بۇرىننان حالىقتىڭ ىقىلاس-پەيىلىنە بولەنىپ كەلگەن ماماندار مەملەكەت نازارىنان تىس قالعان ەمەس. اتاۋلى كۇن قارساڭىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كومىر ونەركاسىبى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءبىر توپ شاحتەردى مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتاپ, سالا ماماندارىنىڭ كوڭىلىن تاعى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
«شاحتەرلەردىڭ قاۋىرت, قيىن جۇمىسىن شاحتاعا ءتۇسىپ, جۇمىس بارىسىن ءوزى بارىپ باقىلاماعان ادام تۇسىنبەيدى», دەيدى سالا ارداگەرلەرى. جەر استىندا تىنىس تارىلىپ, قالا بەردى قاتپار-قاتپار تاۋ سەكىلدى تاستار توبەڭنەن ءتونىپ تۇرعاندا جۇمىس ىستەۋ بىلاي تۇرسىن, جاي توڭىرەكتى بارلاۋدىڭ ءوزى وڭاي سوقپاسا كەرەك. شاحتەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە قاتىستى تۇيتكىلدەردى قوعام بەلسەندىلەرى, دەپۋتاتتار وسىعان دەيىن تالاي مارتە قوزعاپ, سالا ماماندارىنا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە شاقىردى. قازىر قولعا الىنىپ, ىسكە اسا باستاعان يگىلىكتەر سول قۇرمەت, قولداۋدىڭ باسى بولعاي دەيمىز.
قوعامدا ەڭبەك ادامىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە, حال-احۋالىنا قاجەتىنشە كوڭىل بولىنسە, وندا وندىرىسكە امالدىڭ جوقتىعىنان ەمەس, ارمانداپ باراتىندار كوبەيەر ەدى. جاستار ەڭبەككە ەرتە باستان قىزىعىپ, ەڭبەك ادامى بولۋعا تالپىنسا, ودان قوعام, مەملەكەت ەش زيان شەكپەيدى. سوندىقتان ەڭبەك ادامىنىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرەتىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن تىكتەيتىن باستامالار, باعدارلامالار قاجەت-اق. مىسالى, بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەڭبەك قۇقىعىنا, تالاپتارىنا, قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى بىرنەشە ماسەلەگە توقتالىپ, ۇكىمەتكە زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق جۇمىس ىستەگەن مامانداردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنا تارتۋ تۋرالى تاپسىرما جۇكتەگەن ەدى. كوپ ۇزاماي-اق ۇكىمەت زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەپ, ناقتىلادى. سالادا جىلدار بويى تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشىلار زەينەت جاسىنا دەيىن الەۋمەتتىك تولەم الاتىنىن بىلدىك. مۇنداي تولەمدەر زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 55 جاسقا تولعان ازاماتتارعا ۇسىنىلعان. الەۋمەتتىك تولەم جايىندا بىرەر كۇن بۇرىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ايتىپ بەرگەن ەدى.
– جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءبىز ءۇشىن اركەز وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا تۇرادى. كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتتا بىرقاتار زاڭنامالىق وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ءتيىستى شارالار ىسكە استى. سونىڭ ءبىرى – ەڭبەك جاعدايىندا زياندى جۇمىستارمەن اينالىساتىن ادامدارعا تولەنەتىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم. ارنايى تولەمدى تاعايىنداۋ ءۇشىن جۇمىسشىنىڭ 55 جاسقا تولۋى جانە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا كەمىندە 7 جىل كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىنىڭ بولۋى مىندەتتى شارت سانالادى. بۇگىندە زياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن 9 145 ازاماتقا 1,7 ملرد تەڭگە سوماسىندا ارنايى الەۋمەتتىك تولەم تاعايىندالدى, – دەيدى ا.سارباسوۆ.
بۇل – ارينە, بيىل جىل باسىنان تاعايىندالعان الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ەسەبى. ياعني وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جانە كەلەر جىلدارى مۇنداي تولەم الاتىن جۇمىسشىلاردىڭ سانى ەسەلەپ كوبەيۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ىسكە اسىپ وتىرعان باستاماعا تولەم 4 كوزدەن قارالاپتى. بۇل تولەمدەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان, جۇمىس بەرۋشىدەن جانە ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسىنان ءتۇسىپ وتىرادى. ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, ارنايى تولەم تاعايىنداۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەندەردىڭ كوبى قاراعاندى وبلىسىندا تىركەلىپتى. وندا 1 696 ادام تولەم الۋعا نيەتتەنگەن. سول سەكىلدى قوستاناي (1 180 ادام), شىعىس قازاقستان (1 132 ادام), پاۆلودار (1 015 ادام), اقتوبە (599 ادام), اقمولا (566 ادام), اباي وبلىستارى (505 ادام) دا ءوتىنىش كوپ تۇسكەن وڭىرلەردىڭ قاتارىندا.
تاقىرىپ توڭىرەگىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەڭبەكتى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى شالقار ورازبەكوۆپەن بايلانىسقا شىعىپ, پىكىر سۇراعان ەدىك.
– جىل سايىن ەلدە كۇنكورىس دەڭگەيى وزگەرىپ وتىرادى عوي. سوعان سايكەس الەۋمەتتىك تولەمنىڭ سوماسى دا وزگەرەدى. ال جالپى تولەمدى ەسەپتەۋ ءتارتىبى سول كۇيىندە قالادى, ءتورت كوزدەن قاراجات تارتىلعانىن بىلەسىزدەر. جۇمىسشىلاردىڭ وزگە سالانىڭ ماماندارىنان ەرتەرەك زەينەتكە شىعۋ تاجىريبەسى بىزدە عانا ەمەس, يسپانيا, گرەكيا, حورۆاتيا, تاعىسىن-تاعى ەلدەردە بار. بىزدەگى تولەمنىڭ دە ارتىقشىلىقتارى بار دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, بىزدە زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەپ الەۋمەتتىك تولەم الاتىندارعا وزىندىك جەڭىلدىكتەر بار. بىرىنشىدەن, ولار جۇمىسىن جالعاستىرسا بولادى نەمەسە باسقا جەڭىلدەۋ جۇمىسقا اۋىسا الادى. جۇمىس ىستەگەگىسى كەلمەسە, سول الەۋمەتتىك تولەمدى زەينەت جاسىنا دەيىن ەش جەردە جۇمىس ىستەمەي-اق تەگىن الىپ وتىرادى, – دەيدى ش.ورازبەكوۆ.
باسقارما باسشىسى جىل باسىنان بەرى ۇيلەسىپ كەلە جاتقان شارۋا وندىرىسكە ارتىق سالماق سالمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى زياندى ەڭبەك جاعدايىندا كۇش-جىگەرىن تەجەمەي, ادال ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشىلاردى ءوندىرىس باسشىلىعى دا جاقسى تۇسىنەدى.
ارنايى تولەمدى جوبالاپ ەسەپتەسەك, ونىڭ ورتاشا مولشەرى شامامەن 208 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا ەكەن. مۇندا جۇمىسشىلار جالاقىنى دا, ارنايى تولەمدى دە ۇزبەي الىپ, دەنساۋلىققا زيانى از جۇمىسقا اۋىسسا, ءوز ەركى. ەش شەكتەۋ جوق. ءتىپتى بولماسا, ولار زەينەتاقى تاعايىندالعانشا تولەم الا وتىرىپ, دەمالىسقا شىعا الادى. ەسكەرەتىن جايت, ارنايى تولەم تەك زەينەت جاسىنا دەيىن بەرىلەدى. ال زەينەتكە شىققان جۇمىسشىعا كەيىن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان تولەنەتىن تولەمدەرگە قوسىمشا مەملەكەتتىك بازالىق جانە ىنتىماقتى زەينەتاقى تاعايىندالادى ەكەن.
