ونىڭ ساياسي-قۇقىقتىق كورىنىسى رەتىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان 2022 جىلعى 8 ماۋسىمداعى قر زاڭىمەن 33-باپقا 62 تۇزەتۋ جانە 2022 جىلعى 17 قىركۇيەكتەگى قر زاڭىمەن 6-باپقا 8 تۇزەتۋ بەكىتىلدى. ارينە, كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى رەفەرەندۋم ارقىلى وتكىزۋ ءمانى بويىنشا ەلدەگى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق اسپەكتىسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى جانە ءالى دە ىقپالى بار دەۋگە بولادى.
وسى باعىتتا, رەفەرەندۋم ماسەلەسى بويىنشا قوعامدىق پىكىردى ولشەۋ ماقساتىندا 2023 جىلى قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى حالىق اراسىندا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزگەن (2 400 رەسپوندەنت) ەدى.
قوعامدىق پىكىرگە جۇرگىزىلگەن ساۋالناما مىنانى كورسەتتى:
1) رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى (55%) كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرمەن تانىس, ونىڭ 11%-ى تولىق جانە 44%-ى ءىشىنارا. رەسپوندەنتتەردىڭ 44%-ى تانىس ەمەس (1-دياگرامما).
ءسىز 2022 جىلدىڭ 6 مامىرىندا جاريالانعان جانە 2022 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرمەن تانىسسىز با؟
دەرەككوز: «2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جانە قازاقستانداعى دەليبراتيۆتى دەموكراتيا ينستيتۋتىن دامىتۋ تۋرالى» تاقىرىبىنداعى تالداۋ بايانداماسى
2) رەسپوندەنتتەردىڭ 39%-ى كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ورتاشا دەڭگەيدە باعالاپ, 29%-ى ماڭىزدىلىعى جوعارى دەڭگەيدە دەپ كورسەتتى, 25%-ى عانا تۇزەتۋلەردىڭ ماڭىزدىلىعى تومەن ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
3) رەسپوندەنتتەردىڭ 40%-نىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مۇقيات پىسىقتالىپ, قوعام شىنىمەن تالاپ ەتەتىن ەڭ توتەنشە, ەرەكشە جاعدايلاردا ەنگىزىلۋى كەرەك, رەسپوندەنتتەردىڭ 28%-ى قوعام مەن مەملەكەت دامىپ كەلەدى, ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى, كونستيتۋتسيا – بۇل ءتىرى ورگانيزم جانە ۋاقىتقا سايكەس كەلۋى كەرەك دەگەن پىكىردە كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرگە وڭ كوزقاراسپەن قارايدى. تەك 17%-ى عانا كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرگە قارسى, ولار كونستيتۋتسيا تۇراقتى بولۋى كەرەك دەپ سانايدى, وزگەرىستەردى ءجيى ەنگىزۋ مەملەكەتتىڭ نەگىزىن بۇزادى, بيلىكتىڭ تەرىس پايدالانۋىنا جول اشادى دەپ ەسەپتەيدى.
4) رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى (56%) جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدى قاجەت دەپ ساناسا, 43%-ى مۇنداي قاجەتتىلىكتى كورمەيدى (2-دياگرامما).
بىزگە جاڭا كونستيتۋتسيا قاجەت دەپ سانايسىز با؟
دەرەككوز: «2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جانە قازاقستانداعى دەليبراتيۆتى دەموكراتيا ينستيتۋتىن دامىتۋ تۋرالى» تاقىرىبىنداعى تالداۋ بايانداماسى
حالىق اراسىندا الەۋمەتتىك ساۋالنامادان باسقا, ساراپتامالىق ساۋالناما جۇرگىزىلدى. وعان 30 وتاندىق ساراپشى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ 12 مۇشەسى قاتىستى. ولارعا 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما, قازاقستانداعى كەڭەسشى دەموكراتيانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ بويىنشا سۇراقتار قويىلدى.
ساراپشىلاردىڭ كوپشىلىگى 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا تولىق قولداۋ ءبىلدىردى (80%), كەيبىر ساراپشىلار تۇزەتۋلەردىڭ كوپ بولىگىن قولداۋ (13%) جانە رەفورمانى قولدامايتىندىعى تۋرالى (7%) ايتتى.
ەڭ ماڭىزدى تۇزەتۋلەردىڭ ىشىندە ساراپشىلار مىنالاردى اتادى: 1) پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ السىرەۋى (ساراپشىلاردىڭ 70%-ى); 2) سايلاۋ جۇيەسى مەن پارلامەنت مارتەبەسىن رەفورمالاۋ (ساراپشىلاردىڭ
66%-ى); 3) كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ (ساراپشىلاردىڭ 36%-ى).
كوپتەگەن ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, رەفەرەندۋم زاڭدى جانە اشىق تۇردە ءوتتى. تۇزەتۋلەر نەگىزىنەن قوعامدىق قاجەتتىلىكتەر مەن وزگەرىستەرگە دەگەن سۇرانىستى كورسەتتى. سونىمەن قاتار, كەمشىلىگى – تۇزەتۋلەردى زەردەلەۋگە قىسقا مەرزىم بەلگىلەنگەنى. بۇل سايلاۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانى تۋرالى تولىق اقپارات الدى دەگەنگە كۇمان تۋدىرادى. سونداي-اق ازاماتتاردان ۇسىنىستار جيناۋ جانە ولاردى وڭدەۋ ءراسىمى بولمادى, بۇل دا ۋاقىتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىندادى.
جالپى, كەز كەلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزىندە ەكى نەگىزگى قاعيدات بولۋى كەرەك – بيلىكتىڭ ءوزىن-ءوزى شەكتەۋى جانە ازاماتتاردىڭ بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, 2022 جىلى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما العاش رەت جوعارىدا اتالعان يدەيالاردى بەكىتۋ باعىتىن, ياعني بيلىكتىڭ ءوزىن-ءوزى شەكتەۋى مەن ازاماتتاردىڭ بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدى بەلگىلەدى.
بۇگىندە كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى تاۋسىلعان جوق جانە مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋ تەتىگىن دامىتۋ, قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كەيىنگى جالپىۇلتتىق پىكىرتالاستار ءۇشىن ول اشىق. كونستيتۋتسيا ءتىرى ورگانيزم رەتىندە ءوزىنىڭ دامۋىن جالعاستىرادى, بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەنىڭ, تۇتاستاي مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىگىن قولدايدى.
دەگەنمەن دە, شەشىمدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر ءالى دە بار. ولار – پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنا ودان ءارى قايتا ءبولۋ, پارلامەنت مارتەبەسىن نىعايتۋ جانە سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىك كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ. بۇل ەۆوليۋتسيالىق ۇدەرىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدى قاجەت ەتەدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, «ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن وتكەننىڭ قاتەلىكتەرىن ەسكەرىپ, تۇزەتۋ, جيناقتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەت. جاڭا مەملەكەتتىك ساياسات, ونىڭ سەنىمى بويىنشا, كەلەسى ۇشتىككە نەگىزدەلۋى كەرەك: ء«ادىل مەملەكەت – ءادىل ەكونوميكا – ءادىل قوعام». بارلىق شەشىمدەر سالماقتى, اشىق جانە ءادىل, ەڭ باستىسى – ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرى مەن سۇرانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانۋى كەرەك.
ريززات تاسىم,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى
قوعامدىق ۇردىستەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى
