ستاتيستيكا ءوسىپ بارادى
سالدارىنان جارتى جىلدىڭ وزىندە عانا ەلىمىزدىڭ كۇرە جولدارىندا 607 ادام قازا تاۋىپ, 2 770-ءى ءتۇرلى جاراقات العان. ال ونىڭ سىرتىنا ەلدى مەكەندەر مەن قالا ىشىندەگى اپات سانىن قوسساق, جول ۇستىندە جازىم بولعانداردىڭ سانىنان جاڭىلاتىن سەكىلدىمىز. دەمەك تسيفرلىق تەحنولوگياعا سەنىم ارتىپ, جول-پاترۋلدىك پوليتسيا پولكىنىڭ سانىن ارتتىرعانىمەن, جاعدايدى تۇزەۋ مۇمكىن بولماي وتىر.
كەيىنگى جىلدارى زاماناۋي ماگيسترالداردى جابدىقتاۋ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بۇل جول قاۋىپسىزدىگىنە وڭ اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋدى تىركەيتىن 24 مىڭعا جۋىق اۆتوماتتى كامەرا ورناتىلعان. مۇنداي قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن بارلىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 50%-ى تىركەلەدى. استانا مەن شىمكەنتتە بۇل كورسەتكىش 70%-عا جەتكەن. الايدا قابىلدانعان شارالار ايماقتارداعى ادام ولىمىنە الىپ كەلىپ جاتقان جول-كولىك اپاتىنىڭ الدىن الۋعا سەپتىگىن تيگىزە الماي تۇر. مىسالى, ءبىر عانا قاراعاندى وبلىسى جولدارىنداعى جاعداي كۇردەلى. ايتالىق, بيىل التى ايدا وبلىستا جول-كولىك وقيعالارى 58,6%-عا ارتقان. ال قازا تاپقاندار – 54,5% , جاراقات العانداردىڭ سانى 69,1%-عا وسكەن.
جاقىندا باس پروكۋراتۋرادا وتكەن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى قايسار سۇلتانبەكوۆ جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاي-كۇيىنە توقتالىپ, جول اپاتىنىڭ ارتۋىنا جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە, جاۋاپسىز جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ دە سەپتىگى ءتيىپ وتىرعانىن ايتتى. سونداي-اق جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاعدايى سياقتى تەرىس فاكتورلار ءالى دە اسەر ەتەتىنىن جەتكىزدى.
بۇل ماسەلە ۇكىمەت وتىرىستارىندا ۇنەمى تالقىلانىپ, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قابىرعاسىندا دا ءجيى تىلگە تيەك ەتىلەدى. ايتپەگەندە وسىعان دەيىن جىل-ون ەكى اي جوندەلىپ بىتپەيتىن جولداردىڭ جاعدايىن دەپۋتاتتار تالاي مارتە كوتەرگەن. بيىلدىڭ وزىندە ايماقتاعى حالىقتىڭ بازىناسىن جەتكىزگەن حالىق قالاۋلىلارى جول سالاسىنداعى جەمقورلىقپەن ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزىلمەي, كۇرە جولدا قازا تاپقانداردىڭ سانىن ازايتۋ قيىنعا سوعا بەرەتىنىن ايتتى.
ساپالى جولداردىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا جەتپەيدى
سەناتور تالعات ءجۇنىسوۆ ەلدەگى تراسسالاردا جارىق پەن سەرۆيستىڭ ناشار ەكەندىگىن, ال شامادان تىس جۇكتەلگەن جۇك كولىكتەرى اسفالتپەن باقىلاۋسىز ءجۇرىپ جاتقانىن كوتەرىپ, ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر وڭىرلەردەگى وبلىستىق ماڭىزى بار ساپالى جولداردىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا جەتپەيدى. ەڭ قىزىعى, ماتەريالداردىڭ تومەن باعالارىن ۇسىناتىن شەتەلدىك مەردىگەرلەر كونكۋرستارعا ءجيى قاتىسادى.
ستاندارتقا سايكەس كەلمەيتىن كۇرە جولداردىڭ جايىن دەپۋتات امانگەلدى تولاميسوۆ تا ايتىپ ءجۇر. وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى كەربۇلاق جانە پانفيلوۆ اۋداندارى ارقىلى وتەتىن رەسپۋبليكالىق تاسجولدى جوندەۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن. ايتكەنمەن ەكى جىلدان بەرى ەشقانداي وزگەرىس جوق. كەگەن مەن رايىمبەك اۋداندارىنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاسجولدارداعى جاعداي جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ ءبىتتى. وسى ورايدا دەپۋتات «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ جۇمىس ساپاسىن دا سىنعا الىپ, ولاردىڭ بيۋدجەت قارجىسىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىرگەن. سەبەبى قازاقستان جول عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى پايدالانىلاتىن قيىرشىق تاس-قۇم قوسپاسىنىڭ نۇسقالارى ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس كەلمەيدى ەكەن.
سونداي-اق بيىل ءماجىلىس دەپۋتاتى قازبەك ءالىشوۆ تە اۆتوكولىك جولدارىنىڭ ساپاسىن سىنعا الىپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقتوبە وبلىسى اۋماعىنان وتەتىن سامارا – شىمكەنت رەسپۋبليكالىق تاسجولىنىڭ اقتوبە – حرومتاۋ – قارابۇتاق – ۇلعايسىن ارالىعى اسا قاۋىپتى جول ۋچاسكەسىنە جاتادى. بىلتىر وبلىستا 648 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, 748 ادام زارداپ شەككەن. ال وسى جولدا ءبىر جىلدا 118 ادام قازا تاپقان. ويتكەنى جول سالاسىن جاۋاپسىزدىق پەن جەمقورلىق جايلاپ بارادى. وسىلاي دەگەن ول: «بيىل ءبىرىنشى توقساندا وبلىستىق پروكۋراتۋرا جۇرگىزگەن تەكسەرۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان مەن «قازاۆتوجول» اق اقتوبە فيليالىنىڭ جۇمىسىندا كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. مىسالى, بيىل «قازاۆتوجول»-عا سامارا – شىمكەنت تراسساسىندا شۇڭقىرلاردى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى 8 ۇيعارىم بەرىلگەن. «قازاۆتوجولدىڭ» جاۋابىنا سايكەس جول توسەمىنىڭ اقاۋلارى شۇڭقىرلاردى جوندەۋ ارقىلى جويىلدى دەپ كورسەتىلگەن. الايدا كوكتەمگى قارعىن سۋدان زارداپ شەككەن تۇرعىندارمەن كەزدەسۋدە ايتەكە بي اۋدانىندا بىلتىرعى, ياعني جوندەلگەنىنە ءبىر جىل بولماعان جولدان تۇك تە قالماعانىنا كوزىمىز جەتتى», دەيدى. بۇدان بولەك, كوپىرلەر مەن سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارىنىڭ اقاۋلارىنىڭ ناتيجەسىندە كوكتەمگى قارعىن سۋ تاسۋ كەزىندە سامارا – شىمكەنت رەسپۋبليكالىق تاسجولىندا بىرنەشە كوپىردى سۋ شايۋ فاكتىلەرى دە ورىن الدى. وبلىس اۋماعىنان وتەتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اقتوبە – ورسك, قاندىاعاش – ەمبى – شالقار – ىرعىز, اقتوبە – مارتوك, قارابۇتاق – ت.جۇرگەنوۆ, قارابۇتاق – ىرعىز تاسجولدارىندا, قولدا بار 78 كوپىر مەن 847 سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارىنىڭ 34 كوپىرى مەن 274 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىنى
انىقتالعان.
قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلۋى قاجەت
جول ساپاسىنا قاتىستى الەمدىك رەيتينگتە قازاقستان تەك 93-ورىندا تۇر. وڭىرلەردى دامىتۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك تىڭداۋ كەزىندە سەناتور سەرىك شايداروۆ وسىلاي دەگەنى بار. دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سەنسەك, ەلدەگى جولداردىڭ تەك 52%-ى جاقسى جاعدايدا, ال 66%-دا ءار باعىتتا ءبىر عانا جولاق بار. ال رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ 22,5 مىڭ شاقىرىمىنىڭ 12,8-ءى جاقسى جاعدايدا ەكەن. سونداي-اق ول جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن كەشىكتىرەتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىنداي ۇزاق قۇرىلىستارعا تالدىقورعان – وسكەمەن, قاراعاندى – بالقاش, قالباتاۋ-مايقاپشاعاي, مەركە – بۋرىلبايتال, قىزىلوردا – جەزقازعان, قاراعاندى – جەزقازعان جانە جەزقازعان – ارقالىق تراسسالارى جاتادى. وڭىرلەر اراسىنداعى جولدار ساپاسىندا دا ايتارلىقتاي الشاقتىق بار. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جولداردىڭ 95%-ى نورماتيۆتىك جاعدايدا بولسا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 2,5 ەسە تومەن. دەمەك جول ساپاسى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن دەپۋتات بىرىڭعاي وپەراتور قۇرۋ ماسەلەسىن قاراۋدى ۇسىنعان. وسى ارقىلى جول جۇمىستارىنىڭ ورىندالۋىن تەكسەرىپ, جەرگىلىكتى جولداردىڭ بارلىق ۋچاسكەلەرىن دياگنوستيكالاۋ جانە پاسپورتتاۋ قاجەت.
ەكونوميست ايدار الىباەۆ ناشار جولداردىڭ سەبەبىن سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستىرعان. ياعني تەندەرلەر كونكۋرسى بارىسىندا ءاردايىم پارا بەرۋ, كەرى قايتارۋ, شەنەۋنىكتەردىڭ ء«وز» كومپانيالارىن جانە بارلىق كۇردەلى سحەمالاردى سۇيرەۋگە تىرىسۋى قىلاڭ بەرىپ جاتادى ەكەن. ونىڭ سوڭى كەلىسىمشارتتاردى بىردەي «تاماقتاندىرىلعان» مەردىگەرلەر الادى. بۇدان كەيىن مەردىگەر كەلىسىمشارت سوماسىنىڭ 50%-ىن قوسالقى مەردىگەرلىك جۇمىستارعا بەرۋگە قۇقىلى. الىنعان سومادان مەردىگەر شەنەۋنىككە كەرى قايتارۋ رەتىندە بەلگىلى ءبىر ۇلەس بەرەدى. اقشانىڭ قوماقتى بولىگىن ءوزى الادى, ال قالعانى بارلىق جۇمىستى اتقاراتىن قوسالقى مەردىگەرگە كەتەدى. وسى ازايتىلعان سوماعا سايكەس كەلۋ ءۇشىن قوسالقى مەردىگەر ءبارىن ۇنەمدەۋگە, ەڭ ارزان جانە ساپاسىز ماتەريالداردى ساتىپ الۋعا, ەسەپ بەرمەۋگە, بىلىكتىلىگى جوق جۇمىسشىلاردى جالداۋعا, قىمبات, ساپالى تەحنيكاسىز جول جاساۋعا كىرىسەدى. قۇرىلىسشىلار مەن ينسپەكتورلار اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق قارىم-قاتىناس جانە قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ رەسمي جۇمىسىندا دا كۇمان كوپ. ساپاسىز نەمەسە تولىق ورىندالماعان جۇمىستى تەكسەرمەي, اكتكە قول قويۋدىڭ سوڭى جول ساپاسىنا اسەر ەتەدى. دەلدالداردىڭ قولدان جاساعان باعاسى ماتەريال ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان ەلدەگى جولداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى از. سونىمەن قاتار ەكونوميست جول ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى قايتا قاراپ, جارامسىز جولدار ءۇشىن مەردىگەرلەر عانا ەمەس, تەكسەرۋشىلەر مەن قابىلداۋشىلارعا دا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
جول ساپاسى – قاشاندا ەل دامۋىنىڭ ولشەمى. جوندەلگەن جولعا 3 جىل, جاڭا جولعا 5 جىل كەپىلدىك بەرەتىن ەلىمىزدى وسىنداي كەپىلدىگى 15-20 جىل, ءتىپتى 25 جىلعا لايىقتالعان ەۋروپامەن سالىستىرۋدىڭ اۋىلى ءالى الىس. بىراق بىزدە ءبىر شاقىرىم جولدى سالۋ قۇنى – 600-700 ملن تەڭگە. بۇل – قوماقتى قارجى. كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جولداردىڭ جاعدايى ناشار, سەبەبى ءبىر ۋاقىتتا اقشا بولىنبەگەن. ايتپاقشى, 2019 جىلدان بەرى قۇرىلىسى توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتقان ەكاتەرينبۋرگ – الماتى اۆتوجولىنىڭ قاراعاندىدان اقباستاۋ كەنتىنە دەيىنگى ۋچاسكەدەگى نەگىزگى جۇمىستارى اياقتالعالى ءبىراز بولدى. بىراق دايىن جولدى پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ءوزى ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. قازىر 50 شاقىرىمدىق سەگمەنتتەگى قوزعالىس ءتورت جولاق بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر ەكەن. ال بۇل جۇمىس بىتكەنشە جولاۋشىلاردىڭ جۇيكەسى توزاتىن بولدى. توزعانى بىلاي تۇرسىن, اۆتوجولدا امان قالۋىن اللادان سۇراپ, جانىن شۇبەرەككە تۇيەتىن بولدى.
