مەن ءوزىم تۇگىسكەندە 1962 جىلى جەڭىس ۇجىمشارى جاڭا كەڭشار بولىپ ۇيىمداستىرىلعان جىلى دۇنيەگە كەلىپپىن. وسى جىلى اكەمىز – ىدىرىس جۇمابەكوۆ كەڭشارعا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالىپ, جاۋاپكەرشىلىگى مول جۇمىس اتقاردى. العاشقىدا جەڭىس پەن ك.ماركس اتىنداعى ەكى ۇلكەن ۇجىمشار قوسىلىپ, ىرىلەنگەن جەڭىس كەڭشارىن باسقارۋ ول كىسىگە وڭاي سوققان جوق. سول جىلدارى اكەمىزگە تىكەلەي شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋعا, ادامدارمەن ءتىل تابىسۋعا, ولاردى ەڭبەككە جۇمىلدىرۋعا تۋرا كەلىپتى. بۇل تاعايىنداۋدىڭ تاريحى تۋرالى از-كەم ايتا كەتسەم, ارتىق بولماس. ول كەزدە اكەي جاڭاارقا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جاتقان. ال اۋداندىق پارتيا كوميتەتى قاراعاندى, جەزقازعان وبلىستارىنا ەڭبەگى سىڭگەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى كامالي دۇيسەنبەكوۆ اتامىزدىڭ باسقارۋىندا بولعان. كەڭشاردى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان مەزگىلدە اكەمىز اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ, جاڭا قۇرىلعان جەڭىس كەڭشارىنا ديرەكتورلىق قىزمەتكە ءوزى سۇرانعان ەكەن. سوندا كامالي اتامىز: «ىدىرىس-اۋ, سەنىڭ بۇل جەردەن بولاشاقتا ەڭبەگىڭ جانىپ, قىزمەتىڭ دە وسەر ەدى عوي», دەپتى. ءسويتىپ, جەڭىسكە بەكىتىلگەن كانديداتۋرانى شۇعىل تۇردە وبلىس پەن رەسپۋبليكادا الماستىرىپ بەكىتىپ, وسىنداي جاعدايمەن اكەي 1962 جىلى جەڭىس كەڭشارىنا ديرەكتورلىققا تاعايىندالعان ەكەن. بۇل وقيعانى كامالي اتامىزدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ ەدىم.
قوي شارۋاشىلىعىنا باعىتتالعان كەڭشار ءومىرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان وركەندەۋىنە, مەملەكەت تاپسىرمالارىنىڭ بارىنشا ورىندالۋىنا سول كەزدەگى اۋىل ازاماتتارى, بىلىكتى ماماندار, ۇزەڭگىلەس بولعان تاجىريبەلى اعالارى اتسالىسىپ ەدى. اتاپ ايتساق, ەڭبەك ارداگەرلەرى جەتىمەك سەيماعامبەتوۆ, سوعىس ارداگەرى اۋباكىر امانبەكوۆ, جايلىباي سماقوۆ, داۋلەت ءىلياسوۆ, كوپباي وتەباەۆ, ماقىباس بەردالين, ءابىلحايىر اسقاروۆ, قۇرمان سادۋاقاسوۆ, بالعاباي نۇرپەيىسوۆ دەپ ءىزىن جالعاي بەرەمىز. اكەيدىڭ ەڭبەككە جۇمىلدىرىپ تاربيەلەگەن ءىزباسارلارى دا تولايىم تابىسقا جەتتى. ولاردىڭ ىشىندە قوڭىرباي اسانوۆ, نۇرعالي كەنجەتاەۆ, بەكبوسىن كادىروۆ, مارلەن اسقاروۆ, ەلەمەس جەكسەنباەۆ, سماعۇل سالكەباەۆ, تولەن دۇيسەنبين, جەڭىس اقانوۆ سىندى اعالارىمىز بار. تۇگىسكەننىڭ سول كەزدەگى جاس جەتكىنشەكتەرىنە تاربيە بەرگەن سوعىس ارداگەرى – بوجەك الىباەۆ (يبراحيم), يگىلىك وماروۆ, جاقسىتاي اليەۆ, ابدىكارىم ءابدىرايىموۆ, شادى ەسبولوۆ, امىربەك ەسەتوۆ, زۋرا جانە اجاركۇل سىندى ۇستاز اعا-اپالاردى دا كوپشىلىك ۇمىتا قويعان جوق.
اكەمىز باسقارعان 1962-1973 جىلدار ارالىعىندا جەڭىس كەڭشارى رەسپۋبليكا كولەمىندە الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىقتار ساناتىنا ەنىپ, اتاعى كوپكە ءمالىم بولدى. مال باسى جىلدان-جىلعا ارتىپ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا دا يگى بەتبۇرىس جاسالدى. جىل سايىن كۇزدە ەركەك توقتىلاردى, جىلقى باسىن ەتكە وتكىزۋ زور پايدا كەلتىرىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى ارزانداي ءتۇستى. تەك تازا پايدا ەسەبىنەن تۇگىسكەن اۋىلىنىڭ كەلبەتى ايلاپ, جىلداپ كوركەيە ءتۇستى. جاڭا كەڭسە, اۋرۋحانا, ارنايى جوبادا ەڭسەلى ەكى قاباتتى مەكتەپ, ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى, مونشا, بالالار باقشاسىنىڭ ءزاۋلىم ەكى بىردەي عيماراتى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اراپ قىراتىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ قۇبىرلارى تارتىلىپ, قازداي تىزىلگەن اقشاڭقان ءۇيلى كوشەلەر كەڭەيە ءتۇستى.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىنداعى بالىقتىكول قوي كەڭشارىنىڭ ىرگە كوتەرىپ, ۇيىمداسۋى جەڭىس كەڭشارىنان بولىنگەن قوي باسىنىڭ ارقاسىندا بولعانى ءسوزسىز. جىلقى فەرماسىندا بيە ساۋعا جەتە كوڭىل ءبولىنىپ, سول كەزدەگى قاراعاندى كەنشىلەرى ءۇشىن جاز ايلارىندا قىمىز دايىندالدى. قازىرگى توپار سۋ قويماسى ماڭىندا شەرۋباي نۇرا وزەنى بويىندا ساۋىن جىلقى اۋىلى كۇزگە دەيىن جايلاپ وتىردى. كەيىننەن جەزقازعان وبلىسى قۇرىلعاندا دا قالا حالقىن بال قىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋ نازاردان تىس قالعان جوق. بۇل رەتتە ارقانىڭ كەڭ دالاسىندا, تۇگىسكەننىڭ شۇرايلى جايىلىمىندا جىلقىسىن كىسىنەتكەن ايازباي تەمىرباەۆ, بەكەت بەيسەنبين اتالارىمىز ەسكە تۇسەدى.
كەڭشاردىڭ وسىنداي جىلما-جىلعى جەتىستىكتەرىنىڭ ارقاسىندا اكەمىز ىدىرىس جۇمابەكوۆ 1966 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كوكپ XXIII سەزىنىڭ دەلەگاتى بولىپ, سول جەردە لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بىلىكتى باسشى, تاجىريبەلى مامان رەتىندە, قاجىماي-تالماي ەتكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەگى باعالانىپ, 1971 جىلى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الىپ, كەۋدەسىنە ەڭبەك ەرى التىن جۇلدىزىن جانە ەكىنشى مارتە «لەنين» وردەنىن تاقتى. تۇگىسكەن حالقىنىڭ جۇمىلا ەتكەن ەڭبەگى رەسپۋبليكا بويىنشا باعالانىپ, 1972 جىلى جەڭىس كەڭشارى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, كەڭشاردىڭ تۋىنا تاعىلدى. مۇنداي قۇرمەتكە يە بولعان شارۋاشىلىق رەسپۋبليكا كولەمىندە بىرەن-ساران عانا ەدى.
اكەيدىڭ قازاقستاننىڭ قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى شوپان مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا ىقپالداستى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. حالقىنىڭ ىشىندە اتقارعان ەڭبەگىنىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشتەرى بولار, اكەيدىڭ وزىمەن بىرگە تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەگەن اۋىلداستارى دا زور ەڭبەكپەن كوزگە ءتۇستى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ۇزدىگى بولعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ساتان ىسقاقوۆ باستاعان, ءابىلدا حاسەنوۆ, بالاتاي جاقسىبەكوۆ, الكەن ءتۇسىپوۆ, ماقات قۇماربەكوۆ, قارەكە حاباروۆ, ابىلقاس نۇرجانباەۆ, ناقىپ ىسقاقوۆ, مەرەكە ءتۇسىپوۆ, ومار بەكماعامبەتوۆ, جازىبەك قۇلجانبەكوۆ سىندى ەڭبەكقور اتالارىمىز بار.
ءيا, وسى اۋىل اقساقالدارىن بالا بولسام دا كوزىممەن كورىپ, ءتالىم الىپ, تاربيەسىن ءتۇيىپ ءوستىم. سول زاماندى, سول قاريالاردى, اۋىلدى اڭسايمىز. ال قازىر تۇگىسكەنىمىز زاماننىڭ تالابىمەن وركەندەپ, دامىپ كەلەدى. ايتارىم, سوناۋ زور ەڭبەكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ جارقىن ومىرگە ەسىك اشقان اتا-اعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى وشپەسىن دەگىم كەلەدى. اۋىلعا ەڭبەگى سىڭگەن اسىل ازاماتتاردىڭ ۇرپاعى قۋاتتى بولسىن. تۇگىسكەننىڭ تورقالى تويى قۇتتى بولسىن!
سەيىت جۇمابەكوۆ
