زەرەندى اۋدانىنداعى ۇلگىلى اۋلىنىڭ تۋماسى كوبەنتاي قايىركەن ۇلى – شاعالالى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنىڭ تۇلەگى. ەڭبەك جولىن 19 جاسىندا «ەرماكوۆكا» كەڭشارىندا تراكتورشى بولىپ باستاعان. وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن اۋىلداعى ءبىلىم وشاعىندا ساباق بەرگەن. وقۋ وندىرىستىك بريگاداسىن باسقارعان.
– مەنەن تابىس سىرى نەدە دەپ سۇرايتىن بولسا, ەڭ الدىمەن, ەڭبەكتە دەر ەدىم, – دەيدى كوبەنتاي قايىركەن ۇلى.
– قازىر اتا-انالار ۇل-قىزدارىن وبەكتەپ, جەلگە, كۇنگە تيگىزبەي وسىرەدى. ءبىزدىڭ تولقىن قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەي جاتىپ-اق ەڭبەككە ارالاستى. اۋىل بالالارى ۇلكەندەردەن قالىسپاي ءشوپ شاۋىپ, وتىن دايىنداپ, مال باعىپ ەسەيدى. تىرشىلىك وسىلايشا جاس جەتكىنشەكتەردى شار بولاتتاي شىڭدادى. ولار قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەدەگى كەز كەلگەن قيىندىقتى كاتەپتى نارداي كوتەرە بىلسە, كوزىن اشقاننان جۇمىس ىستەپ, ىستىققا كۇيىپ, سۋىققا توڭىپ, ءتوزىمدى بولىپ وسكەندىكتەرىنەن. ال ءتوزىم قاشاندا تابىسقا جەتەلەيدى, – دەدى كاسىپكەر.
ءومىر ورنەكتەرىن وي كوزىمەن شولىپ, باعامدايتىن بولساڭىز, كوبەنتاي قايىركەن ۇلىنىڭ دا باسىنان كەشكەن قيىندىعى از ەمەس ەكەن. وتپەلى كەزەڭدە كەڭشارلار تاراپ, اۋىل ادامدارى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي قينالعانى ەستە. ءدال وسى كەزدە وبلىس ورتالىعىنا قونىس اۋدارعان. بىرقاتار مەكەمەدە مەحانيك بولىپ جۇمىس ىستەدى. زامانا اۋجايىن باعامداسا, ەندىگى تىرلىك كاسىپكەرلىكتە ءتارىزدى. 1994 جىلى نار تاۋەكەل دەپ بەلدى بەكەم بۋىپ, كاسىپپەن اينالىسامىن دەپ شەشكەن. قىتايدىڭ الا سومكەسىن ارقالاپ, رەسەيدىڭ قورعان قالاسىنا ساپار شەككەن. سونداعىسى – شۇجىق تاسۋ. ەرتەرەكتە العان كونەتوز, كوكساۋ كولىك توبەدەن ۇرعان تاناداي ءتورت تاعانداپ جۇرمەي تۇرعان. كەيىن تيىننان قۇراعان العاشقى تابىسىنا كولىگىن جوندەدى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە شەكارادا كەدەن پايدا بولدى. بۇرىنعىداي الا سومكەسىن ارقالاپ ەمىن-ەركىن بارىپ كەلۋ جوق. قىرۋار قۇجات قاجەت ەكەن. ەندى ساۋدانى ەل ىشىندە جاساۋعا كوشكەن. 1994 جىلى العاشقى گاز-53 اۆتوكولىگىن ساتىپ الدى. جەلى وڭىنان تۇرعانداي. بۇرىنعىداي جاياۋ ەمەس.
1995 جىلى «كاماز» ساتىپ العان. ول كەزدە ششۋچە اۋدانىنداعى قۇس فابريكاسىنىڭ جانىندا جىلىجاي بار ەدى. قىزاناق پەن قيار وسىرەدى. ءبىر بارعانىندا ولاردىڭ كولىكتەرىنە رەزەڭكە دوڭگەلەك كەرەك ەكەنىن ءبىلدى. كەلەر جولى تيەپ الا بارعان. الگى بارتەردىڭ بەلەڭ العان تۇسى. رەزەڭكە دوڭگەلەكتى قيار مەن قىزاناققا ايىرباستى. قولما-قول اقشا ەشكىمدە جوق. الىپ كەلىپ وبلىس ورتالىعىنداعى بازارلارعا وتكىزگەن. ول تۇستا شاعىن بازاردان كوپ دۇنيە جوق. ساۋدا جاساپ, ناپاقا تابۋعا ۇمتىلعان قىز-كەلىنشەك, تۇرمىس توسەگىندە جاتقىزباي, تيىن تاپسام دەپ تالپىنعان اجەلەر. ولار كوكونىستى وتكىزىپ بەرۋگە الادى. العاش اۋزى كۇيگەنى دە وسى تۇستا. وتكىزىپ بەرۋگە العان ادامدار كوكونىس وتپەي جاتىر, اقشاسىن تۇتاس وتكىزگەن كەزدە بەرەمىز دەپ جاۋارقاتادى. اپتا ارالاتىپ سوقسا, اپاي دا جوق, قىزاناق تا جوق. سان مارتە ساقالىن سيپاپ قالعان.
كەيىن قىزىلوردادان كۇرىش تاسۋعا كوشتى. ءوتىمدى. بىراق جول ازابى شىداتار ەمەس. سول كەزدە كوكشەتاۋدان قىزىلورداعا بارىپ كەلۋگە جانارماي ءۇشىن بەس مىڭ تەڭگەسىن شىعىنداسا, جول بويىنداعى جولاۋشىنىڭ جۇگىن تەكسەرۋگە قۇدىرەتى جەتەتىندەر جيىرما تەڭگەسىن قاقشىپ الادى. كاماز-بەن جۇرتتىڭ جۇگىن تاسىپ بەرىپ, تابىس تاپپاقشى بولعان. بۇل جەردە دە الداپ كەتەتىندەر از بولعان جوق. سوندا دا ءتوزدى, امال قانشا.
ازىق-ت ۇلىك ساۋداسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مامان رەتىندە ونىمدەردىڭ نەلىكتەن قىمباتتاي بەرەتىنىن كەيىپكەرىمىز بىلاي ساراپتاپ, تارازىعا تارتادى.
– ەڭ الدىمەن, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن اۋىلدىڭ الپىس ەكى تامىرىنا قان جۇگىرتكەن ءلازىم. ءارى مال ونىمدەرى وزىمىزدە وڭدەلسە, ىرىس مولايار ەدى. كوتەرمە ساۋدانىڭ ءجونى بولەك. كوتەرمە ساۋداداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا اسەر ەتەتىن جاناما سەبەپتەر كوپ. ماسەلەن, ءبىر ۆاگون قانت ساتىپ الدىم ەكەن دەيىك. ءبىر كەلىسى – 350 تەڭگەدەن. 23 ميلليون 800 مىڭ تەڭگە جۇمسايسىز. بولشەك ساۋدادا ءبىر كەلىسىن 360 تەڭگەدەن ساتامىز. ءار كەلىدەن تاباتىن 10 تەڭگە تابىستىڭ ىشىندە تاسىمال شىعىنى, جۇكتى ارتۋ, ءتۇسىرۋ, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى, سالىق دەگەندەي, بارلىعى قوسىلادى. ول ەكى ورتادا قانت ارزانداپ كەتۋى مۇمكىن. وزگە كوتەرمە ساۋدامەن اينالىساتىن ادامدار جاڭا باعامەن قانت اكەلەدى. العاشقى العاندىكى وتپەي قالادى. ەندىگى سەبەپ – كورشى رەسەيدىڭ اسەرى. بيىل رەسەيدەن قانت جەتكىزىلمەيدى دەگەن قاۋەسەت بولدى. دەمەك قانتتىڭ قىمباتتاۋى ابدەن مۇمكىن. ءۇش ۆاگون قانتتىڭ 40 پايىز اقشاسىن تولەپ, كەلىسىمشارت جاسادىق. ول كەزدە رەسەي ءرۋبلى 4,7 تەڭگە بولاتىن. ارادا از ۋاقىت وتكەن كەزدە رۋبل 5,6-عا كوتەرىلدى. مىنە, وسىنداي تۇراقسىزدىق كوتەرمە ساۋداداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قۇنىنا اسەر ەتەدى.
قازىر جەكە كاسىپكەرلىك قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. تاۋار وندىرۋشىلەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيدى. بۇل وتە ءتيىمدى. ءسال عانا تاراتىپ ايتاتىن بولساق, «ماي», «قوستاناي مەلكومبيناتى» اق, «ارال تۇز», «نايمير», «كورونا ترەيد», «كوكسۋ قانت زاۋىتى», «فيرما كولوس» سەرىكتەستىكتەرىمەن بايلانىس ورناتقان. تاۋاردى نەگىزىنەن اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ 600-دەن استام ساۋدا نۇكتەلەرىنە تاراتادى. اتباسار قالاسىندا فيليالى بار.
– كوتەرمە ساۋدا سالاسىنداعى كاسىپكەرلەرگە ءوز قويماسىنىڭ, تەمىرجول تۇيىعىنىڭ بولۋى شارت. – ءبىزدىڭ 2 152 شارشى مەتر قويمامىز, 9 اۆتوكولىگىمىز بار. 36 ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 8-ءى – ساۋدا وكىلى, – دەيدى كاسىپكەر.
زور ەڭبەكپەن كاسىبىن وڭ جولعا قويعان كەيىپكەرىمىز بۇل كۇندە قايىرىمدىلىقپەن دە اينالىسادى ەكەن. جاستارعا ايتار كەڭەسى دە مول. بۇگىن ءبىر بيىككە جەتسە, ول – ەڭ الدىمەن تۇلا بويىنداعى تابيعات سىيلاعان تىندىرىمدىلىعى, قاجىرى مەن قايراتى. بوساعاسىنا ىرىس ۇيىرىلسە, توزىمدىلىگىنەن.
كوكشەتاۋ
