تەڭىزگە سۋدى قايدان اكەلەدى؟
وسى رەتتە ءبىر قىزىق قۇبىلىس پايدا بولدى. قولدان جاڭبىر جاۋعىزىپ, ارالدى سۋعا تولتىرامىن دەگەن التاي اينابەكتىڭ اقيقاتىن تانۋ وڭايعا سوقپاي تۇر. ارالعا كەلمەس بۇرىن ءدال وسى جوباسىن ماڭعىستاۋ (2022 جىلى ءساۋىر-مامىردا) مەن تۇركىستان وبلىسىندا دا (2023 جىلى تامىزدا) سىناقتان وتكىزگەن كورىنەدى. بيىل 18 ماۋسىمنان باستاپ ارال تەڭىزىنە جاڭبىر جاۋدىرۋ (اتموسفەرانىڭ تومەنگى قاباتىن يونداۋ) ءادىسىن قولعا العان.
«مەن قولداناتىن تەحنولوگيانىڭ تاريحى تىم ارىدە 80-گە جۋىق مەملەكەتتە پايدالانىلعان, اتموسفەرادا بار ىلعالدى كوندەنساتسيالاۋ ارقىلى جاۋىن دەڭگەيىن كوتەرەتىن – بۇلت ەگۋ ءادىسى, ەسكى تەحنولوگيا, كووردينالدىق تۇردە اريدتىق (ىلعالدىلىعى از) ايماقتاردا جۇمىس ىستەي المايدى. ونى ارالدا كەڭەس عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماماندارى جانە وتاندىق ماماندار جاساپ تا كورگەن, بىراق وڭ ناتيجە بەرمەگەن. ءبىزدىڭ تەحنولوگيا اتموسفەراعا اسەر ەتۋدىڭ جاڭا ۇستانىمدارىنا نەگىزدەلگەن. تەحنولوگيا تسيكلوندىق ۇدەرىستەردى «قوسادى», مۇحيت اكۆاتورياسىنان ىلعال تارتادى. باستىسى, اتموسفەرانىڭ تومەنگى قاباتىندا جۇمىس ىستەيدى, ياعني بۇل – ازاماتتىق تەحنولوگيا», دەيدى «International Center of Climate Change Technologies» («حالىقارالىق كليماتتىڭ وزگەرۋى تەحنولوگيالارى ورتالىعى») جشس باسشىسى التاي اينابەك.
كەيىپكەرىمىزدىڭ حالىقارالىق كليماتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا 8 جىلدىق تاجىريبەسى بار. ول باسقاراتىن مەكەمە الەم بويىنشا كليماتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. بۇل – سەلگە قارسى ارەكەت ەتۋ, جاھاندىق جىلىنۋ جانە قۇرعاقشىلىقتا اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ. ال «Clear Sky Manager New Generation» تەحنولوگياسى كليماتتى باسقارۋدا 4 نەگىزگى ۇدەرىستى (كونۆەكتسيا مەحانيزمىنىڭ گيدروديناميكالىق ۇدەرىستەرى, زاتتىڭ سۇيىق فازالىق كۇيى, ليتوسفەرالىق ۇدەرىس جانە سۋپەر سۇيىق ەلەكتروندار) پايدالانادى.
ء«بىزدىڭ تەحنولوگيا قۇرعاق ايماقتارداعى كليماتتى وزگەرتە الادى. حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ رەەسترىنە كىرگىزىلگەن. جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى عانا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەندى باستى كەزەڭگە ءوتىپ, كەرەكتى تەحنيكالىق جابدىقتاردى الا وتىرىپ, قازىر وزگە ەلدەرگە جاۋىپ جاتقان جاۋىننىڭ ءبىرشاما بولىگىن ارال تەڭىزىنىڭ ورنىنا قۇيۋ كەرەكپىز. جالپى, كليمات باسقارۋ جۇيەمىز تولىققاندى جۇمىس ىستەسە, ناتيجە بۇدان الدەقايدا جاقسىراق بولادى», دەيدى.
كەيىپكەرىمىز بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن «قازگيدرومەتكە» بىرنەشە رەت ءوتىنىش جولدادىم, ازىرگە كەلىسىم بەرمەي وتىر دەيدى. ارالداعى جوباعا جەرگىلىكتى اكىمدىك قۇرىلعىلاردى ورناتۋ بويىنشا (جەر بەرۋ ماسەلەسى) كومەك بەرىپتى. «قازاۆتوجول» مەكەمەسى دە قولداۋ كورسەتىپتى. انىعىن بىلگىمىز كەلىپ, سۇراۋ سالعانىمىزدا جەرگىلىكتى بيلىك پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتتى. مۇنىسى قانداي دا ءبىر شيكىلىكتىڭ بار ەكەنىن اڭعارتا ما دەگەن الاڭ قالدىردى.
بۇل تابيعي قۇبىلىس پا؟
اۋا رايىن باقىلايتىن ماماندار سىر ءوڭىرى مەن ارالداعى جاۋىن-شاشىنعا التايدىڭ تۇك قاتىسى جوق دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ سوزىنشە, بۇل – كادىمگى تابيعي قۇبىلىس. رەسپۋبليكالىق «قازگيدرومەت» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنداعى مامان پىكىرىنە جۇگىنگەن ەدىك.
«استاناداعى باس ورتالىق بۇكىلالەمدىك مەتەورولوگيا ورتالىعىنا حات جولدادى. سونىڭ جاۋابىندا ايتىلعانداي, بۇلتتارداعى جاۋىن-شاشىن مولشەرىن كوبەيتۋدىڭ ءداستۇرلى جانە التەرناتيۆتى تەحنولوگياسى بار. ءداستۇرلى تەحنولوگياسىنا بۇلتتارعا اەروزولدىك بولشەكتەردى سەبۋ جاتسا, التەرناتيۆتىك تەحنولوگياعا يونداۋ, ەلەكترلىك القاپ, لازەرلىك تەحنولوگيا جانە اكۋستيكالىق تولقىندار ءادىسى كىرەدى. وسى كەزگە دەيىنگى تاجىريبە سىناقتارى بويىنشا تەك اەروزولدىك بولشەكتەردى سەبۋ تەحنولوگياسى ارقىلى جاۋىن-شاشىندى كوبەيتۋ ءادىسى وڭ ناتيجە بەرگەن. قالعان ادىستەردىڭ ەشقايسىسى دالەلدەنبەگەن, ياعني ەشقانداي عىلىمي نەگىز جوق», دەيدى «قازگيدرومەت» رمك قىزىلوردا وبلىسى فيليالىنىڭ ءى ساناتتى ينجەنەر-سينوپتيگى ماعجان سادۋاقاسوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, تەك ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە عانا بولاتىن بۇلتتار ارقىلى جاۋىن-شاشىندى وسى ادىسپەن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بار. باسقا وڭىرلەرگە بۇل ءتيىمسىز, ويتكەنى جاۋىنعا قاجەتتى بۇلتتىڭ سۋ قورى جەتكىلىكسىز.
«مەنىڭشە, التاي اينابەكتىڭ قولدانىپ جۇرگەن تەحنولوگياسى دا يونداۋ ادىسىنە جاتادى. ءدال وسىنى 2001, 2006, 2007 جىلدارى ءباا مەن يوردانيا مەملەكەتى قولدانىپ كورگەن. بىراق تاجىريبەنىڭ ەشقايسىسى ناتيجە بەرمەگەن. ءادىس تۋرالى بۇكىلالەمدىك مەتەورولوگيا ورتالىعى ءبىزدىڭ حاتىمىزعا جاۋاپ رەتىندە «ەشقانداي كەڭەس بەرمەيتىنىن» ايتتى. دەمەك عىلىمي نەگىز جوق. ال قىزىلوردا نەمەسە باسقا وڭىرلەردە بولىپ جاتقان بيىلعى جاۋىن مولشەرى تابيعي قۇبىلىسقا جاتادى. ءبىز مۇنداي اۋا رايى قۇبىلىسىن الدىن الا ءبىلىپ, 10 كۇندىك, اپتالىق بولجام جاساپ, وبلىس تۇرعىندارىنا حابارلاپ وتىردىق», دەيدى ماعجان سادۋاقاسوۆ.
عىلىم نە دەيدى؟
جوعارىداعى پىكىردى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ گەوگرافيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ فاكۋلتەتى, مەتەورولوگيا جانە گيدرولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ايدا مۇڭايتپاسوۆا دا قۋاتتايدى. ونىڭ سوزىنشە, جاساندى جاۋىنعا قاتىستى ادىستەردەن بولەك, درون ارقىلى دا بۇلتتارعا ساۋلەلەندىرۋ قۇرالدارىمەن زارياد بەرىپ, مايدا بۇلت تامشىلارىن جاڭبىرعا دەيىن ىرىلەتىپ, جەرگە تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزۋ دا بار.
«قولدان جاڭبىر جاۋدىرۋعا تىرىسقان جەرلەسىمىزدىڭ ارەكەتىمەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تانىسقانىم بولماسا, جوبا نەمەسە اۆتورى تۋرالى اقپاراتتاردى بىلمەيمىن. سوندىقتان عىلىمي ەتيكا نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, پىكىر بىلدىرە المايمىن. دەگەنمەن مەتەورولوگ مامان رەتىندە كەي دەرەكتەردى ايتا كەتەيىن. كەيىنگى كەزدەرى كليمات ماسەلەلەسى كوپشىلىكتى قىزىقتىرىپ, حالىق نازارىن اۋدارتقان تاقىرىپقا اينالدى. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – بيىل ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى سۋ تاسقىنى. دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ حابارلاماسىندا 2023 جىل اسپاپتى باقىلاۋلار جۇرگىزىلگەن كەزەڭنەن باستاپقى ەڭ جىلى جىل بولىپ سانالدى. سونىڭ سالدارى رەتىندە تەك بىزدە عانا ەمەس, بىرقاتار شەت مەملەكەتتە دە ورىن العان سۋ تاسقىنىنىڭ كۋاسى بولدىق. كليمات تاقىرىبىنا كەلەتىن بولساق, بۇل سالادا كليماتتىق جۇيە ۇعىمى قولدانىلادى, ياعني كليمات تەك اتموسفەرادان عانا ەمەس, گيدروسفەرا, ليتوسفەرا, بيوسفەرا سياقتى بىرنەشە سفەرالار جيىنتىعىنان تۇرادى. سونىمەن قاتار كليماتتىق جۇيەدە اتموسفەرا اينالىمى دەگەن تۇسىنىك بار. اتموسفەرادا بارلىق ۇدەرىس بەلگىلى تسيركۋلياتسياعا سايكەس ۇنەمى اينالىمدا جۇرەدى. وسى تابيعي سۋ اينالىمى بارىسىندا كوندەنساتسيا, كواگۋلياتسيا ۇدەرىستەرى ناتيجەسىندە اتموسفەرادا بۇلت ءتۇزىلىپ, جاڭبىر جاۋادى», دەيدى گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ وركەندەۋى ناتيجەسىندە كليماتتىق يننوۆاتسيالار جاڭا دەڭگەيگە جەتىپ, كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىن باقىلاۋ, زەرتتەۋ, ساراپتاۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ كەلەدى. الايدا مۇنداي دامۋ ونىمدەرىن سانالى تۇردە قولدانىپ, كليماتتىق جۇيەدەگى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا, فلورا مەن فاۋنا, ەكوجۇيە, ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان دۇرىس.
