بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ – باستى ماسەلە

حالقىمىز “اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق” دەگەندەي, ءومىر ۇرپاق جالعاستىعىنان تۇرادى. تابيعاتتىڭ كەمەلدىگى سول, ەگەر ەلدە بالاسى دا, جاسى دا, ەگدەسى دە, قارتى دا, قىس­قاسى, بارلىق بۋىن وكىلدەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگى ساقتالماسا, ۇندەستىك پەن ۇيلەسىمدىلىك زاڭى بۇزىلادى. سوڭعى ەكى جىلدا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى بىرنەشە زاڭ قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادامداردى, اسىرەسە, ايەلدەر مەن بالالاردى ساتۋدىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋ جانە ول ءۇشىن جازالاۋ تۋرالى حاتتاماسىن بەكىتۋدى قاراستىراتىن زاڭ قابىلداندى. سول سەكىلدى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرىنە وتباسى ۇلگىسىندەگى بالا­لار اۋىلى جانە جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭدا جەتىم بالالارعا جانە اتا-انا­سىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دا­رى­نىڭ جانىنان دەربەس مەكەمە رەتىندە جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرىن اشۋ ماسەلەسىن زاڭ­نا­ما­لىق تۇرعىدان رەتتەۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق ەلىمىز “قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شە­تەل­دىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋ­رالى كونۆەنتسياعا قوسىلۋى جانە ونى راتي­في­كا­تسيالاۋى تۋرالى” زاڭ قابىلدادى. مەن وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولدىم. ەندى بالالار ءۇي­ىندە تاربيەلەنۋشىلەر جونىندە وي قوزعاۋ ءۇشىن بىرقاتار دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق. ناقتى مىسالدارعا سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندەگى قالالاردا ورنالاسقان بالالار ۇيىندە 15 مىڭ 116 بالا تاربيەلەنۋدە. سولاردىڭ 8 مىڭنان استامىن اسىراپ الۋعا بولادى. ال قازاقستان ازاماتتارى اسىراپ العان بالالار سانى 28 مىڭ 829-عا جەتكەن. شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ اسىراۋعا العانى 8 مىڭ 169 بالا ەكەن. شەتەلگە كەت­كەن بالالاردىڭ قاتارى 2009 جىلى 2008 جىلعا قاراعاندا 40 بالاعا ازايا تۇسكەن. دەگەنمەن دە, اسىراپ الۋ ماسەلەسىندە دە تو­لىق شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر بار. سون­دىق­تان بالالار قۇقىعى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ باپتارى نەگىزىندە ۇلتتىق زاڭنامامىزدى جەتىلدىرە تۇسكەنىمىز ءجون. قازىر ماجىلىستە “نەكە جانە وتباسى تۋرالى” كودەكستىڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ اياقتالىپ كەلەدى. وسى كودەكسكە پارلامەنت دەپۋتاتتارى جاڭا باپتار ەنگىزدى. ياعني, بالانى اسىراپ الاتىندارعا تا­لاپ كۇشەيتىلدى. ايتالىق, ءداستۇرلى ەمەس جى­نىستىق قاتىناسقا بەيىم ادامدارعا, وتباسىندا اكەسى نە شەشەسى بولماعان جاعدايدا, بۇرىن سوتتالعان­دارعا, 50 جاستان اسقاندارعا, ماتەريالدىق جاعدايى كوتەرمەيتىندەر مەن تۇرعىن ءۇيى جوق اۋلەت­تە­ر­گە بالالاردى اسى­راپ الۋعا تىيىم سالىنىپ وتىر. بۇل دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپ­تەيمىن. ءويت­كەنى, ءار بالا ىنتىماعى جا­راس­قان, بەرەكەلى وتبا­سىندا مەيىرىمگە ءبو­لەنىپ, باعى جانۋى ءتيىس. ونسىز دا قام­كو­ڭىل بالالاردىڭ جۇرەگى جا­رالانباعانى ءجون. كەيىن ونىڭ قۇقىعىن قورعاپ جۇرگەننەن گورى, ونداي جاعدايدىڭ الدىن العانىمىز ابزال. وسى كودەكستە بالانى اسىراپ الۋ ۇدەرىسىن جۇرگىزۋ قىزمەتىن كورسەتەتىن اگەنتتىك قۇرۋعا رۇقسات ەتەتىن جاڭا باپ بولماق. ويتكەنى, زاڭدى تۇردە وسى ماسەلەمەن اينالى­ساتىن, ناقتى جاۋاپ بەرەتىن اگەنتتىك قاجەت. بالانى اسىراپ الۋدىڭ ءۇش ءتۇرلى نەگىزى قاراستىرىلعان. قامقورلىققا الۋ, پاترونات (كۇتىمگە الۋ) جانە اسىراپ الۋ. پاتروناتقا عانا جاردەماقى تولەنەدى. اي سايىن بالا كۇتىمىنە 10 اەك كولەمىندە اقى بەرىلەدى. تاربيەشىگە 14 مىڭ تەڭگە شاماسىندا ەڭبەكاقى قاراستىرىلعان. پاتروناتتىق تاربيەگە 2009 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 605 ملن. تەڭگە بولىنگەن. بۇل الدىڭ­عى جىلمەن سالىستىرعاندا 170 ملن. تەڭگەگە كوپ. ءالى دە بالا اسىراپ العىسى كەلەتىن قازاقستان ازاماتتارى بارشىلىق. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردا ەسەپكە الىنعان مالىمەت بويىنشا, بالا اسىراپ العىسى كەلەتىن ءوز ازاماتتا­رىمىزدان تۇسكەن 1195 ءوتىنىش بار ەكەن! بارلىق اتا-انا دا دەنى ساۋ بالانى اسىراپ, العىسى كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار, بالالاردىڭ ۇلتتىق تەگى مەن جاس ەرەكشەلىگىنە دە قارايتىنى بەلگىلى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, اي سايىن بالا كۇتىمىنە تولەنەتىن 10 اەك اقىنى نازارعا الساق, ەل بيۋدجەتىنەن 4 ملرد. تەڭگە ءبولىنۋى تيىستىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەگەر وسى ماسەلە تاياۋ كەلەشەكتە شەشىمىن تاپسا, كوزدەرى جاۋتاڭداعان جەتىم بالالاردىڭ باسىم بولىگى دۇرىس ءتالىم بەرە الاتىن, مەيىرىمدى شۋا­عىمەن قارسى الاتىن وتباسىندا تاربيە­لەنەتىن بولادى. كەلەسى ماسەلە – بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەگى. جىل سايىن بالالار ۇيىنەن ەكى مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم تۇلەپ شىعادى. ياعني, قاتتىراق ايتقاندا, شىعارىلادى. ءارى قاراي ولار ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورەدى. ءبىرى وقۋىن جالعاستىرسا, ەكىنشىلەرى جۇمىسقا ورنالاسادى. بالالار ۇيىنەن شىققاندارعا وتە قيىن ەكەنى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, تۇرعىن ءۇي جوق, بۇ­رىن­عى كەزدەگىدەي وقۋ ورىندارى مەن كاسىپ­ور­ىند­ار­دىڭ جاتاقحانالارى جوق. قامقور بولاتىن تۋىس­تارى دا جوق, ولار كوبىنە جۇمىس تابا الماي قي­نالادى. دەپۋتاتتار الدىندا ونداي جاس­وس­پىرىمدەردى الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك كەپىلدىككە يە بولاتىنداي زاڭدىق نەگىزدى قالاپ بەرۋ مىندەتى تۇر. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى “وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالار اۋىلى جانە جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى تۋرالى” زاڭعا جانە “تۇرعىن ءۇي قاتى­ناس­تارى تۋرالى” زاڭعا تولىقتىرۋلار ەنگىزدى. سوعان سايكەس ەندى اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قال­عان بالالارعا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا ءۇي الۋ قۇقىعى بەرىلەتىن بولدى. بۇعان قۇقىعى بار جەتىم بالالاردىڭ جاسى 23-كە دەيىن ۇزارتىلدى. جىل سايىن پاتەرلەر كوبىرەك بولىنسە دە, ەڭ قيىنى بالالار ءۇيى تۇلەكتەرىنىڭ ماسەلەسى بولىپ تۇر. ماسەلەن, 2009 جىلى 100-دەن استام بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرى تۇرعىن ۇيمەن قامتىلعان. ايتا كەتۋ كەرەك, باتىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگى بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرىنە 42 پاتەر بولگەن. سول سەكىلدى اقتوبە – 20, قوستاناي – 18, اتىراۋ – 9, قاراعاندى وبلىستىق اكىمدىگى 8 ءجاسوسپىرىمدى ۇيمەن قامتاماسىز ەتكەن. وسى ورايدا اتالعان وڭىرلەردىڭ باسشىلىعىنا يگى ىستەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. مۇنىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەردىڭ 27 ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. وندا 1300-دەن استام بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرى تۇرىپ جاتىر. الايدا, ءالى دە كوپتەگەن تاربيەلەنۋشىلەر تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدى قاجەت ەتەدى. قوعامداعى كەلەسى ءبىر وزەكتى ماسەلە – تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق. وتكەن جىلى “تۇر­مىس­تىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرا­لى” زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭعا 2009 جىلى 5 جەلتوقسان كۇنى مەملەكەت باسشىسى ن.نازار­باەۆ قول قويدى. بۇل زاڭ ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن وتە قاجەت. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناس سالاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارعان 30 مىڭنان استام ادام ەسەپتە تۇرادى. ءار وتبا­سىندا بالالار بار. ماسەلەن, الماتى قالا­سىندا تۇرمىستىق زورلىققا ۇشىراعانداردىڭ تەلەفون شالۋى ءۇشىن “150” قىزمەتى جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى جىلداردى ەسەپكە العاندا, وسى قىزمەتكە 25 مىڭنان استام ادام شاعىمدانعان. ونىڭ ىشىندە 5 مىڭنان استامى بالالاردىڭ قۇقىعى بۇزىلۋى­نا بايلانىستى بولىپ وتىر. جاڭا زاڭعا سايكەس بۇگىندە بالالاردىڭ قۇقىعىن بۇزعان ادام زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرىپ, ءتيىستى جازاعا تارتىلادى. ادامنىڭ ەڭ قىزىقتى شاعى بالالىق كەزى عوي. حالقىمىز “ادامنىڭ بالالىق شاعى – پاتشانىڭ تاعى” دەگەن. “بالا – ادامنىڭ باۋىر ەتى” دەپ تە تەگىن ايتپاعان. سوندىقتان, ءار بالانىڭ اكەسى مەن اناسى قاسىندا بولىپ, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋىن تىلەيمىن. باعيلا بايماعامبەتوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.