«جۇرتىما وسى تارتۋىم,
بار مەندە بەرىك ۇستانىم:
جىعىلماس جالعىز بار تۋىم,
ول – مەنىڭ قازاقستانىم!», دەپ جىر جولىن تۇيىندەگەن ەكەن.
ورالدىق اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, تولەگەن ايبەرگەنوۆ جانە حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى عايسا-عالي سەيتاقتىڭ جاڭا كىتابى «جىعىلماس جالعىز بار تۋىم» دەپ اتالادى ەكەن. بۇل جيناققا قالامگەردىڭ وتان, تۋعان جەر, تاريحي تۇلعالار تۋرالى ولەڭدەرى مەن داستاندارى ارقاۋ بولعان. ايتار ويى تەرەڭ ولەڭدى اركىم جازبايدى. عايسا-عالي اقىن جۋرناليست رەتىندە ەلىمىزدىڭ تاريحي جانە كورىكتى مەكەندەرىن ارالاپ, جۇرگەن جەرىنىڭ ايرىقشا قاسيەتتەرىنە كوپ ءمان بەرەدى. ساپار بارىسىندا كورگەن-بىلگەندەرىن قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ الا جۇرەدى. سول جەردىڭ ارعى-بەرگى شەجىرەسىنە ءۇڭىلىپ, اقىن كوزىمەن زەرتتەۋ جاسايدى. سونىڭ نەگىزىندە بىردەن بولماسا دا, ۋاقىت وتە كەلە, ءپىسىپ-جەتىلگەن شاقتا جىر تۋاتىنى ءسوزسىز. وسى كىتابىندا اقتوبە, اتىراۋ, اقتاۋ, قاراعاندى, كوكشەتاۋ, وسكەمەن, سەمەي, اقجايىق جانە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن اڭعارا بىلگەن اقىن وسى ايماقتىڭ ارقايسىسىنا جەكە جىر ارناپ, وقىرماننىڭ جىگەرىن جانىپ, نامىسىن قايرايتىن كەسەكتى ءسوز, ۇتقىر وي ايتا بىلگەن. مىسالى, وسكەمەنگە ارنالعان جىرىندا تاۋ مەن تاستى جارىپ اعىپ, ۇلى ەرتىسكە كەلىپ قۇياتىن ءۇلبى وزەنىنىڭ بەينەسىن:
«ۇلگەرسەڭ, شىركىن, شاتتانىپ كورەر باق قانداي!
ءۇمىتتىڭ شوعىن سوندىرمەي كۇن دە باتقانداي.
ۇلبىرەپ كەلىپ, عاشىق قىپ كەتكەن ارۋداي,
ءۇلبى دە مىناۋ جايراڭداپ اعىپ جاتقانداي!» دەپ ادەمى سۋرەتتەيدى.
«اباي ەلىندە» اتتى ولەڭىندە ۇلى اقىننىڭ قاعيداتتارىن ەستە ۇستاساق, ۇتارىمىز كوپ ەكەنىن جازادى.
«قازاعىم – سول باياعى قازاعىم با؟
كوردىك پە بۇل ءومىردىڭ بازارىن دا.
ابايلاپ, ءار قادامدى ءبىر باسايىق,
ابايدىڭ تۇرعاندايمىز نازارىندا», دەيدى. بۇل تۇستا ەلدىك, مەملەكەتتىك ماسەلەگە وتە مۇقيات قاراپ, ورتاق شەشىمدى شىعاراردا ءار قادامدى اسا ساقتىقپەن جاساۋىمىز قاجەت ەكەنىن ەسكە سالادى.
وڭتۇستىككە بارعان ساپارىنان تۇيگەن ويى «قازىعۇرتتىڭ كەمەسى» اتتى ولەڭدە كورىنىس تاپقان.
«قازاعىمنىڭ قاباعىن وڭ كورەمىن,
كەلەشەككە باستايدى-اۋ جول دەگەنىڭ.
...ىرىس-قۇتى تيەلىپ باي حالقىمنىڭ,
توقتاماۋىن تىلەيمىن سول كەمەنىڭ!» دەگەن پايىممەن اياقتالادى.
اقىننىڭ كەلەسى ءبىر ورەلى ولەڭى «جايىق قالاشىعى» دەپ اتالادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات سىدىقوۆ باستاعان عالىمداردىڭ ۇزدىكسىز ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە 2001 جىلى ورال قالاسىنان 12 شاقىرىمداي جەردەن كونە قالاشىقتىڭ ورنى تابىلدى. بۇل جايىق قالاشىعى XII-XIV عاسىرلارعا جاتاتىندىعى دالەلدەنگەن. ورال قالاسىنىڭ باستاۋىندا جايىق قالاشىعى تۇرعانىن ەسكەرتە كەلە اقىن:
«كەڭ دالادا قورعان قانشا تونالدى,
قانشا بۇيىم ءبىرجولاتا جوعالدى.
...بۇل قالاشىق قورعاپ ماڭگى تۇرعانداي,
سەگىز عاسىر تاريحى بار ورالدى», دەگەن ءور داۋىستى ەستيمىز.
قازاق تاريحى پاتشا زامانىندا دا, كەڭەستىك كەزەڭدە دە ادەيى بۇرمالانعانى انىق. بوداندىق قۇرساۋىنان شىعارماۋدى كوزدەگەندەر ۇلتىمىزدىڭ قاسيەتتىسى مەن قادىرلىسىن جادىنان ءوشىرۋ ماقساتىن ۇستاندى. جەر-سۋ اتاۋلارى مۇلدەم وزگەرتىلدى. ايتالىق, جايىق وڭىرىندەگى «ساۋركين يار» دەگەن جەر اتاۋىنىڭ ءتۇپ نەگىزى قازاقشا ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. اتالعان وبلىستىڭ تەرەكتى اۋدانىنداعى بيىكتىگى 40 مەترلىك, ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمنان اساتىن جاردى «ساۋركين يار» دەيدى. ونىڭ نەگىزگى قازاقشا اتاۋى ءساۋىر دەگەن ادامنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى ء«ساۋىر جارى» ەكەن. جەر-سۋ اتاۋلارىن كارتاعا تۇسىرۋگە كەلگەندەر قازاقشاعا تىلدەرى كەلمەي, «ساۋركين يار» دەپ جازىپ جىبەرگەن. بۇل تۋرالى اقىن ء«ساۋىر جارى» اتتى ولەڭ جازىپتى. تابيعاتى سۇلۋ سول مەكەندى العاش قونىستانعان ءساۋىر قاريا ەل-جۇرتتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ادام بولىپتى. بۇل ولەڭنىڭ سوڭعى شۋماعى:
«بەلگىلى الدا تالاي جاۋىن بارى,
زاماننىڭ قۇلاتپاعاي داۋىلدارى.
...ەسكەرتكىش تابيعاتتىڭ ءوزى سوققان –
ماڭگىلىك تۇرعاي ەندى ءساۋىر جارى!» دەگەن حالىقتىڭ ىزگى تىلەگىن جەتكىزىپ تۇرعانداي.
قالامگەردىڭ جاڭا جىر كىتابىنان تاقساي حانشايىمى جەرلەنگەن قورعان كەشەنى, 300-دەن اسا وبا شوعىرلانعان «سەگىزساي» قورعاندار كەشەنى تۋرالى, سونداي-اق باتىر قۇنىسكەرەيدىڭ ۇڭگىرى جونىندە جازعان جىرلارىن وقۋعا بولادى. «سەگىزساي» ولەڭىندە اقىن:
«بار شىعار بۇل دالانىڭ مىڭ جۇمباعى,
سىر بۇگەر قۇمنىڭ ءتوسى, قىردىڭ باعى.
اققۇمنىڭ ەتەگىندە ءۇش ءجۇز وبا –
جاتىر ما كونە قالا تۇرعىندارى؟», دەپ سىر شەرتەدى.
جيناقتىڭ ەكىنشى ءبولىمى «شەر-شىندىق» دەپ اتالادى. وندا اقىن قوعامدا ورىن العان ادىلەتسىزدىكتى, جاعىمپازدىقتى سىن ساداعىنا العان. جەلتوقسان مەن جاڭاوزەن قاسىرەتتەرى دە اقىن جىرىنا ارقاۋ بولدى.
«جاھانداعى قازاقتىڭ بار قايعىسى
جاڭاوزەننىڭ تۇرعانداي جانارىندا» دەگەن كورىكتى ويلارى وقىرماندى تولعاندىراتىنى ءسوزسىز. وسى ماعىناداعى ولەڭدەرى:
«ەلىم دەپ شىرقالا ما جاڭا ءبىر ءان؟
بىلمەيمىن, كىمگە سەنىپ بارادى ۇلان؟
...ايتەۋىر تۋاتىن ءبىر كەلەر كۇننىڭ
بولدى تەك قان كورمەسەم قاباعىنان!» دەگەن تىلەكپەن ءتامامدالادى.
كىتاپتىڭ «ەرلەرىمەن ەل مىقتى» دەگەن ءۇشىنشى ءبولىمى تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان. سونىڭ ىشىندە اقىننىڭ «ابىلقايىر حان», «سىرىم بي» اتتى تاريحي داستاندارى بار.
بۇل كىتاپتى قولىنا العان ادام عايسا-عالي اقىننىڭ ءار ولەڭىنەن ادەمى وي يىرىمدەرىن, تىڭ تەڭەۋلەردى وقىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنا قانىعا تۇسەدى دەپ پايىمدايمىز.
ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
استانا
