– ءازىلحان اۋەزحان ۇلى, بيىل ۇلتتىق قۇرىلتايدا ارحەولوگيا سالاسىنا قاتىستى بىرقاتار سىن ايتىلعانى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى – سالانى «كۇماندى ادامدار» جايلاپ العانىن جەتكىزدى. بۇلار كىمدەر سوندا؟
– پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بىلتىرعى تۇركىستاندا وتكەن وتىرىسىندا دا, بيىل اتىراۋدا دا ارحەولوگيا سالاسىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىر ەلىمىزدىڭ شىنايى تاريحىن قايتا جازۋ قولعا الىنا باستادى. سونىڭ ىشىندە تاريحتىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – ارحەولوگياعا دا ءجىتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. وسى ورايدا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «كۇماندى ادامدار» دەپ ارحەولوگيالىق قازبا نەمەسە عىلىمي-رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ليتسەنزيا العان قاپتاعان جەكەمەنشىك كومپانيالاردى ايتتى. بۇعان دەيىن بىزدە ليتسەنزيا بەرۋ ءۇشىن قاتاڭ تالاپتار قويىلمادى. سالدارىنان ليتسەنزيا العان جەكە كومپانيالار سانى 200-گە جۋىقتاپ قالدى.
2019 جىلى 26 جەلتوقساندا «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, وندا ليتسەنزيا بەرۋ تالاپتارى قاتاڭداتىلدى. بۇرىن بەرىلگەن 200-گە جۋىق ليتسەنزيا قايتارىپ الىنىپ, جاڭا زاڭ نەگىزىندە قايتادان بەرۋ باستالدى. ناتيجەسىندە, سالاداعى جەكە كومپانيالار سانى ەكى ەسەگە جۋىق ازايدى. بىراق ەلىمىزدە ءالى كۇنگە ءوز جۇمىستارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارامايتىن جەكە كومپانيالار قاپتاپ ءجۇر. ولاردىڭ زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن قاجەتتى زەرتحانالارى, ارحەولوگيالىق بازالارى جوق, ۇلكەن ەكسپەديتسيالاردى قۇرا المايدى. ءبارى بىردەي قازبا جۇمىستارىمەن اينالىسپايدى. مەملەكەت باسشىسى سالانىڭ دامۋىنا پايداسى از وسىنداي كۇماندى ادامداردان ارىلۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
– قۇرىلىس فيرمالارىنا جەكەلەگەن جەر تەلىمدەرىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق ماڭىزى جوق دەگەن جالعان عىلىمي قورىتىندى بەرىلىپ جۇرگەنى ءمالىم بولدى. سول جالعان قورىتىندىنى بەرىپ جۇرگەندەر كىم؟
– قۇرىلىس جۇرگىزەتىن, مۇناي وندىرەتىن نەمەسە جول سالاتىن كومپانيالارعا ولاردىڭ جۇمىس ىستەيتىن اۋماعىندا تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر جوق دەپ جالعان قورىتىندى بەرەتىن جاعدايلار كوپ. جالپى, مۇنداي قورىتىندى بەرۋ ءۇشىن سول اۋماققا بارىپ, كوزبەن كورىپ, قاجەت بولسا, قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بىراق جەكە كومپانيالار كوبىنە بۇل ىسكە بيزنەس تۇرعىسىنان قارايدى دا, ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن جۇمىستىڭ تەز اياقتالعانىن قۇپ كورەدى. جەردى يگەرەتىن كومپانيالار ءۇشىن ول اۋماقتا تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ بولماعانى جاقسى. ەگەر تابىلىپ جاتسا, ونى تىزىمگە الىپ, زەرتتەۋ كەرەك, رەسپۋبليكالىق نەمەسە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىش دەگەن مارتەبە بەرىلۋگە ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى ءبىراز ۋاقىتتى الادى. وكىنىشكە قاراي, ارحەولوگيا سالاسىنىڭ ليتسەنزياسىن العان تاراپ تا, جەردى يگەرەتىن تاراپ تا ءوز اۋماعىنان تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتىڭ تابىلعانىن قالامايدى. سودان تەكسەرۋ جۇرگىزبەستەن «بارماق باستى, كوز قىستى» جولمەن جالعان قورىتىندى بەرە سالادى.
– ەلىمىزدە كاسىبي ارحەولوگتەر از. قازىرگى كۇنى بىزدە ارحەولوگ ماماندار قانداي وقۋ ورىندارىندا دايارلانادى؟
– ارحەولوگ مامانداردى ساناۋلى عانا وقۋ ورىندارى دايارلايدى. ولار – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى جانە ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى. بىراق ولاردىڭ شىعارىپ جاتقان ماماندارى كوپ ەمەس. ويتكەنى گرانت از بولىنەدى, وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسپەن قامتۋ جاعىندا پروبلەمالار بار. بالكىم ناسيحات تا جەتىسپەي جاتقان شىعار. سالدارىنان ارحەولوگيا ماماندىعىن تاڭدايتىن تالاپكەرلەر قاتارى دا قالىڭ ەمەس.
دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە ءبىزدى قۋانتاتىن جاعداي – ايماقتارداعى بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان كەشەندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ فيليالدارى اشىلدى. ماسەلەن, قازىر استانا فيليالى, سولتۇستىك قازاقستان فيليالى جانە اقتوبەدە باتىس قازاقستان فيليالى جۇمىس ىستەيدى. ودان بولەك, بىرقاتار وبلىستا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بار. ولار دا ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنان قۇرىلىپ, ءوز كەزەگىندە ساپالى عىلىمي زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزىپ, مامان دايارلاۋعا اتسالىسىپ جاتىر. سونىمەن قاتار بەرەل, بوتاي, وتىرار, ەسىك, تاڭبالى تاس سەكىلدى بەلگىلى كونە ەسكەرتكىشتەر توڭىرەگىندە قۇرىلعان مەملەكەتتىك مۋزەي قورىقتار دا وسى سالادا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر.
– كەيىنگى جيىرما جىل ىشىندە اسا ماڭىزدى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر ابدەن تونالىپ, ءتىپتى شەتەلگە ساتىپ جىبەرىلگەنى ايتىلدى. بۇعان توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– قاراقشى ارحەولوگتەر پروبلەماسى بارلىق ەلدە بار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كوپ. وكىنىشكە قاراي, ارحەولوگيا ينستيتۋتى تاراپىنان مۇنداي كەلەڭسىزدىككە قارسى شارا قولداناتىن قۇزىرەتىمىز جوق. ولار مەتالل ىزدەيتىن قۇرىلعىلارمەن ءوز ەكسپەديتسيالارىن جۇرگىزىپ, جەر استىنان جادىگەرلەردى تاۋىپ, شەتەلگە ساتۋمەن اينالىسادى. ونداي وقيعالار تىركەلىپ جاتىر.
مەن ءوزىم دە بىرنەشە رەت وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدىم. بىردە ەجەلگى ءىرى تاريحي قورىم سانالاتىن جەنت قالاسىنىڭ ورنىندا ءۇش ادامنىڭ جەردى قازىپ, كونە تيىنداردى ىزدەپ جاتقان جەرىنەن تۇستىك. ولاردىڭ اۆتوكولىكتەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ءتيىستى ورىندارعا ارىز بەردىك. بىراق بۇدان ەشقانداي ناتيجە شىققان جوق.
تاعى بىردە ەجەلگى بارشىنكەنت قالاسى ورنىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ەكى جىگىتتىڭ قالاشىق جانىنان كونە تيىنداردى قازىپ الىپ جاتقانىن كورىپ, قولعا تۇسىردىك. سول جەردە پوليتسيا شاقىرىپ, حاتتاما تولتىرىلدى. وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت, ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاراقشى ارحەولوگتەر ماسەلەسىمەن ءجيى بەتپە-بەت كەلمەگەندىكتەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە قاتىستى زاڭ تالاپتارىن بىلە بەرمەيدى. وبلىستاردا وسى سالاعا ماماندانعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بولعانى جاقسى ەدى. ويتكەنى ءتارتىپ ساقشىلارى كەيدە قاراقشى ارحەولوگتەردى ۇستاعان جاعدايدا دا ولارعا قانداي شارا قولدانۋدى بىلمەي جاتاتىنى بار.
– پرەزيدەنت تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى شەتەل مۇراجايلارىنان ەلگە قايتارۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. شەتەل اسىپ كەتكەن سول جادىگەرلەردى ەلگە قايتارۋ مۇمكىن بە؟
– بۇل – وتە قيىن ماسەلە. بىراق ءبىز قول قۋسىرىپ وتىرماي, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. كەڭەس زامانىنا ەل اۋماعىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردە كوبىنە ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان كەلگەن ەكسپەديتسيالار كەشەندى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ولار تابىلعان جادىگەرلەردى وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتتى. ال 1998 جىلى رەسەيدە جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, كەڭەستىك كەزەڭدە تابىلعان جادىگەرلەردىڭ ءبارى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مۇراسى بولىپ جاريالاندى. ەندى ولاردى ەلگە قايتارۋ – ۇكىمەتارالىق كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشىلەتىن ماسەلە.
ءبىر مىسال ايتايىن. 1946 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن «حورەزم» ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى ارال ماڭى مەن سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. سول اۋماقتان تابىلعان زاتتار قازىر ماسكەۋدىڭ بىرنەشە عىلىمي ورتالىعىندا ساقتاۋلى تۇر. مەن قازىر جاس عالىم رەتىندە عجبم عىلىم كوميتەتى قارجىلاندىراتىن «شىعىس ارال ماڭىنىڭ ارحەولوگيالىق مۇرالارىن وزەكتەندىرۋ («حورەزم» ارحەولوگيالىق ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جاڭا ارحيۆتىك دەرەكتەرىن جۇيەلەۋ» جوباسى اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. ماقساتىمىز – اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ ارحيۆتەرىن, عىلىمي ەسەپتەرىن, دالالىق كۇندەلىكتەرىن, سىزبالارىن, اۋەدەن تۇسىرگەن سۋرەتتەرىن زەرتتەۋ, تابىلعان زاتتاردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, جاريالانباعان جادىگەرلەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ. ءبىز بۇعان دەيىن وسى تاقىرىپتا بىرنەشە كىتاپ جارىققا شىعاردىق. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرمەكپىز.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماسەلە – ارحەولوگيا سالاسىنا قاتىستى زاڭداردى جەتىلدىرۋ. مامان رەتىندە بۇل قۇجاتقا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– قازىر «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. جىل باسىندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جانىنان ارحەولوگ ماماندار, زاڭگەرلەر, عالىمداردىڭ باسىن قوسقان جۇمىس توبى قۇرىلىپ, بىرنەشە وتىرىس وتكىزىپ, زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە قاتىستى ۇسىنىستار جاسادى. ونىڭ ىشىندە ليتسەنزيا بەرۋ ماسەلەسى دە بار. ماسەلەن, بۇرىن ليتسەنزيا شەكتەۋسىز مەرزىمگە بەرىلەتىن بولسا, بۇدان بىلاي بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە عانا بەرۋ ۇسىنىلىپ جاتىر. ونىڭ وزىندە ارحەولوگيالىق بازاسى, زەرتحانالارى بار, كوپ جىلدان بەرى وسى سالادا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان عىلىمي ورتالىقتارعا باسا ءمان بەرىلەدى. ال تاجىريبەسى از كۇماندى جەكە كومپانيالارعا باسقا تالاپتار قويىلماق.
ودان بولەك, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, تابىلعان تاريحي جادىگەرلەردى ساقتايتىن ۇلتتىق قور قۇرۋ سەكىلدى ۇسىنىستار بار. سونىمەن قاتار ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان ماسەلەلەردى قامتيتىن وزگە دە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كۇتىلىپ وتىر.
– سىننان قورىتىندى شىعارۋ ءۇشىن باسقا قانداي جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر؟
– پرەزيدەنت بىلتىرعى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ارحەولوگيا ينستيتۋتىن جاڭعىرتىپ, جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن بارىنشا جاعداي جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, قازىرگى تاڭدا بىرقاتار كەلەلى باستاما قولعا الىندى. بىرنەشە عىلىمي زەرتحانا اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى, جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن وستەولوگيا زەرتحاناسى بار. بۇرىن ءبىز شەتەلدەن عالىمداردى شاقىرىپ نەمەسە تابىلعان جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرىن شەتەلگە جىبەرەتىن ەدىك. قازىر مۇنىڭ ءبارىن ءوز ماماندارىمىز جاسايدى.
سونىمەن بىرگە, ينستيتۋت جانىنان انتروپولوگيا زەرتحاناسى قۇرىلدى. ول جەردە ادام سۇيەكتەرىن زەرتتەيدى. بىزدە ازىرگە گەنەتيكالىق تالداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك جوق, بىراق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان انتروپولوگيالىق ماتەريالداردى تىركەپ, جيناقتاپ, ونىڭ بازاسىن جاساۋ قولعا الىندى. بۇل بولاشاقتا گەنەتيكالىق تالداۋلار جاساۋ ءۇشىن دەرەكقور رەتىندە پايداسىن تيگىزەتىن بولادى.
ودان بولەك, تابىلعان زاتتى ءارى قاراي زەرتتەپ, قالپىنا كەلتىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەتىن زەرتحانامىز بار. ءبىز ارحەولوگيانى تەك قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, جەر استىنان شىققان جادىگەرلەردى مۋزەيگە اپارىپ قويۋ دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلۋىمىز كەرەك. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر دەگەنىمىز – پانارالىق زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى, ول جەردە فيزيكا, گەوگرافيا, گەولوگيا, گەومورفولوگيا, وستەولوگيا, انتروپولوگيا سەكىلدى كوپتەگەن عىلىمنىڭ باسى بىرىگەدى. سوندا عانا ارحەولوگيا سالاسى جاڭارادى, داميدى. ءبىز وسى باعىتتا بىرتىندەپ العا جىلجىپ, تابىسقا جەتىپ كەلەمىز. الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتان تايماي, پرەزيدەنتىمىز كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جولىندا ەڭبەك ەتە بەرەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
