اگروعىلىم كەشەندى قولداۋدى قاجەت ەتەدى

سالالىق عىلىمنىڭ العا ورلەۋىن سۇيەمەلدەيتىن وزىق تەحنولوگياعا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاعا مۇقتاجدىق, كادرلىق, قۇرىلىمدىق پروبلەمالار ەلدەگى ءاربىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ەتەنە تانىس. وسى تۇرعىدا «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا بارىپ, داڭقتى مەكەمەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن نازارعا الدى. ۇجىممەن كەزدەسىپ, عالىم-سەلەكتسيونەرلەردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىنە قۇلاق ءتۇردى.

ەل اۋزىندا «كيز» دەگەن اتاۋعا يە بولىپ, بيىل توقسان جىلدىق تاريحىن تۇيىندەپ وتىرعان وتاندىق اگروعىلىمنىڭ كوشباسشىسى تەك رەسپۋبليكادا عانا ەمەس, ودان تىس جەرلەردە دە كەڭىنەن تانىمال بولعان وسىمدىك شارۋاشىلىعىن, اگرونوميا عىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدا سالماقتى ءرول اتقاردى.

توقسان جىل ەگىنشىلىك, وسىمدىك, تۇقىم شارۋاشىلىعى, سەلەكتسيا, اگروحيميا جانە اگروتوپىراقتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ىزدەنىستەرىنە, تەرەڭ زەرتتەۋگە, قالىپتاسۋ مەن دامۋ ماقساتىنداعى تالپىنىسقا تولى كە­زەڭ بولدى. «ادام اقىلىمەن باي, جەر داقىلىمەن باي» دەپ حالىق دانالىعى ايتقانداي, عيبراتتى عۇمىرىن عىلىم جولىنا ارناعاندار جاسامپاز جەتىس­تىك­تەرىمەن جەرىمىزدى كوركەيتۋگە, ەل بايلىعىن ەسەلەۋگە ەرەن ۇلەس قوستى. اكادەميك-عالىمدار م.ەرلەپەسوۆ, ءا.ابۋعاليەۆ, ر.ورازاليەۆ, ا.كۇرىشباەۆ, ت.مەيىر­مان, ا.ابۋعاليەۆا, س.كەنەن­باەۆ, م.ەسىمبەكوۆا جانە تاعى باسقا كوپتەگەن مارقاسقا مامان­نىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەگىنشىلىك پەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋعا بەرىك نەگىز قالاندى.

ينستيتۋتتاعى كوپقىرلى سەلەك­تسيا­لىق جۇمىس بيوتەحنو­لوگيالىق ادىس­تەردى, فيزيولوگيالىق-بيو­حيميالىق سىنامالاردى جانە ءونىم ساپاسىن تەحنولوگيالىق باعالاۋدى پايدالانۋمەن جوعارى ساپالى, ءونىمدى, سترەستىك فاكتورلارعا, جاڭا ورتالارعا, اۋرۋلار مەن زيانكەس­تەرگە ءتوزىمدى استىق, ءداندى-بۇرشاقتى, تەحنيكالىق, جەمشوپ, مايلى, جارما داقىلدارىنىڭ سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سەلەكتسيونەرلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى كۇنى وندىرىستە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ 206 سورتتارى مەن بۋداندارىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. سونىمەن قاتار تاياۋ شەتەلدەر وندىرىسىندە وتاندىق 48 سورت قولدانىلادى. قازەوعزي سەلەك­تسيا­سىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىلدارىنىڭ سورتتارى مەن بۋداندارى رەسپۋبليكامىز بەن تمد ەلدەرىندە شامامەن 3 ميلليون گەكتاردى الىپ جاتىر. جەتەكشى سەلەكتسيالىق ورتالىقتىڭ بارلىق رەسۋرسى مەن مۇمكىندىگى 3.0 سەلەكتسياسىنا كوشۋگە جۇمىلدىرىلعان. وسىمدىكتەردىڭ تولىق گەنومدارىنىڭ ماعىناسىن اشۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ۇدەمەلى دامۋى, ميكروچيپتەردەگى گەنومدى تالداۋدىڭ گەنەتيكالىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ, مولەكۋلالىق ماركەرلەرمەن قانىققان گەنەتيكالىق كارتالاردى جوبالاۋ سەلەكتسيانىڭ قايتا جاراقتاندىرىلۋىنا, ياعني 3.0 سەلەك­تسياسىنا كوشۋگە اكەلدى. سەلەك­تسيونەرلەردىڭ, بيوحيميكتەردىڭ جانە بيوتەحنولوگتاردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمەن قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى «سەۆەرنوە سيانيە», سىڭىمدىلىگى جوعارى «ميلكا», رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماعىندا وسىرۋگە بولاتىن بىرەگەي فوتوكەزەڭدى, بەيتاراپ سويا سورتتارى جاسالدى. العاش رەت ينستيتۋت بازاسىندا 29 اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلىنىڭ 21 مىڭ­نان استام ۇلگىسىنىڭ گەندىك قورى قۇرىلدى. ينستيتۋت بازاسىندا بۋدانداستىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وسى رەتتە وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن كەڭ كولەمدە پايدالانۋ نەگىزىندە ەكونوميكالىق ماڭىزى بار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ىرىكتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن, دالدىگىن ارتتىرىپ, جەدەلدەتۋ ءۇشىن جەتەكشى سەلەكتسيالىق ورتالىقتاردىڭ بازا­سىندا تسيفرلىق فەنوتيپتەۋ, گەنوم­دىق جانە جەدەلدەتىلگەن سەلەكتسيا سياق­تى زاماناۋي پلاتفورمالار قۇ­رۋ قاجەت.

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك سەرىك كەنەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اگرارلىق عىلىم قارقىندى دامىپ كەلەدى, كوپتەگەن جاڭا يدەيا عىلىمي دالەلدەنىپ, وندىرىستە ءوز ورنىن تاۋىپ جاتىر.  دەگەنمەن سالادا قوردالانعان ماسەلە كوپ. «الەمدىك تاجىريبەگە جۇگىنسەك, شەت ەلدەردە اگرارلىق عىلىمدى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ سالانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) كولەمىنىڭ كەمىندە 1 پايىزىن قۇرايدى. بىزدە بۇل كورسەتكىش 2022 جىلى 0,17 پايىز عانا بولدى. سونىمەن قاتار وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جەدەل دامىتۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماماندار اراسىنداعى بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن قولدايتىن باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋ قۇرالى كوزدەلۋگە ءتيىس», دەيدى عالىم.

سەلەكتسيا مەن تۇقىم شارۋاشى­لى­عىن دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىز ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە. قولايلى تابيعي كليماتتىق جاعداي, سۋارمالى جەرلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى تۇقىم­دارىنىڭ ەكسپورتتىق نارىق­تارىنىڭ جاقىندىعى ەلىمىزدىڭ تابيعي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن اينا-قاتەرسىز ۇسىنىپ وتىر. الايدا عالىمدار بۇگىندە تۇقىم شارۋا­شى­لىعى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپو­رىنداردىڭ بىتىراڭقىلىعى بايقالاتىنىن ايتادى. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كەيبىر تۇقىمدارى بو­يىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىگىمىز جوعارى جانە بۇل فاكت ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. جۇگەرى, جەمىس-جيدەك, جاڭعاق, كۇزدىك قارا بيداي, كوكو­نىس, باقشا, كارتوپ تۇقىمى جانە قانت قىزىلشاسى سياقتى داقىلدار بويىن­شا وتاندىق سەلەكتسيانىڭ تۇقى­مى­مەن قامتاماسىز ەتىلۋى 10 پايىزعا جەتپەيدى.

جىل بويى جۇيەلى سيپات العان پروبلەمالاردى ايرىقشا نازارعا الا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى باس­تاپ­قى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋا­شىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ جابدىق­تارىن جاڭارتۋ جانە اگرارلىق عى­لىم­دى ىنتالاندىرۋ جونىندە شا­را­لار قابىلداۋدى تاپسىردى. وسى­عان بايلانىس­تى اۋىل شارۋاشى­لىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامى­تۋدىڭ 2028 جىلعا دەيىنگى كە­شەندى جوسپارى ازىرلەندى. ونى ىسكە اسىرۋ سەلەكتسيا مەن تۇقىم شار­ۋا­شىلىعىنىڭ زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, سۋبەكتىلەردىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جا­ڭار­تۋعا, سالاعا جاس كادرلاردىڭ كەلۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ­عا, تۇ­قىم شارۋاشىلىعىنىڭ ۇيلەسىم­دى جۇيە­سىن قۇرۋعا, سونداي-اق تۇقىم­داردى قاداعالاۋدىڭ تسيفرلىق جۇيە­سىن ازىرلەپ, ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

قازىردە ەلىمىزدە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تۇراقتى دامىتۋ ماسەلە­لە­رىمەن اينالىساتىن كوپتەگەن بەيىندى ينستيتۋت جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ قاتارىندا قازەوعزي ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن ەڭ ءىرى رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىق سانالادى. «اۋىل» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى الماتى وبلىسىنداعى المالىباق ەلدى مەكەنىنە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, 340 ادام ەڭبەك ەتەتىن ينستيتۋتتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلدى. پارتيا توراعاسى س.ەگىزباەۆ, توراعا ورىنباسارى ج.دايراباەۆ, پارتيا مۇشەسى ە.ساۋرىقوۆ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ بۋدانداستىرۋ جولىمەن الىنعان وسىمدىك سورتتارىنىڭ تۇقىمدارىن ساقتاۋعا ارنالعان گەندىك بانكپەن تانىسىپ, بانككە ۇلتتىق مارتەبە بەرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. ينستيتۋت ماماندارى زەرت­حانالىق جەلى جۇمىسى, ورگانيكالىق ەگىن شارۋاشىلىعى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى تۋرالى بايان­داپ بەردى. سونداي-اق دەپۋتاتتار تاجىريبە الاڭىندا بولىپ, ەگىندىك جانە باسقا دا وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋ ۇدەرىسىن كوردى. مايبۇرشاق, كۇزدىك, مال ازىقتىق داقىلداردىڭ وتاندىق جاڭا سورتتارى, قانت قىزىلشاسىنىڭ, جۇگەرى جانە قۇماي داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارى تانىستىرىلدى.

كەزدەسۋ بارىسىندا ينستيتۋت قىز­مەتكەرلەرى وزدەرىن تولعان­دى­را­تىن بىرقاتار ماسەلەنى كوتەرىپ, ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋعا كومەكتەسۋدى سۇرادى. قازەوعزي باسقارما توراعاسى شولپان باستاۋباەۆا وسىمدىكتەردىڭ گەندىك قورى قىزمەتىنىڭ بارلىق اسپەكتىسى بويىنشا زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ, جيناقتار مەن كوللەكتسيانى, ونىڭ يەلەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن زاڭداستىرۋ, گە­نە­تيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋعا نە­گىزگى قارجى­لاندىرۋ جونىندە ماسەلە قوزعادى. سونىمەن قاتار جارعىلىق كاپيتالدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن سەلەكتسيالىق-بيوتەحنولوگيالىق زەرتتەۋلەر ءۇشىن شاعىن كولەمدى مامانداندىرىلعان سەلەكتسيالىق-تۇقىم شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىمەن, فيتوتروندارمەن, زاماناۋي اسپاپتارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ كورسەتتى. جاس عىلىمي كادرلار مەن مامانداردىڭ تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن بەيىندى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنت­تەرىمەن جانە تۇلەكتەرىمەن جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بۇل ورايدا ينس­­­تيتۋت باسشىسى جاس عالىمداردىڭ بى­لىك­تىلىگىن ارتتىرۋ, ولارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي, جاتاقحانا, الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قا­راس­تىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سونداي-اق تۇقىم شارۋا­شى­لىعى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن وريگيناتورلار مەن ەليتالىق شارۋاشىلىقتاردىڭ وتان­دىق سەلەكتسيا سورتىنىڭ ناقتى وندىرىلگەن بىرەگەي جانە ەليتالىق تۇقىمدارىنا شىعىندارىن وتەۋگە سۋبسيديالار كەرەك. اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ بيزنەسپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن, سەنىمدى سەرىكتەستىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن ءتيىمدى ماركەتينگتىك كۇش-جىگەردى دامىتۋ دا ماڭىزدى. سەلەكتسيالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن جەتكىلىكسىز قارجى­لان­د­ىرۋ پروبلەماسىنىڭ ءبىر شەشىمى – جاس عالىمداردى دايارلاۋدى (گەنەتيكا, بيوينفورماتيكا ءىت بويىنشا) ۇيىمداستىرا وتىرىپ, جەتەكشى شەتەلدىك سەلەكتسيونەرلەردىڭ قاتى­سۋى­مەن ۇزاقمەرزىمدى مەگاجوبانى ىسكە اسىرۋ, دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.

دەپۋتاتتار ينستيتۋت قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن دەن قويا تىڭداپ, كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارى پارلامەنت قابىرعاسىندا جان-جاقتى تالقىلاناتىنىن جەتكىزدى.