تۇگىسكەن – ۇلىتاۋ وبلىسىنا قاراستى جاڭاارقا اۋدانىنداعى اۋىل. ىرگەسى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى قالانىپ, ونىڭ قاراماعىنا كوممۋنار, تۇگىسكەن, قاراجارتاس, جيدەلى, جارىق ۇجىمشارلارى ۇيىمداستىرىلعان. 1962 جىلى بىرىكتىرىلىپ, «جەڭىس» كەڭشارى اتاندى.
بالا كەزىمىزدە ءار ۇيدە بولىپ تۇراتىن قارتتاردىڭ باسقوسۋىندا ايتىلعان اڭگىمەلەرگە ەرىكسىز قۇلاق تۇرەتىنبىز. ويتكەنى اقساقالدىڭ ءبىرى بىرنەشە جىل بويى جازىقسىز ماگادانعا ايدالعانى تۋرالى اڭگىمەلەسە, ەكىنشىسى ەل اراسىنداعى تاريحي تۇلعالاردى تىزبەكتەپ ايتقاندا اۋىز ۇيدە قۇلاق قۇرىشىمىزدى قاندىراتىنبىز. قازىر بىلگەنى مول, ومىردەن تۇيگەنى كوپ قارتتارىمىزدى ەسكە الىپ, عيبراتتى وقيعالاردى اڭگىمەلەيتىندەردى ساعىنامىز.
شامامەن 90 جىل بۇرىن وسى تۇگى وسكەن, شۇيگىن ءشوبى تىزەگە جەتەتىن جەردە العاشقى ۇجىمداستىرۋدىڭ وشاعى قۇرىلىپ, ەل بولىپ بىرىگىپ ەڭبەك ەتۋ ءۇردىسى باستالعان. سول سەرىكتەستىك «جەڭىس» ۇجىمشارى, ودان كەيىن وداققا تانىمال اسىل تۇقىمدى ءىرى قوي كەڭشارى (1962 جىل) بولىپ تىرشىلىك ەتكەن. اۋىلدا 6-7 سىنىپتىق قانا شاعىن مەكتەپ بولاتىن. ول كەيىن قويشىلاردىڭ بالالارى جاتىپ وقيتىن ينتەرناتقا اينالدى. مەكتەپتىڭ كىرپىشىن مۇحامبەتجان سەيتماعامبەتوۆ اقساقال قۇيدىردى. ءالى ەستە, مەكتەپتىڭ ۇزىننان-ۇزاق ءدالىزى بولاتىن. ءار سىنىپتا قىستا جاعاتىن پەشى بار-تۇعىن. سول مەكتەپ 20 جىلعا جۋىق, ناقتىلاسام, 1970 جىلعا دەيىن اۋىل حالقىنا قىزمەت ەتتى. سول ەسكى مەكتەپتە ساۋات اشىپ, ءبىلىم العان وقۋشىنىڭ ءبىرى بولدىق.
1960 جىلى وسى ەسكى مەكتەپتى 21 بالا بىتىردىك. وقۋدى جالعادىق, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولدىق. الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە (قازۇپۋ) 2016 جىلعا دەيىن ءدارىس بەردىم. قاتارلاستارىمىز ماۋحان داۋىلباەۆ, ابدىكارىم ءابدىرايىموۆ, دامىل ىسقاقوۆ, امىربەك ەسەتوۆ سياقتى ۇستازداردى ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ وتىرادى. باسقا سىنىپتى بىلاي قويعاندا, ءبىر سىنىپتا وقىعان ءابساتتار ابدىعۇلوۆ مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, باقىت كارىباەۆا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولدى.
وداققا تانىمال اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارىنىڭ ەڭبەككەرلەرى اراسىنان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىقتى. ساتان ىسقاقوۆ پەن ىدىرىس جۇمابەكوۆتىڭ ەڭبەگىن جۇرت جاقسى بىلەدى. ساتان اكەمىز تەك ادال ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن جوق. ەل ىشىندە 16 پەرزەنت تاربيەلەپ وسىرگەن قۇرمەتتى ازامات بولاتىن. ال ىدىرىس جۇمابەكوۆ ەڭبەك ەرى اتاعىنان بولەك, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. اۋىلىنىڭ مادەنيەتىن, ەكونوميكاسىن كوتەردى. سوڭعى كەزدە جاڭاارقا اۋدانىنىڭ باسشىلىق قىزمەتتەرىنە دە ارالاستى. وسىلايشا, اۋىل, اۋدان تاريحىندا ەسىمى قالدى.
تۇگىسكەن تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ تىزبەگىن جالعاساق, قازتسيك-ءتى باسقارعانداردىڭ ءبىرى جانايدار سادۋاقاسوۆتان اينالىپ وتە المايمىز. ول 1937 جىلدىڭ قۇربانى بولىپ كەتكەنمەن, ونەگەلى ىستەرىن تۇگىسكەندىكتەر ۇمىتپايدى. جىل سايىن ەسكە الۋ كەشتەرىن وتكىزىپ تۇرادى. ۇجىمشار كەزىندە كوزى اشىق قاريالاردىڭ ءبىرى ىقىش اقماقانوۆ ەل ىسىنە ارالاسىپ, مالعا باز سالۋ ءىسىن قولعا العان. كوپ ۇزاماي بالا-شاعاسىمەن قولدان كىرپىش قۇيىپ, قوي بازىن سالدىردى. بۇل ءىس ۇجىمشارعا دا, كىسىنىڭ وزىنە دە پايدا اكەلدى. سودان بىلاي قاراي وسىرگەن مالى مەن كول-كوسىر ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا اۋىلدا جەڭىل كولىكتەر سانى كوبەيدى. اۋىلدىقتار وداقتىق كورمەگە سالماعى 100 كيلو تارتاتىن قوشقارلارىن اپارىپ كورسەتە باستادى.
تۇگىسكەن ەڭبەككەش تۇرعىندارىمەن عانا اتى شىققان جوق. يگىلىك وماروۆ انشىلىگىمەن رەسپۋبليكاعا تانىلدى. قازاق راديوسىنا ءۇنتاسپالارى كوپتەپ جازىلدى. قوي باعىپ ءجۇرىپ ءوز قولىمەن اعاشتان قوبىز ويىپ تارتقان سماتاي ۇمبەتباەۆتى قالاي ماقتان تۇتپايسىڭ؟ قوبىزدى ىڭىرانتىپ وتىرىپ, ءان ايتۋدى قازىرگى ونەرپازدار اراسىنا تاراتقان ەڭ ءبىرىنشى دارىن ەدى. قوڭىر ۇنىمەن ايتقان اندەرى, قولدان جاساعان قوبىزىمەن تارتقان كۇيلەرى ءالى كۇنگە دەيىن ەل جادىندا. بولاشاقتا سماتايدىڭ سارىنىن مۋزىكا ونەرىن زەرتتەۋشىلەر زەردەلەي بەرەر.
ەل ىشىندە ەسىم-سويى كوپكە ءمالىم بولىس, بي, باتىرلار دا كوپ بولعان. تۇگىسكەندەگى «اراپ» توبەسى دە اتاقتى اراپ باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالادى عوي. جولدىاياق, تاناش باتىر, ماما, مىڭجاسار (بايسەيىت پەن دىنمۇحاممەدتىڭ بابالارى), بايان, بەردىقوجا, امانتاي سىندى باتىرلار دا – وسى ءوڭىردىڭ تۋمالارى. ساپالاي ءانشى دە كەزىندە وسى ولكەدە ءومىر سۇرگەن. ول ەل اۋزىندا «ساپالايدىڭ ءانى» دەگەن شىعارمالارىمەن اتى قالىپ قويدى. توبەل دەگەن كۇيشى اتامىز, بالابەك سىندى اقىن بابامىز دا – تۇگىسكەننىڭ تۋماسى. ولاردىڭ ولەڭدەرىن, ءان-جىرلارىن كوپشىلىك اۋزىنان ءجيى ەستيتىنبىز. بايتىلەۋ ۇلى مۇسايىپ ءانشىنى ءماجيت سەيفۋللين: «ساكەن اعا ونىڭ اندەرىن ەستىگەندە وزگەشە ءبىر ءحال كەشەتىن ەدى... ماقپالداي قوڭىر ۇنىنە ۇيىپ وتىرىپ, وزىنە قۇدىرەتتى ءبىر كۇش الاتىن. ويعا تۇنعان كوزى قىراننىڭ كوزىندەي جارقىلداپ كەتەتىن», دەپ ەسكە الادى. ونىڭ ارقا مەن قاراتاۋدى دۇبىرلەتكەن «جالپى الەم» ءانىن كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكي «ەر تارعىن» وپەراسىندا شالقىعان بي كورىنىسى رەتىندە پايدالانسا, مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ «ماڭگى ماحاببات» اتتى 8 ءبولىمدى وراتورياسىنىڭ سوڭعى پاتەتيكالىق اسقاق فينالى «ميلليوندار قول ۇستاڭدار» دەگەن بولىمىنە نەگىز ەتىپ
العان.
تۇگىسكەندىكتەر ماقتان تۇتاتىن اقىننىڭ ءبىرى – عالىم جايلىباي ۇلى. ول تۇگىسكەن مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتكەن جىلداردا وقۋشىم بولدى. العاش جاڭاارقا اۋداندىق گازەتىنە ماقالا جازا باستاعانى كۇنى كەشەگىدەي ەستە. وسىنداي وزات تۇلەكتەردىڭ جولى ءاردايىم اشىق بولسىن, حالىققا ابىرويلى قىزمەت ەتە بەرسىن دەيمىز.
امانكەش زەكەنوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارداگەر ۇستاز
