭ اۋلاۋسىز, پيتومنيككە قا­ماپ وسىرگەن مۇلدە دۇرىس ەمەس. بۇل باعىت­تاعى جوبالاردى ءبىزدىڭ ۇيىم قول­دامايدى, – دەيدى مۇرات قابىلبەكوۆ.

ونىڭ سوزىنشە, قانى تازا قازاق تازىسى اڭنىڭ ءيىسىن الماسا بەتىمەن شا­با جونەلمەيدى. كەيىنگى جىلدارى ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن «شىرعا سالۋ» سايى­سىندا اڭنىڭ قۇر تەرىسىن سۇيرەتىپ, سوڭىنان تازى جۇگىرتىپ قويعانداردىڭ قىلىعىنا تاڭعالماسقا شاراڭ جوق. ال قۇر سۇيرەتىلگەن اڭ تەرىسى اقىرىندا تازىنىڭ گەنەتيكالىق ساپاسىن جو­يىپ تىنۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا يتتەر تو­بەلەسىنە قازاق توبەتتەرىن تىقپالاۋ ءۇردىسى ەتەك الىپ بارادى. جالپى, قازاق توبەتى – جۋاس يت. ادامعا تيىسپەيدى, مالعا ساق. الايدا ودان جاۋىنگەرلىك يت جاساۋ ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى.

مۇرات قيزات ۇلى اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاي ءتۇستى.

– «قانسونار» قاۋىمداستىعى ۇلتى­مىزدىڭ جەتى قازىناسىنىڭ ءبىرى سانالاتىن قازاقى يت تۇقىمدارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەسىنە 10 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى باستاماشى بولىپ, تۇراقتى اينالىسىپ كەلەدى. تاجىريبەلى مۇشەلەرىمىزدىڭ بارلىعى, سونداي-اق تازى مەن توبەت وسىرەتىن ازاماتتار بۇل جانۋارلاردى اڭشىلىق پەن مال كۇزەتىنەن ايىرماۋ كەرەگىن جاقسى ۇعىنىپ وتىر. كەيدە ەل ىشىندە ورىستە جۇرگەن مالعا قاسقىر مەن ءشيبورى شاۋىپ, قىرىپ كەتكەنى تۋرالى اقپاراتتى ەستىپ, ءبىلىپ جاتامىز. بۇل ءبىزدىڭ مال وسىرۋشىلەردە قازاق توبەتىنىڭ وتە ازدىعىن بىلدىرسە كەرەك. سەبەبى ناعىز توبەت جۇرگەن جەرىندە ءتۇز تاعىسىنا مال الدىرمايدى.  ال ونىڭ بۇل قاسيەتى تەك قانمەن عانا كەلمەيدى, كۇشىك كەزىنەن سوعان باۋلىعانى دا مول اسەر ەتەدى. تازى مەن توبەتتى پيتومنيكتە قاماپ ۇستاپ, سانىن كوبەيتەمىز دەسەك, ول – قۇر دالباسا. سوندىقتان ولاردى ەركىندىكتە ءوسىرىپ قانا قاسيەتىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولماق, – دەيدى ول.

قاۋىمداستىق بۇعان دەيىن ەلىمىز بو­يىنشا 200 تازىنىڭ دنق-سىن تەكسەرىپ, ولاردىڭ ساپالىق قاسيەتىن كوتەرۋدىڭ بىرنەشە باعىتىن بەلگىلەپ قويعان. مۇن­داي جۇمىس ەندى توبەتكە بايلانىس­تى دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل زەرتتەۋلەر يتتەردىڭ سەلەكتسيالىق ىرىك­تەلۋىنە, تۇقىمدىق ساپاسى بويىنشا العا وزعاندارىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تازى مەن توبەتتى گەنەتيكاسى بويىنشا ىرىكتەپ الۋ ءبىر ماسەلە, ال ولاردىڭ ەجەلگى جۇمىس ساپاسىن, ينتەللەكتۋالدىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋ ودان دا وزەكتى. ياعني تازىنىڭ اڭشى­لىقتاعى ەرەكشە ينستينكتىك قاسيەت­تەرىن, ال توبەتتىڭ مال قورعاۋعا اسا ساقتىقپەن قاراپ, يەسىنە ادالدىق تانىتۋى, جىرتقىشتاردى جولاتپاۋى, تاعىسىن تاعى قاسيەتتەرىن جوعالتپاۋىنا لايىقتى جاناشىرلىق كەرەك. قۇماي تازىلار جارتاستاعى پەتروگليفتەردە بەينەلەنگەنى تەگىن ەمەس.

ورتالىق نە ءبىتىرىپ وتىر؟

جالپى, تازىمەن اڭ اۋلاۋدىڭ قازاق دالاسىندا اسا تانىمال ەكەنى تۋرالى العاشقى مالىمەتتەر حVIII عاسىردا جي­ھانكەزدەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە پ.پاللاس, ي.فالۆ, ي.گەور­گي جازبالارىندا باياندالادى. ال ءحىح عا­سىردا پ.ماچەۆاريانوۆ, م.بوگدانوۆ, ل.سا­بانەەۆ, يا.پولفەروۆتىڭ جازبالارىندا دا ۇشىراسادى. قازاقتار تازىمەن قويان, تۇلكى, ەلىك, قاسقىر, كيىك اۋلاعان. اڭشىلىققا كوبىنە جالعىز يتپەن شىعاتىندىقتان, تازىنىڭ كوزى وتە قىراعى ءارى ءوزى ۇشقىر بولۋعا ءتيىس. بۇعان قوسا تابيعاتىنان ءيىسشىل بولىپ جاراتىلاتىنى بار. قاسقىر اۋلاۋ ءۇشىن بىرنەشە تازى مەن بۇركىتتى پايدالاناتىنى ايتىلادى. قازاقتار اراسىندا تازى جوعارى باعالانعانى سونشا, كەيدە ونىڭ قۇنى بىرنەشە جىلقىعا تەڭ بولعان. ال تازى تۇقىمىنىڭ العاشقى ستاندارتى 1925 جىلى قابىلدانىپ, 1932 جىلى باسپاسوزدە جاريالانعان ەكەن. قازاق جەرىندە كەڭ تارالعان تازى يتتەردىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا سانىنىڭ كۇرت كەمۋىنە الاڭداعان عالىم ا.سلۋدسكي دابىل قاعىپ, ولاردى قورعاۋعا الۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن ەدى. الايدا كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى وتارلاۋشىلىق ساياسات جەرگىلىكتى جەردەگى ەلدىڭ بەت-بەينەسى مەن جەردىڭ ەكولوگياسىنا عانا زاردابىن تيگىزىپ قويعان جوق, ءتىپتى توبەت پەن تازىنىڭ تۇقىمىنا دا سالقىنىن تيگىزدى. ءسويتىپ, كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ونىڭ سانى ازايىپ, ال تۇقىمدىق قابىلەتى ازىپ كەتتى. قازاق تازىسىنىڭ زامانعا ساي ستاندارتتارىن 2007 جىلى قازاقستان كينولوگتەرى وداعى قابىلدادى. سودان بەرى ول بىرنەشە مارتە جەتىلدىرىلدى.

وسى ورايدا وتكەن جىلدىڭ شىل­دە­سىندە قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەن قازاقى يت تۇقىمدارى ۇلتتىق ورتالىعىنا حابارلاسىپ كوردىك. ۇيىم باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ ەسپولاەۆ قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق ماماندارى نەگىزىنەن ەل بو­يىنشا تازى جانە توبەتتىڭ كورمەلەرىن وتكىزىپ, ۇزدىك تۇقىمدارىن ىرىكتەۋ ۇستىندە ەكەنىن باياندادى. ايتۋىنشا, وتاندىق يت ماماندارىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماسەلە – قازاقتىڭ تازىسى مەن توبەتىن الەمدىك دەڭگەيدە مويىنداتىپ, حالىق­ارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسىنا تىركەۋ (FCI). FCI — كينولوگيا مەن تازا تۇقىمدى يت ءوسىرۋدى دامىتۋ جانە قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسيالارىنىڭ قاۋىم­داستىعى. بەلگيانىڭ تيۋەن (Thuin) قالاسىندا ورنالاسقان. وعان 100-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق كينولوگيا ۇيىم­دارى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان كينولوگتەر وداعى (قكو) كىرەدى.

– جۋىقتا استانادا ەلىمىزدەگى سۇرىپ­تالعان تازىلاردىڭ كورمەسىن ۇيىم­داس­تىردىق. ولاردىڭ ءبىرازى قازاقستان كينو­لوگتەرى وداعىنىڭ ەسەبىندە تۇرسا, ەندى ءبىر بولىگى بالقاش, قاراعاندى, پاۆلودار, ت.ب. وڭىرلەردەن جاڭادان اكەلىنىپتى. ساراپشى مامان ناتاليا دروۆوسەكوۆا بۇل يتتەردىڭ بارلىعىن تەك­سەرىپ, ساراپتاما جاسادى. ولارعا اتا­تەكتەرىنىڭ تازالىعىنا قاتىستى انىقتاما بەردى. يتتەردىڭ قايسىسىنىڭ ۇرپاعىن جال­عاستىرۋ ماڭىزدى, قايسىسى ەرەكشە, سولاردى انىقتادى. ونىڭ الدىندا حالىق­ارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى وكىلدەرى قاتىسقان كورمەگە دە 100 يت اكەلىنىپ, وسى­لايشا سۇرىپتالعان, – دەيدى ورتالىق وكىلى.

ورتالىق ماماندارى عالىم­دارمەن, ساراپشىلارمەن, يت وسىرۋ­شىلەرمەن تىزە قوسا وتىرىپ, قازاقتىڭ تازىسىن حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسيا­سىنا تىركەۋ بويىنشا جۇمىستار­دى اياقتاپ قالعان. ال توبەتتى تىركەۋ ءسال كەشىگۋى مۇمكىن. بىلتىر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى تازى مەن توبەتتىڭ ستاندارتتارىن بەكىتتى. ول بو­يىنشا ناعىز قازاق تازىسىنىڭ ولشەمدەرى 24 تارماق بويىنشا ناقتى كورسەتىلگەن. تازىنىڭ تۇرقى, بويى, ءجۇنىنىڭ ءتۇسى, كوزى مەن قۇلاعى, بۇلشىقەتتەرى مەن سۇيەگى, تۇمسىعى مەن ءتىسى, موينى, اياقتارىنىڭ سيپاتى, تاعىسىن تاعى قاسيەتتەرى ۇعىنىقتى جازىلعان. ماسەلەن, ەركەگىنىڭ شوقتى­عى 60-70 سانتيمەتر, ۇرعاشىسىندا 55-65 سانتيمەتر بولىپ كەلەدى. جارعاق قۇلاق, تىقىرلىعى – قازاق تازىسىن وزگەلەردەن ەرەكشەلەپ تۇراتىن قا­سيەتتەر. ۇلتتىق ورتالىقتىڭ مامان­دارى تازىنى سىرت پىشىنىنە قاراپ, ستاندارتتارعا ساي كەلۋىن باقىلاي الادى. بىراق تازىنىڭ ەجەلگى قاسيەتتەرىن قايتا ورالتۋ عىلىمنىڭ ماسەلەسى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى جاقىپ يماحان ۇلى. سەبەبى گەنەتيكالىق قاسيەتتەرىن تەك عالىمدار عانا ساقتاپ, جەتىلدىرە الادى. ونىڭ ۇستىنە قانى قانشالىقتى تازا ساقتالعانىنا قاتىستى جاۋاپتى ماماندار دنق ساراپتاماسىن وتكىزىپ بارىپ قانا بەرە الادى.

– ءبىزدىڭ ۇيىم ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى ەكەنىن ايتىپ وتەيىن. قازىرگى ۋاقىتتا, جەتىسۋ وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, اينابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىندە قازاق تازىسى مەن توبەتىنىڭ تۇقىمىن ساقتاپ, كوبەيتۋگە ارنالعان ارنايى پيتومنيك سالىنىپ جاتىر. وندا 200 يت (100 تازى, 100 توبەت) اسىراۋعا بولاتىن پاۆيلوندار بوي كوتەرەدى. ءار پاۆيلونعا شامامەن 20 يت ورنالاسۋى كەرەك. عيماراتتاردىڭ ءىشى حالىقارالىق تالاپقا ساي, جەلدەتكىشى, اۋا باقىلاعىشى بولادى. بيىل 5 پا­ۆيلوننىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 60 تازى مەن 40 توبەت ورنالاسۋى كەرەك. مۇندا قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان جاتاقحانا مەن اسحانا, اكىمشى­لىك ءۇيى سالىندى. ال ورتالىقتىڭ وزىندە ۆەتەرينارلىق كلينيكا, كۇشىكتەۋگە ارنالعان پاۆيلون, كينولوگيالىق جات­تىقتىراتىن الاڭ ورنالاسادى, – دەيدى ج.ەسپولاەۆ.

پيتومنيككە ورنالاستىرىلاتىن يتتەر زوولوگ ماماندار تۇزەتىن اسىل تۇ­قىمدى قازاق تازىلارىنىڭ تىزىمىنە ساي­كەس الىنادى.

تازى دا ەركىندىكتى سۇيەدى

قازاق تازىسىنىڭ قاسيەتىن جەتىلدىرىپ, ونىڭ بىرنەشە بۋىنىن سۇرىپتاپ ءوسىرىپ كەلە جاتقان ەنتۋزياست ازاماتتار بۇگىن­دە سيرەك تە بولسا بار. سو­نىڭ ءبىرى – اق­مولالىق يت ءوسىرۋشى, قازاق تازىسى جو­نىندەگى حالىقارالىق قايى­رىم­دىلىق قورىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير كالاش­نيكوۆ. ۆلاديمير نيكولاەۆيچ تازا قاندى قازاق تازىسىن قالاي كوبەيتىپ, قاسيەتىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى.

«2012 جىلدان بەرى قازاق تازىسىن وسىرۋمەن شۇعىلدانامىن. ەلىمىز بو­يىنشا ەڭ مىقتى ءارى تازا قاندى قۇماي تازىلار مەنىڭ پيتومنيگىمدە بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. سەبەبى كەيىنگى 12 جىلدا بۇعان بار ەڭبەگىمدى, قاراجاتىمدى جۇمسادىم. اقبوكەن جانە بوكەنبەك اتتى تازى يتتەرىنىڭ اتا­لىق ىزىنەن جالپى سانى 240 تازى ءوسىرىپ شىعاردىم. ولاردى اقمولا, پاۆلودار, قاراعاندى وڭىرلەرىندەگى اڭشىلارعا تاراتىپ, قۇندىلىعىمىزدىڭ ساقتالىپ قالۋىنا تۇرتكى بولدىم. بۇل ىسكە جالپى سوماسى 350 مىڭ دوللار جۇمسادىم دەسەم, سەنەر مە ەدىڭىز؟.. مەن ەنتۋزياست جانمىن, سەبەبى قازاق تازىسىنداي العىر, كونبىس, ينتەللەكتىسى جوعارى يت الەمدە جوق. وعان تالاي مارتە كۋا بولدىم. قانداي اڭ السىن, يتتەرىم وزگە تۇقىمداعى يتتەر سياقتى ونى جۇلمالامايدى. يەسى جەتكەنشە موينىنان, دەنەسىنەن تىستەپ ۇستاپ تۇراتىنى – بۇل يتكە بىتكەن ەرەكشە قاسيەت. يىسكە تۇسكەننەن باستاپ اڭدى ۇستاعانعا دەيىن مازاسى كەتەدى. قازاقتىڭ تازىسى ۇنەمى يەن دالادا, اڭشىلىقتا ءجۇرۋى كەرەك. ال اناۋ كورمەلەردە كورسەتىپ جۇرگەندەرىن كوردىم, ناعىز قۇماي ەمەس. 2014 جىلدان باستاپ «قانسونار» ۇيىمىمەن بىرگە تازىنىڭ تۇقىمدىق قاسيەتىن ساقتاپ, كوبەيتۋدىڭ جولدارى تۋرالى باعدارلاما قۇردىم. ول جايىندا كىتابىم دا جارىق كوردى. مەنىڭشە, قازاقستان كينولوگتەر وداعى, دامىتۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق ورتالىقتار مۇلدە قاجەت ەمەس. ولاردىڭ قازىرگى ءىسى مەملەكەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتى قۇر بوسقا شاشۋ ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. تازىنى ەڭ اۋەلى تۇقىمنىڭ ەليتاسىن ءوسىرىپ وتىرعانداردان الۋ كەرەك. ودان سوڭ ءوسىرىپ, تاراتاتىن پيتومنيكتەرگە بەرۋ كەرەك. تازىلارعا ءاردايىم ەركىندىك قاجەت. ءبىر ورىندا وتىرمايدى, ۇنەمى قوزعالىستا بولادى. كۇزەتشى رەتىندە ءتىپتى ءتيىمسىز, تابيعاتىنان ادامعا اگرەسسياسى جوق. بەيتانىس ادامدى كورگەندە تەك ساقتىق تانىتىپ, جانىنا جاقىندامايدى. تازىنىڭ كۇشىگى التى ايدان باستاپ اڭ اۋلاۋعا دايىندالا باستايدى. دەگەنمەن ولار ءوز بەتىنشە كوپ نارسەنى ۇيرەنەدى. ولار ساعاتىنا 80 كيلومەترمەن جۇگىرگەندە ءوز ولجاسىن جىبەرمەيدى. ناعىز تازى 3-5 شاقىرىمعا جۇگىرگەندە ساعاتىنا 60-65 كيلومەتر جىلدامدىقتان ءبىر اۋىتقىمايدى. مۇنداي شابىسقا وزگە يتتەردىڭ ىلەسە المايتىنى ايقىن. ال قاسقىرعا سالۋ ماسەلەسىمەن اسا كەلىسە المايمىن. سەبەبى قاسقىردىڭ سالماعى 70 كيلوگرامم, سۇيەگى ءتورت ەسە ءىرى, ءبىر كۇندە 50-70 شاقىرىمدى ءجۇرىپ وتەتىن وتە ءتوزىمدى دالا تاعىسى عوي. سوندىقتان تازىنى تيىسىنشە قويان, قارساق, بورسىق, تۇلكى سياقتى ءوز تۇرقىنان كىشىرەك اڭدارعا سالعان ابدەن دۇرىس», دەپ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى يت ءوسىرۋشى.

بۇعان قوسا ول قازىرگى ۋاقىتتا اقمولا وڭىرىندە تۋريستىك ورتالىق قۇرىپ, قازاق مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ناسيحات­تايتىن ەتنواۋىل جاساۋدى ويعا الىپ وتىرعانىن ايتادى. جاس ۇرپاقتى جانۋار­لارعا قامقورلىقپەن قاراۋدى ۇيرەتۋگە دە بارىن سالىپ ءجۇر. بالانى جاستايىنان يت اسىراۋعا ۇيرەتۋ, تاربيە­لەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

* * *

قازاقتا «يت – ءۇيدىڭ ىرىسى» دەگەن ءسوز بار. ءداستۇرلى ۇعىم بويىن­شا ادام باسىنا قونعان قۇت پەن شاڭى­­راققا كەلگەن باق كوبىنەسە يت بەينە­سىندە كەلەدى ەكەن. تازى مەن توبەتتىڭ ادام ىرىزدىعىنىڭ ساقشىسى, ساقتاۋشى­سى ەكەنى حالقىمىزدىڭ اڭىز اڭگىمە­لەرىندە ءجيى ايتىلادى. ەندەشە, قولدا بار قۇن­دىلىعىمىزدى زامانعا ساي ساق­تاپ, دامى­تۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. حايۋان­نىڭ قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن كوشپە­لىلەردەن قالعان جۇرناق ەكەنىن الەم مويىن­داپ جاتسا, ول دا زور قۋانىش.

پاۆلودار وبلىسى