فوتو: ser-per.kz
ءا. ديۆاەۆ قازاق ىرىمدارىن ء«ارتۇرلى جاعدايلارداعى ىرىمدار» جانە «جول جۇرگەندەگى ىرىمدار» دەپ ەكى توپقا ءبولىپ قارايدى. باس-اياعى ەكى جۇزگە تارتاتىن عالىم جيناعان ىرىمداردىڭ ءبارى بىردەي تىيىممەن بايلانىستى ەمەس ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بۇل جەردە ولاردىڭ تەك تىيىممەن بايلانىستىلارىن عانا قالدىرۋدى ءارى ەش جەرىن وزگەرتپەي, قاز قالپىندا بەرۋدى ءجون سانادىق.
- يت پىسقىرسا جامان كورەدى, مۇرنىنا ءيىس, مۇرنىڭا ءيىس, - دەيدى. نەگە دەسەڭىز, سول كۇنى سول ءۇيدىڭ ءبىر مالى ولسە كەرەك, مال ولگەندە يتتەر قانعا تويادى, سونى ءبىلىپ پىسقىرىپ جاتىر دەپ ويلايدى. يت پىسقىرعاندى جامان ىرىم كورگەنى سودان.
- يت اسپانعا قاراپ ۇلىسا, جامان كورەدى. ءوز باسىڭا بولسىن بالە كورسەڭ, - دەيدى.
-ءۇي ىشىندە قازان اسسا, ەسىككە قيسايتىپ اسپايدى. ەسىككە قيسايتىپ اسسا, نەسىبە توگىلىپ كەتەدى دەر.
- ۇيگە دالادان جىلان كىرسە, ولتىرمەيدى, ۇستىنە ءسۇت, ايران قۇيىپ شىعارادى... نەگە دەسەڭىز, قايسى ۋاقىتتا پەرىشتە دەگەن بولار, جىلانعا ۇقساپ جۇرەدى, دەر.
- قارا ءھام قىزىل كيىم جانە كيىمگە ۇقساعانداردى ءۇيدىن ۇستىنە قويمايدى. مۇنداي نەمەنى سول ۇيدەن ادام ولسە قىلادى.
- قازاقتىڭ قاتىندارى باسىنا قارا نەمەسە قىزىل نارسەنى سالمايدى. نەگە دەسەڭىز, بايى ولگەندەر سالادى.
- ات قۇيرىعىن كەسپەيدى, نەگە دەسەڭىز, ادام ولگەندە ات تۇلداپ, قۇيرىعىن كەسەدى, سوعان ۇقساماسىن دەگەنى.
- مال تابىنىنىڭ الدىنان نەمەسە قوي تابىنىنىڭ اراسىن بويلاپ وتۋگە بولمايدى, ويتكەنى ولار جايىلىپ جۇرگەن جەردە قىزىر پايعامبار بولادى.
- قولدى ارتقا قۇسىرىپ جۇرگەن جاقسى ەمەس: بۇل كولى ارتقا بايلانعان تۇتقىندى ەسكە سالادى. سونداي-اق ءبۇيىرىن تاياناتىن جاقسى ەمەس, ويتكەنى ءوز كۇيەۋىنەن ايىرىلىپ, جوقتاعان ايەلدەر عانا سولاي ىستەيدى.
- اتتى سىيلاعاندا نەمەسە ساتقاندا, نوقتا-جۇگەن بەرىلمەيدى.
- مالدىڭ ءبىرىنشى ساۋىمىنان الىنعان مايدى قازاقتار اسقا قولدانبايدى - ونىمەن جاقتاۋ, تابالدىرىقتىڭ جوعارى بولىگىن, كيىز ءۇيدىڭ سول جاعىن جاۋىپ تۇراتىن كيىزدى مايلايدى.
- اۋىلعا شاۋىپ كەلگەن جاعىمسىز ءىس (ادەتتە جامان حابار اكەلەتىن جاۋشىلار مەن قايتىس بولعان ادامدى جەرلەپ قايتقان ادامدار شاۋىپ كىرەدى, باسقا جاعدايدا بۇلاي ىستەلسە, جامان ىرىمعا سانالادى - ءا. ا.).
- تۇندە كيىز ءۇيدىڭ وتى مەن ك ۇلى الىنبايدى.
- اڭداعى ءبىرىنشى ولجا ەشكىمگە سىيلانبايدى, ءبىرىنشى ولجا قويان, ال كەيىنگىسى قاسكىر نەمەسە تۇلكى بولسا دا سولاي ەتەدى.
- ۇيگە جاڭا كەلگەن جاس كەلىن ءوزىنىڭ ىشكى كيىمىن العاشقى نارەستەسىن تۋعانشا قىسقارتپايدى.
- بيە ساۋاتىن تەرى ىدىستى توڭكەرمەيدى جانە تۇبىرگە تاياقپەن نەمەسە قولمەن ۇرۋعا تىيىم سالىنادى.
- اسقا نەمەسە تويعا تولتىرىپ قىمىز اكەلگەن سابانى ءبىرجولا سارقىپ بوساتپايدى, تۇبىندە مىندەتتى تۇردە ءبىر وجاۋ بولسا دا قىمىز قالۋى كەرەك.
- دوس-جەكجات, قۇدا جانە تۋىستان سىيلىققا يت المايدى.
- جاڭا تۋعان بالانىڭ كىندىگى قاتقانشا, كۇن باتقاننان كەيىن ۇيدەن كۇل شىعارمايدى.
- قوي قوزداپ جاتقاندا مالدى سىيلامايدى جانە ساتپايدى.
- ايەلدىڭ تۇندە سۋعا بارۋىنا بولمايدى.
- اتتى باسىنان ۇرمايدى.
- بىرەۋ-مىرەۋدىڭ ۇيىنە كۇن باتقاننان سوڭ كىرگەن كەزدە سالەم بەرمەيدى, «جارىق ءتۇن بولسىن!» - دەگەن سەزدەرمەن كىرەدى.
- جانىپ تۇرعان شىراقتى ۇرلەمەيدى, ويتكەنى بۇلاي ءسوندىرۋ ادىسىندە ادام ۇمىتشاق بولادى.
- ۇيگە كىرگىزىلگەن وتىننىڭ اۋىسقانى شىعارىلىپ تاستالمايدى, ويتكەنى بۇل ۇيدەن ولىك شىعادى دەپ كورقادى.
- اۋلەتتەن بىرەۋ-مىرەۋ ولەدى دەگەن كاۋىپپەن تۇندە ساندىقتى اشپايدى.
- قوناق قىز بالا بوساعاعا وتىرمايدى, ياعني الدىڭعى بۇرىشقا, ادەتتە «اقسۇيەك», سۇلتان تەگىنەن شىققان ادامدارمەن قاتار وتىراتىن قۇرمەتتى ورىنعا وتىرادى, ايتپەسە ءۇي قوجاسى باقىتسىزدىققا ۇشىرايدى.
- ەكىقابات ايەل تۇيە ەتىن جەمەۋى كەرەك, ايتپەسە, ول بالانى جاتىرىندا 12 اي كوتەرەدى.
- جاڭا عانا تۋعان ايەل كيىز ۇيگە كىرگەن ءيتتى قۋمايدى, ويتكەنى بۇل ادەتتى ورىنداسا, ونىن تىستەرى ءتۇسىپ كالادى.
- ەكىقابات ايەلدىڭ كەرىلگەن ارقاننان وتۋىنە بولمايدى, ويتكەنى تۋعان كەزدە بالانىڭ كىندىگى موينىنا وراتىلىپ, ونى تۇنشىقتىرادى.
- اكەسى ءتىرى قازاقتىڭ باس جەۋىنە بولمايدى, ايتپەسە اكەسى ءولىپ قالادى.
(ىرىم-تىيىمدار تۋرالى مالىمەت ءادىل احمەتوۆتىڭ «تۇركى الەمىنىڭ ىرىم-تىيىمدارى» اتتى ەڭبەگىنەن الىندى)
