ساپاسىز جولدىڭ سارساڭى

بيىل مامىر ايىندا پرە­زي­دەنت جول ساپاسىنا قاتىس­تى تاعى دا سىن ايتىپ, بۇعان سالانى جايلاعان سىبايلاس جەمقورلىق سەبەپ بولىپ وتىر­عا­نىن جەتكىزدى. «جول ساپاسىنىڭ ناشار­لى­عى­نا قاتىس­تى حالىقتىڭ نارازىلىعى ورىندى. ونىڭ سەبەبى كوپ. ەڭ باستىسى – سالانى جەمقورلىق جايلاعان. ۇكىمەت پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە جول قۇرىلىسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. مەملەكەت بولەتىن قارجىنىڭ بارلىعى تالان-تاراجعا تۇسپەي, تەك قانا قۇرىلىسقا جۇمسالۋى كەرەك. بۇل قازىر باسىم مىندەت», دەگەن بولاتىن.

جۋىردا سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تى­گىنىڭ جارتى­جىل­دىق جۇمىسىن قورىتىندىلاعان كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قىزمەت باسشىسى اسحات جۇماعالي جول سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق قاتەرلەرىنە سىرتقى تالداۋ باستالعانىن حا­بار­لادى. ال بۇدان قانداي نا­تي­جە شىقپاق؟

اگەنتتىك تاراتقان مالىمەت­تەر­گە قارا­عاندا, ءبىرىنشى كەزەكتە جول قۇرى­لىسىن جوسپارلاۋدان باستاپ جۇمىس­تار­دى قابىلداۋعا دەيىنگى بارلىق ۇدە­رىس زەردەلەنىپ, جەمقورلىق نورمالارى, مۇددەلەر قايشىلىعى مەن ولقىلىقتار تۇرعىسىنان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, قۇرىلىس نورمالارى جانە ەرە­جەلەرى قايتا قارالماق. ويت­كەنى قۇقىق قولدانۋ تاجىري­بەسى كورسەتكەندەي, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما قۇنىن ورىنسىز ارتتىرۋ, ساپاسىز ماتەريالداردى, جابدىقتار مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ سەكىلدى جايتتار كوپ. جول سالۋعا جۇمىستى تولىق كولەمدە ورىنداۋعا قاۋقارسىز ۇلەستەس جانە سەنىمسىز كومپانيالار تارتىلادى. كەيىنگى ءۇش جارىم جىلدا سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگى 65 جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتى تىركەپ, ولاردىڭ كەل­تىر­گەن زالالى شامامەن 9 ملرد تەڭگەنى قۇ­راعان.

«جۇمىستىڭ ەكىنشى باعىتى بويىنشا جول قۇرىلىستارىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بۇكىل ەل بويىنشا 217 ۋچاس­كە قامتىلدى, ولارعا 2 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. اگەنتتىكتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا 12 اۋقىمدى جوبا بار. ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن جا­ۋاپتى ادامدار بەكىتىلگەن. بارلىق وڭىر­دە مونيتورينگتىك توپتار قۇرىلىپ, قۇرامىنا قوعام بەلسەندىلەرى, سونداي-اق وسى سالاداعى ساراپشىلار كىردى» دەلىنگەن اگەنتتىك حابارىندا.

مونيتورينگتىك توپتاردىڭ رەيدتەرى بارىسىندا بىرقاتار زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. اتاپ ايتقاندا, 15 وڭىردە قاجەتسىز, قايتالاما جۇمىستاردى ىستەۋ, سمەتانى اسىرا باعالاۋ سەكىلدى جەم­قورلىق جايتتارى تىركەلىپ وتىر. ولار­دىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن شىعىنى – شامامەن 6,9 ملرد تەڭگە.

مىسالى, 2 شىلدەدە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «بار­باس­تاۋ – اقجايىق – يندەر» اۆتوجولى قۇرىلىسىن تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى بارعان مونيتورينگتىك توپ جولدىڭ كەي جەرلەرىنىڭ شوگۋى, ءىرى تۇيىرشىكتى اسفالت جابىنىنىڭ بۇ­زىلۋى, كەي جەردە جول بەتىنىڭ شىتىناۋى سەكىلدى كەمشىلىكتەردى بايقادى. بۇنىڭ ءبارى جولدىڭ تەز بۇزىلۋىنا جانە تۇرعىن­داردىڭ نارازىلىعىنا سەبەپ بولارى حاق.

وسىعان وراي قۇرىلىستى جۇرگىزىپ جاتقان جشس باس مەر­دىگەرىنە انىق­تال­عان كەمشى­لىك­تەردى جويۋ مىندەتتەلدى. ول ءۇشىن بارلىق اقاۋلى ۋچاسكەدەگى اسفالت­بەتون جابىندىسىن فرەزەرلەۋ, جاڭا اسفالتبەتون جابىندىسىن سالۋ سەكىلدى جۇمىستاردى قايتا ىستەۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار ۇلىتاۋ, اباي, جە­تىسۋ, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاق­ستان, الماتى, اقمولا, قاراعان­دى, اتىراۋ, جامبىل جانە باسقا دا وبلىستار مەن قالالاردا وسىنداي كەمشىلىكتەر انىق­تالدى. وڭىرلەردەگى مونيتو­رينگ­تىك توپتار بارلىق جول قۇ­رى­­لىستارى مەن جوندەۋ جۇ­مى­سى اياقتالعانشا اي سايىن رەيدتەر جۇرگىزىپ تۇرادى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ مالى­مە­تىنشە, سالاداعى پارا­قور­لىق­تىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشى فاك­تورلاردىڭ تاعى ءبىرى – سالىن­عان نەمەسە جوندەلگەن جولعا بەرىلەتىن كەپىلدىك مەر­زى­مىنىڭ ازدىعى. قازىر ول 2 نەمەسە 3 جىلدى قۇرايدى. ءتىپتى كەيدە جاڭادان جوندەلگەن جولداردىڭ ءبىر جىلعا جەتپەي قيراپ جاتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ەندى اگەنتتىكتىڭ ۇسىنىسىمەن جاڭا جولداردى سالعاننان كەيىن جانە قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلگەننەن كەيىن كەپىلدىك مەرزىمىن 84 ايعا (7 جىل) دەيىن, ال ورتاشا جوندەۋ ءۇشىن – 60 ايعا (5 جىل) دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل شارا جولداردى جوندەۋ جانە سالۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, مەر­­دىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق كەپىل­دىك مەرزىمىن ۇلعايتۋ جول جۇمىس­تا­رىن نەعۇرلىم مۇقيات ورىن­داۋعا جانە جەم­قور­لىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس.

جول سالاسىندا جەمقورلىق قىل­­مىس­تارىنىڭ جايلاپ كەت­كەنىن زاڭنان ات­تاعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, سوتتالىپ جاتقان ادامداردان دا كورۋگە بولادى. سمەتانى ادەيى كوپ ەتىپ كورسەتەدى دە, سوسىن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن جىمقىرۋ وقيعالارى ازايماي تۇر. ماسەلەن, جۋىر­دا شىمكەنت قالاسىنىڭ قىل­مىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدان­ارالىق سوتى تۇران اۋدانى اكىمى اپپاراتىنىڭ «تۇران» كمم باس بۋحگالتەرى م.اسانوۆا مەن تولە بي اۋدانىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ «جارىق-جول» كمم باس بۋحگال­تەرى ك.بەسباەۆاعا قاتىستى ۇكىم شىعاردى.

ولار اۆتوموبيل جولدا­رى­نىڭ جۇ­مىسىنا بولىنگەن بيۋدجەت قارا­جاتىن جىمقىرعانى جانە تالان-تاراجعا سالعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلدى. اسانوۆا مەن بەسباەۆا جالعان بۋحگالتەرلىك قۇ­جاتتار نەگىزىندە ۇلەستەس كاسىپورىندارعا قاراجاتتى زاڭ­سىز اۋدارۋدى جۇزەگە اسىرعان, سونداي-اق 2023 جىلدىڭ اقپان-جەلتوقسان ايلارىندا ناقتى جۇمىس ىستەمەگەن ادامدارعا جالاقىنى جۇيەلى تۇردە اۋدارىپ وتىرعان. جىمقىرىلعان قاراجات پەن كەلتىرىلگەن جالپى شىعىننىڭ جالپى سوماسى – 99 ملن تەڭگە.

سوت ۇكىمىمەن اسانوۆا مەن بەسباەۆاعا ساي­كەسىنشە 8 جانە 7 جىل مەر­­زىمگە باس بوس­تان­دى­عى­نان ايىرۋ جازاسى تاعايىن­دالدى جانە ءومىر بويى مەم­لە­كەت­تىك مەكەمەدە قىزمەت اتقارۋ قۇقى­عىنان ايىرىلدى. ۇكىم سوت­تالعان­دار­دىڭ ۇجىمدارى الدىندا جاريالاندى. بۇل – باسقالارعا ەسكەرتۋ ءارى كەلەشەكتە جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى شارا.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جول ساپاسىن باقىلايتىن مونيتورينگتىك توپتار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا رەيدتەر جۇرگىزىپ, مەملەكەت باسشىسى العا قويعان تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ اياسىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. جول قۇرىلىسى ساپاسىن اشىق جانە تۇراقتى باقىلاۋعا ارنالعان توپ جۋىر­دا الماتى وبلىسىنداعى «قوناەۆ – كۇرتى», «كۇرتى – بۋرىلبايتال» جول نىساندارىنا شىعىپ, «شامالعان» اينالما جولىن تەكسەردى. بۇل نىساندار 2024 جانە 2025 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس. جوبالاردىڭ قۇنى شامامەن 25-تەن 46 ملرد تەڭگە ارالىعاندا. نىساندارعا مەردىگەر ۇيىمداردىڭ 775 قىزمەتكەرى مەن 314 تەحنيكاسى جۇمىل­دى­رىلعان.

مونيتورينگ بارىسىندا جۇمىس توبى باس مەردىگەرلەرمەن بىرلەسىپ, جۇر­گىزىلەتىن جۇمىستار مەن ماتەريال­دار­­دىڭ ساپاسىن, سونداي-اق ولاردىڭ سمە­تالىق قۇجاتتاماعا سايكەستىگىن تەكسەردى. بۇرىن «قۇرتى – بۋرىلبايتال» نىسانىندا ساپاسىز ورىندالعان 1,7 ملرد تەڭگەنىڭ (جالپى قۇنى – 29,9 ملرد تەڭگە) جۇمىسى انىقتالعان. وسىعان بايلانىس­تى تاپسىرىس بەرۋشىگە اقپاراتتىق حات جولداندى, انىق­­تالعان بۇزۋشىلىقتار جو­يى­لا­دى. جۇمىس توبى اي سايىن باسقا دا نىسانداردا وسىنداي تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ وتىرماق.