قازاق ءانىنىڭ بىلگىرى

1925 جانە 1931 جىلدارى الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 1000 ءانى», «قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى» ەڭبەكتەرى جارىق كورگەنى بارشاعا ايان. حح عاسىر باسىندا جازىلعان بۇل ەڭبەكتەردىڭ ونەر­تانۋ عىلىمى ءۇشىن ماڭىزى زور. ءتىپ­تى قازاق مۋزىكاسىنىڭ تولقۇجاتى دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز.

«قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى» جيناعىنىڭ العى سوزىندە ماعيرا شامشۋددينوۆا, عاپپاس ايتباەۆ, قالي بايجانوۆ سىندى قازاق ءان ونەرىنىڭ الىپتارىن جازىپ العانىن ايتا كەلە مىناداي جولدار­دى كەزدەستىرەمىز:

«جازدى كۇنى قالاعا كۋرس تىڭداۋعا كەلگەن سەمەي, قارقارالى, پاۆلودارلىق حالىق مۇعالىمدەرىنەن وتە قۇندى مالى­مەتتەر جازىپ الدىم. جول تاۋقىمەتى مەن ۋاقىت تاپشىلىعىنا بايلانىستى بارىپ جازۋ قيالىما دا كىرمەگەن ءار تۇك­پىردەن جينالعان بۇل جاستار بەرگەن ماتەريالدىڭ قۇندىلىعى سونشالىق, سول وڭىرلەرگە ءتان مۋزىكالىق اۋەن-سارىنداردى تەرەڭىرەك جانە تولىق تۇسىنۋىمە مۇمكىندىك بەردى. ايگىلى ءانشى امىرە قاشاۋباەۆتى ماسكەۋدە, ءان ونەرىنىڭ بىلگىرى قانىش ساتباەۆتى, تالانتتى كاسىبي ءانشى ءبىسىمىللا بالابەكوۆتى, بەلگىلى جاس اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتى, ت.ب. قىزىلوردادا حاتتاپ العان ونداعان جازبالارىممەن قوسا «قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى» ەڭبەگىمنىڭ سەمەيلىك بولىمىنە كىرگىزدىم».

بۇل جازباعا ءمان بەرەر بولساق, كومپوزيتور, فولكلوريست, مۋزىكاتانۋشى ءارى مۋزىكا سىنشىسى ا.ۆ.زاتاەۆيچ قانىش يمانتاي ۇلىن قازاق ءانىنىڭ بىلگىرى دەپ ناقتى ايتىپ وتىر. دەمەك قانىش ساتباەۆ پەن ا.ۆ.زاتاەۆيچ اراسىندا ءان جازۋ بارىسىندا قازاق ءانىنىڭ فورماسىنا, تەكستو­لو­گياسىنا, شىعۋ تاريحىنا, ءان تابيعاتى­نا بايلانىستى ۇزاق اڭگىمە وربىگەن دەپ توپ­شى­لاي­مىز. زاتاەۆيچ حالىق مۇعالىمدەرى بەرگەن اق­پاراتتاردىڭ قۇندىلىعىنا ء­مان بەرىپ, ­جازىپ العان ماتەريالدى تەرەڭ­ىرەك تۇسىنۋىمە جول اشتى دەيدى.

قانىش ساتباەۆ زاتاەۆيچكە ەڭ كوپ ءان جازدىرعانداردىڭ قاتارىندا. ءبىر ءوزى ­25 ءان ورىنداپ حاتقا تۇسىرتەدى. قا­زىر­گى كۇنى ءداستۇرلى اندە وقىپ جۇرگەن جاس­تارىمىز 25 ءاندى تولىق يگەرسە جامان ەمەس دەپ جاتامىز. قانىش يمانتاي­ ۇلى 25 ءان جازدىرعانىمەن, قورجىنىنداعى ء­ان قورى سونىمەن تۇگەسىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. حالىقتىڭ اۋزىندا جۇرگەن اندەردىڭ دەنى زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 1000 ءانى» ەڭبەگىنە كىرگەن. ەكىنشى جيناققا اۆتور ءبىرىنشى كىتاپتا جازىلماعان ءان-كۇيلەردى توپتاستىرعان. ياعني سيرەك ورىندالاتىن, ەل ىشىندە ۇمىت بولا باستاعان اندەردى قانەكەڭ بىلەتىن بولىپ تۇر. ول بەرگەن ماتەريالدىڭ ىشىندە اسا قۇندى دەپ تابىلاتىن شوجەنىڭ سارىنى, ارقانىڭ قيسساسىنىڭ اۋەنى مەن «ىڭكار» (حالىق ءانى «اققۇمدى» قانىش ساتباەۆ «ىڭكار» دەپ بەرگەن) سىندى عاجايىپ تۋىندىلار كىتاپقا ەندى. «شوجەنىڭ سارىنى» مەن قيسسانىڭ اۋەنىن نوتاعا تۇسىرتۋىندە دە ۇلكەن ماعىنا بار. بۇگىنگى كۇنى ۇمىت بولا باستاعان قيسسا مەن سارىندار ءان ونەرى­نىڭ باستاۋ بۇلاعى ەدى عوي. جاس قانىش سول كەزدىڭ وزىندە حالىق كلاسسيكتەرى شى­عارمالارىنىڭ تۇپكى تامىرىن تانىپ قانا قويماي, بولاشاققا جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن.

ەل ىشىنە كەڭ تاراعان حالىق ءانى «اق­قۇمدى» ە.برۋسيلوۆسكي «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجان پارتياسىنا پايدالانعانى بەلگىلى. ءاننىڭ ءوزى دە اريا ىسپەتتى اششى ايعايعا سالىپ شىرقاپ ايتۋدى قالاپ تۇرادى.

2015 جىلى «سىر ساندىق» اتتى ەڭبەك جارىققا شىقتى. سول كىتاپتى جازۋ بارىسىندا ا.ۆ.زاتاەۆيچتىڭ كىتابى­نان قانىش يمانتاي ۇلى جەتكىزۋىندەگى حالىق ءانى «ىڭكار» ءانىن ترانسپوزيتسيا جاساپ, دومبىرا تونالنوستىنە كەلتىرىپ قايتا جازدىم. «اسىل كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەگەندەي, ءبىر عاسىرداي تاسادا جاتقان «ىڭكار» ءانى وسى كۇنى حالىق انشىلەرىنىڭ رەپەرتۋارىنا ەنىپ, ساحنا تورىنەن ورىن الدى. سەبەبى قانىش ساتباەۆ ورىنداعان نۇسقا مۇلدەم بولەك ەدى. قوڭىرلاتىپ باستاپ, سىزىلتا سالىپ, عاشىقتىق رومانسقا اينالدىرعان دەۋگە بولادى. انگە وزگەشە تراكتوۆكا جاساعان. عالىم ا.زاتاەۆيچ كاسىبي انشىلەردىڭ كەز كەلگەن تۋىندىعا ءوز پىكىرىن بىلدىرەتى­نىن جاقسى بىلەدى. قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ مۋزىكالىق قابىلەتىن (چۋتە), ءاننىڭ ۇددەسىنەن شىعىپ جەتكىزە ايتاتىنىن, ونەر تۋراسىنداعى تەرەڭ پايىمىن بايقاعان سوڭ ء«ان ونەرىنىڭ بىلگىرى» دەپ باعالاپ تۇر.

زاتاەۆيچ «قازاقتىڭ 1000 ءانى» جينا­عىنىڭ العىسوزىن تۇيىندەي كەلە: «ۆام, موي دوروگيە درۋزيا-دجيگيتى, پوسۆياششايۋ ي ۆام ۆوزۆراشايۋ يا ەتوت ترۋد, سرابوتاننىي س ۆامي ۆ گودينۋ گولودا, حولودا ي ەپيدەمي», دەيدى.

سول قيىن دا كۇردەلى زاماندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ءىلياس جانسۇگىروۆ, ساكەن سەيفۋللين, قانىش ساتباەۆتار حالىق ءانىن ساقتاپ قالۋدىڭ قامىن جاسادى. كەشەگى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, دانەش راقىشەۆ, ولاردىڭ ءىزباسار­لارى جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسى­نوۆ, الماس الماتوۆتار مەن حالىق ان­شى­لەرىنىڭ كونسەرۆاتوريالىق ءبىلىم الۋىن جولعا قويعان دۇيسەن قاسەيىنوۆ اعا­لارىمىزدى امانات ارقالاعان تۇلعا­لار دەسەك جاڭىلىسا قويمايمىز. ەگەر دە ءبىز حالىق ءانىن سۇلتانماحمۇتشا ايت­قاندا «قازاقتىڭ جانى» دەپ تۇسىنسەك, اكادەميك ساتباەۆ تويى عىلىمنىڭ جانە قازاق رۋحانياتىنىڭ مەرەكەسى دەپ قابىل­داعانىمىز ءجون شىعار.

قايرات ايتباەۆ,

كۇيشى, ونەرتانۋشى