كۇن كەشكىرىپ قالعان سوڭ, نيكي جەرگىلىكتى ءبىر قارتتان تۇنەپ شىعاتىن جەر سۇرايدى. شال شۇڭقىردا جالعىز تۇرىپ جاتقان ءبىر ايەلدىڭ قاسىنا تۇسىرەدى دە, ساتىنى الىپ تايىپ تۇرادى. ءسويتىپ نيكي ءومىر بويى سول شۇڭقىردا قالادى. روماننىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسى. تۋىندىنى قاي تۇرعىدان دا قانداي راكۋستا دا تالداۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل ەڭ اۋەلى ناعىز سيمۆوليكالىق رومان.
سيمۆوليزم جانە فيلوسوفيا
قۇم – ءومىر ياكي ۋاقىت. ايەل – تىرشىلىك. ەركەك – قوزعالىس. روماننىڭ فيلوسوفيالىق استارى دا قۇمنىڭ اعىسى ءتارىزدى. باياۋ, توقتاۋسىز سىرعىعان ءومىر سەكىلدى قۇم فيلوسوفياسىن سۋرەتتەۋىمەن سۇلۋ. «مەنىڭ قولىمنان قۇم كۇرەۋدەن باسقا دا نارسە كەلەدى», دەيدى نيكي ءۇن شىعارماي قوياتىن جوعارىداعىلارعا. كەيدە ءوزىڭ دە سولاي ايتقىڭ كەلەدى. جان-جاعىڭا قاراپ, قۇم كۇرەپ تىرباڭداپ جاتقان الدە ءبىر بەيباقتاردى كورەسىڭ.
ءبىزدىڭ كەيبىر ادەبيەتتانۋشىلار نيكيدى ءالسىز كەيىپكەر رەتىندە قاراستىرىپتى. «اقىر سوڭىندا كۇيبەڭ تىرشىلىككە مويىنسىندى. العاشقى ماقساتى دالادا قالدى» دەيدى. بۇل ۇستىرتتەۋ تۇجىرىم ءتارىزدى. ويتكەنى نيكيدىڭ اۋەلدە ارمانى اسقاق, ماقساتى ايقىن ەدى. بىراق وزىنەن تىسقارى كۇشتىڭ ايداۋىمەن شۇڭقىرعا ءتۇستى. سوندا دا مويىعان جوق, قاپاستان قاشىپ شىعۋعا تالپىندى. جاي عانا تالپىنىپ قويماي, وزىنشە ب ۇلىك جاسادى.
كوبو ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كاميۋدەگى سيزيفتىڭ جۇمباعىنا تەرەڭ ءۇڭىلدى. كاميۋ تىرشىلىكتىڭ ءمانى نەمەسە باقىتقا ۇمتىلۋدىڭ جولى قارسىلىق دەپ ەسەپتەگەنىمەن ادام ءبارىبىر تىسقارى كۇشتەن جەڭىلەتىنىن ىشتەي مويىندايدى. قارعىسقا ۇشىراعان سيزيف بارىنە كونەدى, قۇل سەكىلدى جۇرەدى. ىشتەگى ادامدىق ءھام ازات جانى ويانادى دا تاعى قارسىلاسا تۇسەدى. اقىر سوڭىندا سول ءونىمسىز تىرلىگىن ءمانسىز بولسا دا جالعاستىرا بەرۋىنەن باراقات تابادى. نيكي دە وزىنەن تىسقارى كۇشتىڭ بۇعاۋىنان سىتىلىپ شىعا الماعان سوڭ, ءونىمسىز تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى. بىراق نيكيدە ءۇمىت زور. اقىرى ءبىر كۇنى نيكي ء«ۇمىت» تاجىريبەسى ارقىلى قۇمنان سۋ شىعارىپ الۋدىڭ ءتاسىلىن تاپتى. سۋ – بولاشاقتان ءۇمىت. ول سۋ تاۋىپ العان سوڭ جوعارىداعىلارعا دەگەن مۇقتاجدىقتان قۇتىلدى. مىنە, بۇل روماننىڭ جاندى تۇسى. جاپوننىڭ سامۋراي جانى. ونى قالاي «تىرشىلىككە مويىنسىندى, جەڭىلدى» دەيمىز؟ اربىردەن سوڭ تىرشىلىككە مويىنسىنۋ – جەڭىلۋ ەمەس.
ايەل تىرشىلىككە ابدەن كوندىككەن, ياعني جانى جەڭىلگەن ادام رەتىندە ايتىلا بەرەدى. وعان دا كەلىسپەۋگە بولادى. ايەلدە دە ارمان بار. ارمانى – اينا مەن راديو الۋ. ۇلكەن بە, كىشى مە, ايتەۋىر ارمان. اينا مەن راديو ايەل جانىنىڭ تەرەڭىندە جاتقان قۇپيا. بالكىم, وزگەرىسكە دەگەن ۇمتىلىس. اينا – ءوزىڭدى كورۋ, ءوزىڭدى تانۋ. راديو – وركەنيەت كوشىنىڭ قالاي كەتىپ بارا جاتقانىن باعامداۋى شىعار. تاعى ءبىر سيمۆوليكالىق دەتال – يت. ءبىز عوي ء«يتتىڭ ءجۇنى ءجۇن ەمەس» دەيتىن. ال كوبونىڭ ءيتى ۇستىندەگى قىرقىلعان جۇنگە قاراپ قىڭسىلايدى, دەنەسىنىڭ ءبىر مۇشەسىن كەسىپ تاستاعانداي. كوبونىڭ «ىشكى ءيتى» قىلداي ادىلەتسىزدىككە جانىمەن قارسى. قاراپ وتىرساق, ءار جاقسى شىعارمانىڭ ىشىندە وسىنداي ءبىر «يت» جۇرەدى.
رەاليزم جانە جاعداي
رومان الەمدىك دەڭگەيدەگى پروبلەمانى كوتەرگەن ادامزاتتىڭ ورتاق رۋحاني مۇراسى. ايتكەنمەن بۇل جاپون رومانى. اۋەلى جازۋشى روماندى ءوزىنىڭ جاپوندارى ءۇشىن جازدى.
جاپونيا تاريحتا ۇلكەن داعدارىستى باستان كەشتى. قازىرگى جاعدايىن مەن بىلمەيمىن. بىراق مەكەنى ارال, جەرى كىشكەنتاي, حالقى كوپ ەكەنى انىق. جان-جاعىن قاۋمالاعان رەسەي, قىتاي, موڭعوليامەن سوعىستى. قايبىر جاۋ ىزدەپ, ەرلىك كورسەتەيىن دەپ سوعىستى دەيسىڭ, «ەل وسەدى, جەر وسپەيدى» دەگەن ۋايىم. قاي تۇرعىدا العاندا امەريكاعا كىرىپتار بولدى. مۇنىڭ ءبارىن كوبو ابە تەرەڭ ءتۇسىندى. مۇنداي تۇيىقتالعان ۋايىمنان شىعارۋدىڭ جولى – جاپون رۋحىن كوتەرۋ جانە وپتيميستىك وي سىيلاۋ. سوندىقتان دا جاپوندار مىقتى بولۋدى وزىنە پارىز سانادى. بىلايشا ايتقاندا, ول جاپونداردى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وزگەرتتى. ماسەلەن, حح عاسىردىڭ باسىندا جاپونيادا جاستاردىڭ شەتكە بوسۋى, ەلگە دەگەن سەنىمسىزدىگىن سۋرەتتەيتىن شىعارمانىڭ ءبىرى – ساتو حارۋونىڭ «مينورۋ مىرزانىڭ وكىنىشى» اڭگىمەسىندە دە كورىنىس بەرەدى. ساتو حارۋونىڭ شىعارماسى سول كەزدەگى جاپونيانىڭ الەۋمەتتىك-پاتريوتتىق جانايقايى بولىپ شىقتى.
قۇم قۇرساۋىنداعى ءبىر جۇتىم سۋعا ءزارۋ ايەلدى سول كەزدەگى جاپونيانىڭ جاعدايىمەن شەندەستىرىپ قاراۋعا دا بولادى. بۇل تىعىرىقتان قالاي شىعۋ كەرەك؟ شۇڭقىردى (جاپونيانى) تاستاپ شىعۋعا مۇمكىندىك تە بولدى. رومان سوڭىندا ساتى مەن شۇڭقىر يەن قالدى. بىراق نيكي سول شۇڭقىردا قالۋعا بەكىندى. روماننىڭ عاجاپ تۇسى وسى عوي. تالاي وقىرماننىڭ اڭقاسىن كەپتىرگەن, ميىن اشىتقان تۇسى. مەن بۇل جەردە جاپونيانىڭ سول كەزدەگى احۋالى تۇرعىسىنان قاراپ وتىرمىن.
سيزيف تە جەڭىلەتىنىن, تاسى ورگە دومالامايتىنىن بىلسە دە, ءبارىبىر جالعاستىرا بەرەدى. دەمەك «سيزيف باقىتسىز ەمەس!» دەپ تۇجىرىمدايدى كاميۋ. سوندىقتان نيكي ناعىز سامۋراي كەيىپكەر. تاعدىردىڭ قاي سىناعىنا تاپ بولسا دا «كەلسەڭ كەل» دەيتىن باتىر. بۇل جاپون ساناسىنا كوبو ابە ورناتقان «پروگرامما».
«ساحنانىڭ سىرتى»
روماننىڭ قالاي جازىلعانى جايلى شىندىقتى ايتايىق. روماننىڭ كىرىسپەسى – سول قوعامداعى كوزگە كورىنبەيتىن قۇبىلىستار مەن جەكەلەگەن پەندەنىڭ جاسىرىن پيعىلىنان باستالادى. جازۋشى روماننىڭ ەكىنشى تىنىسىندا سىزگە كادىمگى عىلىمي وقيعانى كولدەنەڭ تارتادى. شىعارما جەلىسى قىزىقتى وقيعا, ليريكاعا ۇلاسادى. وسىدان كەيىن رومان شيرىعىپ, درامالىق شيەلەنىسكە ۇلاسادى. فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق تارتىستار وقىپ وتىرعان كىسىنى ۇزىلدىرە تۇسەدى. ءبىر كىشكەنتاي شۇڭقىردا ۇلكەن ءومىر قايناپ جاتىر. سايكەسىنشە, ادەبيەتتىڭ بارلىق ءتاسىلىن, ونەردىڭ نەشە الۋانىن كورەسىز. مىسالى, نيكيدىڭ شۇڭقىردان سىتىلىپ شىعىپ, قۋعىنشىلاردان قاشۋى كىشىگىرىم شىتىرمان. شۇڭقىردا ءبارى بار. ءان, سۋرەت, عىلىم. مۇنىڭ سىرى, البەتتە جازۋشىنىڭ ءساتتى ءتاسىل قولدانۋىندا جاتىر. رومان بەلگىلى گرافيك بويىمەن وربىگەن. مىسالى, دجەيمس دجويستىڭ «ۋليسس» رومانىن جازعاندا قولداناتىن كەستەسى سەكىلدى.
كوبو ابەنىڭ بۇدان باسقا دا شىعارمالارىنان مول ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى كورىنەدى. «قۇم قۇرساۋىنداعى ايەل» رومانىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن كينوسىن دا كوردىك. ادەتتە قاعازداعى شىعارمانى ەكرانعا كوشىرگەندە ءبىرشاما وزگەرىپ, ياكي قۇبىلىپ شىعۋشى ەدى. مۇندا ءتىپتى پارقى ارتا تۇسكەندەي. جازۋشىنىڭ سۋرەتتەگەن ويىن كينورەجيسسەر حيروسي تەسيگاحارا ەكراندا قاپىسىز جەتكىزگەن. ەكىنشىندەن, كوبو ابە ءوزى دە مىقتى كينوستسەناريست ء(وزى دارىگەردىڭ وقۋىن وقىپتى. ونىسى ۇستازىمىز تالاسبەك اسەمقۇلوۆقا ۇقسايدى). ونىڭ تاعدىرى دا قىزىق. قىتايدا تۇرىپ, جاپونياعا قايتتى. سول ورتادان ءوزىن وگەي سەزىندى.
كوبو ابە نەبارى 150 بەتتىك رومانمەن الەمدى تاڭعالدىردى. سەبەبى ول رومان جازۋدى تەك سۇلۋ سويلەم مەن قيال دەپ قاراعان جوق (بىزدە نەگە كەزىندە مودا بولعان كوپتەگەن رومان قازىر وزگە تۇگىل وزىمىزگە جاراماي كۇرەسىندە قالدى؟!) ادەبيەتىمىزدىڭ اقساقالى, جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «شاقان شەرى» رومانىنىڭ قالاي جازىلعانى جونىندەگى ءبىر لەپەسىندە: «مەن ون رومان جازاتىن ماتەريال جينادىم دا ءبىر رومان جازدىم» دەگەنى بار. وقىرمان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جازۋشى وسىلاي ءتۇسىنۋ قاجەت پە دەيسىڭ.
