«Egemen Qazaqstan»:
«– ءدال قازىرگى ساتتە ينۆەستيتسيالىق احۋال قالاي؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋدەن باستاساق.
مارات ەسەنوۆ,
«Kazakh Invest» ۇك» اق سەرۆيستىك قولداۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:
– ۇكىمەت بۇل سالادا قارقىندى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن كورشى ورنالاسۋى ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندا ءوندىرىس اشىپ, ءوز تاۋارلارىن شىعارىپ, ەكسپورتتاۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك-شىعىس ازيادان كەلگەن كومپانيالاردى تارتىپ, سالاعا قاتىستى ءتيىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋگە بولادى. بىلتىردىڭ وزىندە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 23,4 ملرد دوللار بولدى. ەكونوميكامىزدا ءداستۇرلى تۇردە مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا جەتەكشى ورىن السا, قازىر وڭدەۋ ونەركاسىبىنە نازار اۋدارىلىپ جاتىر. ادەتتە «قازاقستاندا قانداي پەرسپەكتيۆالىق باعىتتار بار؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل جەردە 3 باعىتتى ايتا الامىز: «جاسىل» ەنەرگەتيكا سەكتورى, سيرەك كەزدەسەتىن جەراستى مەتالدارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى جۇمىستار. ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا وڭتۇستىك وبلىستاردا كۇن ساۋلەسى پانەلدەرىن ورنالاستىرۋ, جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا قاتىستى بىرقاتار جوبا بار. كەيىنگى 3-4 جىلدا جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ ءۇشىن ونىڭ ارنايى جابدىقتارىن قىتاي مەن رەسەيدەن الىپ كەلەمىز. بۇل – 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق يمپورتتالعان زات. ەندى مۇنداي قاجەتتى قۇرالداردى ءوز ەلىمىزدە شىعارۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
بىلتىردىڭ وزىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قاتىستى 4 جوبا ەنگىزىلدى. ولارعا ۇكىمەت تاراپىنان ايرىقشا قولداۋ كورسەتىلەدى. جالپى, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت اياسىندا ينۆەستيتسيا كوميتەتىندە جىلىنا 40-تان اسا جوبا جاسالادى. قازىردىڭ وزىندە 10 جوباعا قاتىستى ءوتىنىش قارالىپ جاتىر. ولاردىڭ بارلىعى ءتۇرلى سالانى قامتيدى. ينۆەستيتسيا قۇياتىن ادام قانداي دا ءبىر تاۋەكەلدەردى نازارعا الادى. مەن مىناداي قاراجات سالامىن, ەرتەڭگى كۇنى شىعارعان ءونىمىمىز نارىقتا ساتىلا ما, جوق پا, باسەكەلەستىك جاعى قالاي بولادى دەگەن نىسانالى ويلاردى العا قويادى. كەلگەن ينۆەستورعا زاڭدى تۇردە 25 جىلعا سالىق جەڭىلدىكتەرى ساقتالادى. مۇندا جەرگە قاتىستى, وزگە دە ماسەلەلەرگە قاتىستى كوپ جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلادى. بۇل جەردەگى جۇمىستار ءار سالاعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ سول سالا بويىنشا ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ كەلىسىمى ارقىلى جۇزەگە اسادى. بىراق بۇل ۇدەرىس ۇزاققا سوزىلادى. سەبەبى جوبا ءتۇرلى ساراپتامادان وتەدى.
«Egemen Qazaqstan»:
– وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۇلتتىق تسيفرلىق ينۆەستيتتسيالىق پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ تۋرالى دا ايتىلدى. پلاتفورما قانداي ارتىقشىلىقتار سىيلايدى؟
راۋان اتاشبەكوۆ,
ۇەم ينۆەستيتسيالىق ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى:
– پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ ارقىلى بيزنەستەگى بارلىق ۇدەرىستى تسيفرلاندىرامىز. ياعني رۇقسات الۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, بيزنەسكە قاتىستى ينفراقۇرىلىم مەن جەر ۋچاسكەلەرىن انىقتاۋ تۋرالى اقپاراتقا دەر كەزىندە قولجەتكىزۋ دەگەن سەكىلدى. بۇل بۇكىل ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ باسىنان باستاپ, ىسكە قوسىلعانعا دەيىنگى جۇمىستاردى كورسەتىپ وتىرادى. سونداي-اق ول كەز كەلگەن جوبانى سۇيەمەلدەگەن كەزدە تۋىنداعان ماسەلەلەردى دە تەز ارادا شەشۋگە كومەكتەسەدى. دەمەك, تسيفرلى پلاتفورما – اشىق جانە جەدەل تۇردە بيزنەسكە قولداۋ كورسەتەتىن جوبا.
«Egemen Qazaqstan»:
– اتالعان پلاتفورما ەندى ىسكە قوسىلا ما؟
باۋىرجان تۇياقوۆ,
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ينۆەستيتسيا كوميتەتىنىڭ اتتاشەسى:
– تسيفرلىق پلاتفورما وندىرىستىك جاعدايدا ىسكە قوسىلدى. بيىل 18 مامىردا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆتىڭ الدىندا تانىستىرۋ بولدى. سول پلاتفورمانىڭ بارىسىندا بارلىق ماسەلەلەر ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلانىپ, «جول كارتاسى» نەگىزىندە 704 جوبا ەنگىزىلىپ وتىر. كەز كەلگەن باسشى مەملەكەت دەڭگەيىندە قاي وڭىردە قانداي جوبانىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەسى بار, سونى وسى پلاتفورما ارقىلى كورە الادى. پلاتفورما تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. بۇل جەردە ماسەلەلەردىڭ دەڭگەيىنە قاراي «قىزىل», «سارى» جانە «جاسىل» ءتۇستى باعدارشام بولادى, سول نەگىزدە جاۋاپتى قىزمەتكەرمەن بايلانىسىپ, نەلىكتەن بۇل جوبالاردىڭ ىسكە اسپاي تۇرعانىنا قاتىستى جاۋاپ الا الادى. جالپى, بۇل ۇلتتىق تسيفرلىق ينۆەستيتسيالىق پلاتفورما عانا ەمەس, باسقا مەحانيزمدەر ءساتتى تۇردە ىسكە اسىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى ءتۇرلى شارالار وتكىزىلدى. ءبىر عانا ستاتيستيكانى ايتار بولساق, 1 ءساۋىر مەن 1 شىلدە ارالىعىندا ينۆەستيتسياعا قاتىستى 6 وتىرىس ءوتتى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ توراعالىعىمەن قۇنى 15 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 29 ينۆەستيتسيالىق جوبا بويىنشا ناقتى شەشىمدەر قابىلداندى. مۇنداعى نەگىزگى تەتىك – ينۆەستيتسيالىق باعىتتاعى جۇمىستاردى كۇشەيتۋ. الگىندە ايتىپ كەتكەن مەجە ءۇش دەڭگەيلى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار عانا ەمەس, ەلشىلىكتەر مەن وڭىردەگى باسشىلىقپەن بىرگە جۇمىستار قاتار اتقارىلىپ جاتىر. ينۆەستيتسيا تارتۋعا تاپسىرىس بەرۋ تەتىگى دە ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي, سونداي-اق بيزنەس قاۋىمداستىقتاردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس جۇرەدى. مۇندا سالاعا قاتىستى باسىم باعىتتار انىقتالىپ, ولار ءبىزدىڭ ەلشىلىكتەرگە, ورتالىقتارعا جولدانىپ, وسىعان قاتىستى ارەكەتتەر ءوز دەڭگەيىندە باستالىپ كەتتى.
«Egemen Qazaqstan»:
– ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قانداي دا ءبىر ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ قۇنى انىقتالعاندا ءبىزدىڭ ەل ول جوبانىڭ قۇنىن جوعارى قويادى ەكەن. سوسىن ينۆەستورلار قىمبات جوبادان باس تارتادى. ءدال سونداي جوبانى كورشىلەس وزبەكستان نەمەسە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە ودان الدەقايدا ارزان سوماعا ىستەپ جاتىر دەگەن پىكىرلەر بار. بۇل قانشالىقتى راس؟ سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى بەرىك اسىلوۆ ءبىر سوزىندە وڭىرلەردىڭ باسىم بولىگىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قاتىستى جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قىسىم كورسەتۋ, تاعى باسقا زاڭسىزدىقتار بولاتىنىن اشىق ايتتى. بۇعان قاتىستى قانداي وي ايتاسىزدار؟
سۇلتان وتەبەكوۆ,
باس پروكۋراتۋرانىڭ قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋ قىزمەتىنىڭ باسقارما اعا پروكۋرورى:
– 2023 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ينۆەستورلاردى قولداۋعا قاتىستى باستاما كوتەرىلدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن تىڭ ماسەلە, ويتكەنى بۇرىن-سوڭدى پروكۋرورلار ينۆەستيتسياعا قاتىستى جۇمىستارمەن اينالىسپاعان. ال الگىندە ءوزىڭىز ايتقان ولقىلىقتار كوبەيگەن سوڭ اتالعان جوبالارعا قاتىستى جانە ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ ارىز-شاعىمىنىڭ كوبەيگەنى پرەزيدەنتتى الاڭداتىپ, بۇعان قاتىستى پروكۋراتۋرا ورگاندارىن تارتۋعا سەبەپ بولدى. ءبىر جىل ىشىندە كوپتەگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. ءبىزدىڭ ورگان وڭىرلەر بويىنشا 350 ينۆەستوردىڭ قۇقىعىن قورعادى. بۇل جەردە جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, اكىمدىك, ءتىپتى مينيسترلىك تاراپىنان دا قىسىم بايقالعان. ايتا كەتەيىن, قازىر كەز كەلگەن ينۆەستور ءۇشىن وزەكتى ماسەلە – جەر ۋچاسكەسىن الۋ. سەبەبى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەر الىپ, قۇرىلىس سالۋى قاجەت. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا ءبىر شەتەلدىك ينۆەستور بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن 3 جىل بويى جەر ۋچاسكەسىن الا الماعان. ال جوباسىنىڭ قۇنى – 62 ملرد تەڭگە. پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىمەن سوزبالاڭعا سالىنعان ءىس شەشىمىن تاۋىپ, ينۆەستور جەر ۋچاسكەسىنە قول جەتكىزدى. قازىر جوبا جۇزەگە اسا باستادى. كەلەسى ءبىر مىسال قىزىلوردا وبلىسىنداعى ينۆەستورعا قاتىستى. سوماسى 390 ملن دوللاردى قۇرايتىن ۇلكەن جوباسى بار ينۆەستوردىڭ جەر ۋچاسكەسىنە قاتىستى ماسەلەسى شەشىلمەي, 6 اي بويى سەرگەلدەڭگە تۇسكەن. ول دا پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىنان كەيىن 1 جارىم ايدان سوڭ جەر ۋچاسكەسىن الىپ, ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. جالپى, 50 ملن دوللاردان اساتىن قارجىنى قۇيۋعا نيەتتىلەردىڭ سانى كوپ ەمەس ءارى شەكتەۋلى. ەكىنشىدەن, بىزدە قاراستىرىلىپ جاتقان, سۇيەمەلدەۋگە جاتاتىن 700-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبا بار. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلگەن شەتەلدىك ينۆەستوردىڭ الدىنان شىعاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا. ودان سوڭ ينۆەستوردى اۋرەگە سالىپ, ءار مەكەمەگە جۇگىرتۋ. تۇسىندىرمە جۇمىستارى دا دۇرىس جۇرگىزىلمەيدى. شىندىعى سول, ينۆەستورلارعا دەگەن كومەك ءالى دە كەم. قاراپايىم مىسال ايتايىن, كەز كەلگەن ينۆەستور جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگانىنان رۇقسات قاعازىن سۇرايدى. ال ونداعىلار بىردەن رۇقسات بەرىلمەيدى دەگەن سىرعىتپا جاۋاپ قاعازىن قولىنا ۇستاتا قويادى. بىراق نە سەبەپتى رۇقسات بەرىلمەيدى, بەلگىلى ءبىر ءجون-جوسىعى اشىپ ايتىلمايدى نەمەسە زاڭ تالاپتارى نەگىزىندە تۇسىندىرىلمەيدى. تاعى ءبىر مىسال, ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر جوبانىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا, رۇقسات قاعازىن الۋعا, جەر ۋچاسكەسىنە الۋعا قاجەتتى 30-40 قۇجاتتى جيناۋعا 1,5-2 جىلداي ۋاقىت كەتەدى ەكەن. وسىنىڭ ءبارى مەملەكەت باسشىسى ۇستانىپ وتىرعان ەكونوميكانى ينۆەستيتسيا ارقىلى دامىتۋ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ايتارلىقتاي كەدەرگى.
«Egemen Qazaqstan»:
– سىزدەر وسىنداي جاعدايلار بارىسىندا كريزيس-مەنەدجەر رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلدىڭىزدەر. ەندى ىسكە ۇدايى وسى پوزيتسيادان ارالاسۋ جالعاسا بەرمەيتىن شىعار؟ ياعني بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ قالىپتاستىرىپ, بيۋروكراتيانى جويۋ امالدارى ىسكە اسىرىلا ما؟
سۇلتان وتەبەكوۆ:
– ءيا, سۇراعىڭىز ورىندى. كەيىنگى ءبىر جىلدا ءبىز بەلگىلى ءبىر قۇقىق بۇزۋشىلىق بولسا, سونى جويۋمەن اينالىستىق. قازىرگى تاڭدا ءبىز كەلەسى كەزەڭگە كوشتىك, بۇل جەردە ەندىگى جۇمىس – قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ. بىزدە «ينۆەستورلاردى قورعاۋ جونىندەگى پروكۋرورلىق سۇزگى» دەگەن جوبا بار. ونىڭ ەرەكشەلىگى – كەز كەلگەن ينۆەستورعا قاتىستى بەلگىلى ءبىر قۇجاتتى نەمەسە ينۆەستوردىڭ قىزمەتىنە نۇقسان كەلەتىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ شارالارىن قابىلداۋ الدىندا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار پروكۋراتۋرامەن كەلىسەدى. ياعني اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن بولسا, رۇقسات قۇجاتىن تارتىپ الاتىن بولسا, قىزمەتىن توقتاتاتىن بولسا, ءبىرىنشى كەزەڭدە بىزگە جۇگىنەدى. ال بيۋروكراتيانى ازايتۋ ءۇشىن بىزدە «جاسىل ءدالىز» جوباسى ۇكىمەتپەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مۇندا ءىرى ينۆەستورلارعا قاتىستى بارلىق قۇجات تۇرلەرىن قىسقا مەرزىمدە رەتتەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى.
«Egemen Qazaqstan»:
– ال ينۆەستورعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن مەملەكەتتىك جاۋاپتى ورگاندار قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتىر ما؟
سۇلتان وتەبەكوۆ:
– ارينە, ءبىر جىل ىشىندە 350 ينۆەستور جوباسىنا قاتىستى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەن باستاپ, باسقا دا جوعارى قىزمەتتەگى 84 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە سوڭعى ەكى ايدى الساق, مىسالى, مۇنداي شارالار نەگىزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى جۇمىستان بوساتىلدى. پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى 4 جەلتوقسانداعى «ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىنان سوڭ ينۆەستيتسيالىق شتابتىڭ دەڭگەيى جوعارىلاپ, قوسىمشا ۋاكىلەتتىلىكتەر بەرىلدى. شتابتىڭ ەرەكشەلىگى – تاپسىرمانى ورىنداماعان جاۋاپتى تۇلعالار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ءتىپتى قىزمەتتەن بوساتۋعا دەيىنگى شارالار دا قامتىلادى.
«Egemen Qazaqstan»:
– جيىنىمىزعا ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ تە قاتىسىپ وتىر. قايىربەك مىرزا, ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق ساياساتقا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ قانداي كەم-كەتىك بار؟ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سالاعا قاتىستى جۇمىسى قانشالىقتى دۇرىس قالىپتاسقان؟
قايىربەك ارىستانبەكوۆ,
ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
– بىزدە ماكروەكونوميكالىق ساياسات تۇرعىسىنان تەڭگەرىمسىزدىك پايدا بولىپ وتىر. سونىڭ قۇربانى بولىپ بارامىز. بۇل ماسەلە, وكىنىشكە قاراي, جەتكىلىكتى ايتىلماي وتىر. راس, ءبىز ەلگە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتىپ جاتىرمىز. مەنىڭ الدىمدا سويلەگەن ازاماتتاردىڭ سوزىنە سەنسەك, ولارعا جاعداي جاساۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر. جاقسى, بىراق كەيىنگى 10 جىلدا تولەم بالانسىنىڭ كورسەتكىشى, بۋحگالتەرلىك ەسەپ بويىنشا تابىستار تەڭ بولىنبەيدى. ەلگە كىرىپ, بىزدە جۇمىس ىستەگەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ تاپقان تابىسى ءبىر جىل ىشىندە سىرتقا كەتىپ جاتىر. ونىڭ ايىرماشىلىعى مەن ايتقان بالانستان بەلگىلى. سوڭعى 20 جىلدا بىزدە بىردە-ءبىر پروفيتسيت بولماعان ەكەن. ياعني ەلدەن تابىس كوپتەپ كەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ال ەندى ۇزدىك دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە نازار سالساق, وسى تابىس بالانسىن تەڭ قاراستىرادى. بىزدە مۇنداي ءتارتىپ ءالى جولعا قويىلمادى. بەرتىندەگى 10 جىلدىڭ وزىندە قانشا تابىستان ۇتىلدىق؟ تەڭگەمەن ەمەس, دوللارمەن ايتايىن, جىل سايىن 24 ملرد دوللاردان ۇتىلىپپىز. ال بىزگە شەتەلدەن نە كىرىپ جاتىر؟ تەك ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن شامامەن 1-1,5 ملرد دوللاردى عانا ايتا الامىز. سول عانا كەم-كەتىگىمىزدى تولتىرىپ وتىر. مىنە, ەڭ باستىسى, وسى ماسەلەنى تەزىرەك قولعا الۋ كەرەك. مامان رەتىندە مەنىڭ ۇسىنىسىم مىناداي: شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ, اكەلۋمەن قاتار ۇلتتىق ينۆەستورلاردى دا شەتەلگە شىعارۋدى ۇمىتپاۋ كەرەك. مەنىڭ ويىم – شەتەلدىك تاجىريبە نەگىزىندە بىزگە سىرتقى ەكونوميكالىق بارلاۋ قىزمەتىن قوسۋ قاجەت. شەت مەملەكەتتەر سولاي ىستەپ وتىر. ءتىپتى بىزگە كەلىپ جاتقان ينۆەستورلاردىڭ دا ءوز بارلاۋ قىزمەتى بار. بىزگە دە وسىنى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. راسى سول, بىزدەگى جاعداي مۇلدە باسقا. سوڭعى 30 جىلدا شەتەلگە بارعان كاپيتال ۇرلانىپ جاتىر. الەمدىك ستاندارت بويىنشا, اقشا شەتەلگە شىققان سوڭ ول نە زاۋىت, نە قۇندى قاعاز, قانداي دا ءبىر كاپيتالعا اينالىپ, ءبىر جىل ىشىندە قازاقستانعا پايدا اكەلۋى قاجەت ەدى. سول جاعى بويىنشا بىزدە كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر.
«Egemen Qazaqstan»:
– بۇدان وزگە قانداي ماسەلە بار؟
قايىربەك ارىستانبەكوۆ:
– بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشىسى – كەيىنگى 10 جىلدا كاسىپكەرلىكتى شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەس دەپ بولدىك. كاسىپكەرلىك كودەكسىندە دە ينۆەستيتسيالىق ماسەلەلەر كوزدەلگەن. بۇل جەردە ەل ەكونوميكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە زيان كەلتىرەتىن فاكتورلار پايدا بولدى. مىسالى, ءبىز ورتا بيزنەستى جوعالتىپ الدىق. ايتايىن دەگەنىم, شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى ويلاي بەرمەي, وتاندىق ينۆەستورلاردى دا ويلاۋىمىز قاجەت. سانامىزدا ء«بىزدى قۇتقاراتىن شەتەلدىك ينۆەستورلار» دەگەن وي ابدەن بەكىپ العان. جوق, ارىپتەستەر, ينۆەستيتسيالىق بالانس, ياعني اقشا قۇيۋدى قاراساق, سالىمنىڭ 70%ى وتاندىق ينۆەستورلارعا تيەسىلى. سوندىقتان ورتا بيزنەستى اياققا تۇرعىزۋ قاجەت. بۇل جەردە كاسىپكەرلىك كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماڭىزدى بولماق. وندا كورسەتىلگەن ءار بيزنەستىڭ ءبولىنىسى, ونداعى جۇمىس كۇشى مەن ءونىم شىعارۋداعى ۇلەسى تۋرالى كريتەريلەردى قايتا قاراستىرعان ءجون. ال قازىرگى قۇجاتپەن كەتە بەرسەك دامۋ بولمايدى. قازىردىڭ وزىندە قولدا بار ورتا بيزنەس وكىلدەرى شاعىن بيزنەسكە قاشىپ جاتىر. نەگە؟ سالىق تولەمەۋ ءۇشىن. سول ماسەلەمەن ولار وزدەرىنىڭ بيزنەسىن 3-4 شاعىن بيزنەسكە ءبولىپ, سالىق تولەۋدە از قارجى جۇمساپ وتىر. بىراق جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. ال ولاردىڭ قۇرىلىمىن قايتا بىرىكتىرسە, ول نەگىزىندە ورتا بيزنەسكە جاتادى. بۇل جەردە سالىق كودەكسىن قايتا قاراستىرۋ ماسەلەسى قاتار تۋىندايدى. سوندىقتان الدىمەن ازاماتتارعا شاعىن بيزنەسكە كەلۋگە كومەكتەسۋ, ودان كەيىنگى كەزەڭدە ولاردى ورتا بيزنەسكە ىنتالاندىراتىن تەتىك قالىپتاستىرۋ قاجەت. بىزدە وسى ماسەلەدە كەمشىلىك كوپ. بيزنەستەگى بايلانىس شىنجىرى ءۇزىلىپ قالعان.
«Egemen Qazaqstan»:
– بۇعان قاتىستى «Kazakh Invest» ۇك» اق وكىلى قانداي وي ايتادى؟
مارات ەسەنوۆ:
– مىسالى, ۇلكەن جوبا – قىزىلورداداعى شىنى زاۋىتىن الايىق. ول راسىمەن ۇلكەن جوبا جانە جانىنان شاعىن بيزنەسكە قاتىستى 8 كلاستەر جوسپارلانىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە اۆتوكولىككە اينەك شىعارۋ, تاعى باسقا ونىمدەردى ءوندىرۋ بار. مۇنداي جوبالار قوستانايداعى اۆتوموبيل قۇراستىرۋ زاۋىتى جانىندا دا قاراستىرىلعان. بۇل جەردە اۆتووندىرىسكە قاجەتتى, شاعىن بيزنەستىڭ قولىنان كەلەتىن ءونىم شىعارۋ باعىتىندا ۇسىنىستار جەتكىلىكتى. جالپى, مۇنداي ماسەلەنىڭ شەشىمى لەزدە تابىلمايدى. ءسىز ايتىپ وتىرعان ورتا بيزنەستىڭ دامىماۋ سەبەبى – ءبىز ايتىپ وتىرعان تاۋەكەلدىلىككە كەپ تىرەلەدى. شىعارعان زات ەرتەڭ باسەكەگە ساي بولا ما دەگەن ماسەلە. ءدال سونداي ءونىمنىڭ كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعان باعاداعى ايىرماشىلىعى سالاعا ءوز اسەرىن تيگىزىپ جاتادى.
قايىربەك ارىستانبەكوۆ:
– مەندە ءبىر ۇسىنىس بار. بىزدەگى دامۋ ينستيتۋتتارىندا 100-گە جۋىق سالىققا نەمەسە سۋبسيدياعا قاتىستى ءتۇرلى قولداۋ پاكەتى بار. سونى شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەسكە ءبولىپ تاستاۋ قاجەت. شاعىن بيزنەسكە كەلگەن ادامدى بەلگىلى ءبىر قولداۋ, مىسالى, 20 قولداۋ پاكەتى كۇتىپ وتىرۋى كەرەك. ول ادام شاعىننان ورتا بيزنەسكە اۋىسقاندا دا ۇكىمەت وعان 50 قولداۋ پاكەتىن بەرسە, ونىڭ ءىسى ءسوزسىز العا باسادى. ال ورتادان كەيىن ءوز بيزنەسىن نىعايتقان ادام ءىرى كاسىپكەرلىككە اۋىساتىنى بەلگىلى. مىنە, وسى جەردە قالعان 30-عا جۋىق قولداۋ پاكەتىمەن دەمەۋ بەرىلسە, ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوساتىن بيزنەس وكىلدەرى كوپتەپ شىعار ەدى.
«Egemen Qazaqstan»:
– وسى جيىنعا كاسىپكەر, جيھاز وندىرىسىمەن اينالىساتىن «Shosa» جشس ديرەكتورى سايان سادۋاقاسوۆ كەلىپ وتىر. ول كىسىنىڭ پىكىرىن دە تىڭداساق.
سايان سادۋاقاسوۆ,
«Shosa» جشس ديرەكتورى:
– ءبىز پوليپروپيلەننەن جيھاز فۋرنيتۋرالارىن جاساپ شىعارىپ, ەل ىشىندە ساتىپ جاتىرمىز. اراگىدىك رەسەيگە دە ەكسپورتتايمىز. نەگىزىنەن تۇمەن, ءنوۆوسىبىر, ومبى قالالارىنا ساتامىز. بىراق وسى كاسىپتى جۇرگىزۋ بارىسىندا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىككە تاپ بولاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. كىشكەنتاي كاسىپكەر بولعان سوڭ سالىقتان جالتارامىز. سول سەبەپتى, قۇجات جاعى دا كەمشىن ءتۇسىپ جاتادى. نەسيە الايىق دەسەك, تەك كەپىلسىز قىمبات نەسيە عانا الا الامىز. ارزان كرەديت الۋ ءۇشىن بيزنەس-جوسپار, بۋحگالتەرلىك ەسەپتىلىك كەرەك. تىعىرىققا تىرەلىپ قالعاندىقتان, دامۋ دا بولمايدى.
«Egemen Qazaqstan»:
– مۇنداي جاعدايدا ارنايى ەكونوميكالىق ايماق (اەا) قۇرامىنا قوسىلعان وڭدى بولاتىن شىعار؟
سايان سادۋاقاسوۆ:
– اكىمدىكپەن سويلەسىپ ەدىك, اەا قۇرامىنا تەك 2027 جىلدان باستاپ كىرۋگە بولادى دەدى. ونداي الاڭعا قادام باسۋدىڭ دا ءوز كەزەگى بولادى ەكەن. تاپقان تابىسىمىزبەن «دامۋ» ارقىلى العان كرەديتىمىزدى, جالعا الۋ شىعىنىن جاۋىپ جاتىرمىز. رەسەيدەن بولەك, بەلارۋس پەن گرۋزيا دا ءبىزدىڭ ونىمدەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مۇندايدا «QazTrade», «KazakhExport» كومەكتەسەمىز دەيدى, بىراق ولار كومەكتەسۋ ءۇشىن دە قۇجاتىمىز تۋرا بولۋى كەرەك. ءبىز ول جاعىنان ازداپ ۇياتتىمىز.
قايىربەك ارىستانبەكوۆ:
– سايان 100 مىڭ تەڭگە ايلىق بەرسە, سونىڭ 38 مىڭى اۋدارىمدارعا كەتەدى. سوندا قولما-قول جالاقىعا 60 مىڭ تەڭگە قالادى. سوندىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن بىرگە سالىق كودەكسىندەگى وسى ماسەلەنى رەتتەۋ كەرەك. نە بولماسا بارلىعىن ءبىر الەۋمەتتىك تولەمگە بىرىكتىرگەن دۇرىس. ءدال قازىرگى كەدەرگىلەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس باسشىلارىنىڭ جالاقى تولەۋىنە مۇرشا بەرمەيدى.
«Egemen Qazaqstan»:
– وسى رەتتە «ASTANA INVEST» ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى المات ءالىمباي مىرزاعا ساۋال قويۋدىڭ رەتى كەلگەن سياقتى. قازىرگى ۋاقىتتا اەا ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى قالاي قالىپتاسىپ وتىر؟ سپيكەرلەر ايتىپ وتىرعان قيىندىقتار سىزدەردە دە كورىنىس تاۋىپ جاتىر ما؟
المات ءالىمباي,
«ASTANA INVEST» ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى:
– قازىر ەلوردادا ەكى ارنايى ەكونوميكالىق ايماق بار. ءبىرى – «استانا – جاڭا قالا», ەكىنشىسى – «استانا-تەحنوپوليس». №1 يندۋستريالىق پارك 99 پايىزعا تولدى. ەكىنشىسىن سالۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ اۋماعى – 409 گەكتار. قازىر قالادا قانداي كاسىپتى دامىتۋ كەرەك, ونەركاسىپتىڭ قاي ءتۇرى سۇرانىسقا يە دەگەن سۇراقتار نەگىزىندە تالداۋ جاساپ, №2 يندۋستريالىق پاركتى كلاستەرگە ءبولىپ, الداعى ۋاقىتتا سولاي بەرمەكشىمىز. ول پارككە ينۆەستورلاردى 2027 جىلدان باستاپ ورنالاستىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. زاڭ بويىنشا يندۋستريالىق ايماق تولىقتاي ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. ينفراقۇرىلىم – وتە قىمبات دۇنيە, ونى جاساۋ جانە جەتكىزىپ بەرۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ينۆەستورلار شاعىمىنىڭ 60-70 پايىزى دا وسى ينفراقۇرىلىم پروبلەماسىمەن بايلانىستى. قازىر №2 يندۋستريالىق پاركتىڭ ينفراقۇرىلىمىن ەسەپتەپ, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا كىرگىزىپ جاتىرمىز. 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزىپ, 2026 جىلى دايىن ەتەمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. سونىمەن بىرگە لوگو پاركتەر بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ياعني ءبىر ايماقتا لوگيستيكالىق ورتالىق جاساۋ كەرەك. ءار تاۋاردىڭ باعاسى لوگيستيكاعا تىكەلەي بايلانىستى. بيزنەسكە جاعداي جاسايتىن بولساق, ول كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەيتىن تاعامىمىزدىڭ, تۇتىناتىن تاۋارىمىزدىڭ باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سول ماقساتتاعى لوگو پاركتەر جوباسىن دا 2027 جىلى ىسكە قوسامىز دەپ ويلايمىز.
«Egemen Qazaqstan»:
– №1 يندۋستريالىق پاركتەگى ۇلتتىق ينۆەستورلار مەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ارا سالماعى قانداي؟
المات ءالىمباي:
– ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيمىز جانە ينۆەستورلاردى وتاندىق, شەتەلدىك دەپ ءبولىپ جاتپايمىز. شەتەلدىك ينۆەستورلار ارينە, بارشىلىق. بىراق ءتيىستى ينفراقۇرىلىم تاپشىلىعىنان ءبىز ولارعا جەر تەلىمدەرىن ۇسىنا الماي وتىرمىز.
مارات ەسەنوۆ:
– قازىر بىزدە 704 جوبا مونيتورينگتە تۇر. توقسان سايىن وزگەرتىپ تۇرامىز. بيىل 240 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىلتىر 198 جوبا ىسكە اسىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 47-ءسى – شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جوباسى.
«Egemen Qazaqstan»:
– 2022 جىلعى گەوساياسي جاعدايدان كەيىن ينۆەستورلار اعىنى بولادى دەپ كۇتىلدى. راسىمەن, ەلىمىزگە ينۆەستورلار كوپتەپ كەلدى مە؟ وسى تۇرعىدا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
مارات ەسەنوۆ:
– رەلوكاتسيا بويىنشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ينۆەستيتسيا كوميتەتىمەن بىرىگىپ اۋقىمدى جۇمىستار ىسكە اسىرىلدى. رەسەيدەگى 100-دەن استام شەتەلدىك كومپانيا بىزگە كەلدى. بۇل دا ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
قايىربەك ارىستانبەكوۆ:
– سول رەلوكاتسيا كەزىندە بىزدەگى IT ونىمدەردىڭ ەكسپورتى 500 ملن دوللارعا جەتتى. ياعني كوپتەگەن كومپانيا بىزگە كەلىپ تىركەلىپ, راسىمدەپ, ونىمدەرىن ساتىلىمعا شىعارعان. ۇكىمەت تە ءتيىستى قولداۋ تانىتتى. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش.
مارات ەسەنوۆ:
– ونىڭ ۇستىنە, رەسەي كومپانيالارىنىڭ وزدەرى دە سولتۇستىك وبلىستارعا كەلىپ, كوبىرەك شوعىرلاندى. اسىرەسە, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا كەلىپ, وندىرىستەرىن ورنالاستىردى. ويتكەنى سانكتسياعا بايلانىستى تىكەلەي تاۋارلارىن شىعارا المايدى عوي.
«Egemen Qazaqstan»:
– مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ء(مجا) – ينۆەستيتسيا ماسەلەسىندە وزىندىك ورنىن تاۋىپ كەلە جاتقان سەگمەنت. قازىر ەلىمىزدە 1183 ءمجا جوباسى بار ەكەن. ولار ءوز-ءوزىن قانشالىقتى اقتاپ جاتىر؟
تالعات تۇرسىنباەۆ,
«اتامەكەن» ۇكپ ءمجا حالىقارالىق سەرتيفيكاتتالعان ساراپشىسى:
– 1183 جوبانىڭ 759-ى – ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمىندە, قالعان 400 جوبا – مەرزىمى اياقتالعان نەمەسە مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتارى بۇزىلعان بولىپ سانالادى. جالپى سوماسى 2,5 ترلن تەڭگەگە جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءمجا جوبالارى شيكىزات وندىرىسىنە, اگرارلىق سالاعا ارنالماعان. جوبالارىمىز تەك ينفراقۇرىلىم مەن الەۋمەتتىك سالاعا – بالاباقشادان باستاپ جولدارعا دەيىن باعىتتالادى. ءمجا سالاسىنداعى ەڭ ۇلكەن جوبا – الماتى قالاسىنداعى ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوموبيل جولى. ءمجا سالاسىندا 29 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار 20 ملرد تەڭگەدەن استام سالىق تولەمى بيۋدجەتكە ءتۇسىپ جاتىر.
بارشاڭىزعا بەلگىلى, 2017 جىلدان باستاپ «سەرگەك» كامەرالارىن ەنگىزە باستادىق. ءبىر قالانىڭ ءوزىن «سەرگەكپەن» قامتۋ قۇنى 20-30 ملرد تەڭگەگە شىعىپ كەتىپ جاتتى. ءسويتىپ, قىمبات دەدى, وعان حالىق تا قارسىلىق ءبىلدىردى. بىراق اقىرى ەنگىزىلدى. قازىر «سەرگەك» 8 قالادا جۇمىس ىستەيدى. 2 قالادا ينۆەستيتسيالىق ساتىدا تۇر. وسى جۇيە ەنگىزىلگەلى استانا جانە الماتى قالالارىندا جول اپاتىنان زارداپ شەگەتىندەر سانىن ازايتۋعا قول جەتتى. بۇل – الەۋمەتتىك كورسەتكىش. تىكەلەي قارجىلىق كورسەتكىشكە كەلسەك, وسى ۋاقىتقا دەيىن استانادا 24 ملرد تەڭگە جۇمسالدى عوي, ال «سەرگەك» ارقىلى بيۋدجەتكە تولەنگەن ايىپپۇل سوماسى 68 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ءوز-ءوزىن ءۇش ەسە اقتاپ وتىر.
«Egemen Qazaqstan»:
– ءمجا جوباسىنىڭ ۇتىمدى ەكەنىن وسى مىسالدارىڭىزدان انىق بايقايمىز. ال ەندى سالا تۇيتكىلدەرى دەگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە نەنى ايتار ەدىڭىز؟ سوڭعى ەكى جىل بويى ەلىمىزدە ينفلياتسيا قاتتى ءورشىپ, قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى جۇرگىزىلدى. بۇل ۇدەرىس ءمجا جوبالارىنا اۋىرلىق ءتۇسىردى مە؟
تالعات تۇرسىنباەۆ:
– ءاربىر جشس, اق-لاردىڭ بارلىعى – جەكەشەلىك ارىپتەس دەپ اتالادى, الايدا كاسىپكەرلىك كودەكسكە قارايتىن بولساق, ونىڭ ءبارى – ينۆەستور. ءبارىنىڭ پروبلەماسى ورتاق. ونىڭ ىشىندە بيۋروكراتيا بار, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق سوت شەشىمدەرىنىڭ تۇيتكىلى بار. جيىن باستالماي تۇرىپ سىزبەن بىرگە شىمكەنتتەگى تۇركيالىق ينۆەستوردىڭ وقيعاسىن تالقىلادىق. ول ينۆەستور قالاداعى جەدەل جاردەم قىزمەتىن مودەرنيزاتسيالاعىسى كەلگەن. جوبانىڭ قۇنى – 6 ملرد تەڭگە شاماسىندا. جوبا باستالعان سوڭ 5 جىل ىشىندە اقشاسىن وتەپ الۋى كەرەك ەدى. 2019 جىلى الۋى كەرەك 1 ملرد تەڭگە, قازىر – 2,4 ملرد تەڭگە. ءسىز ايتىپ وتىرعان اقشا-نەسيە ساياساتى ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەمىز. ەندى كاسىپكەر «سەن ماعان 1 ملرد تەڭگە ەمەس, 2,4 ملرد تەڭگە تولە, بۇل سەنىڭ قاتەلىگىڭ» دەيدى. ءبىز بۇل ىسكە قاتىسقان كەزدە تەڭگەرىمدىلىك ساياساتىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالادىق. بيۋدجەتتىڭ دە اقشاسى ارتىق شىعىپ كەتپەسىن جانە ءاۋ باستاعى شارتتار ورىندالسىن دەدىك.
«Egemen Qazaqstan»:
– 2029 جىلعا دەيىن ەكونوميكامىزعا 150 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋ مەجەسىن باعىندىرا الامىز با؟ سونىمەن قاتار الداعى 5 جىل ىشىندە ينۆەستيتسيالىق جوبالار قۇرىلىمى وزگەرە مە؟ ياعني شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى جوبالار كولەمى ارتا ما؟
مارات ەسەنوۆ:
– قازىر ينۆەستيتسيا لاندشافتى وزگەرىپ جاتىر. 2005-2007 جىلدارى مۇناي سالاسىنداعى تىكەلەي ينۆەستيتسيا ۇلەسى 75 پايىز بولسا, قازىر 30-36 پايىزعا ءتۇستى. دەمەك وڭدەۋ سالاسىنا كوڭىل بولىنە باستادى.
قايىربەك ارىستانبەكوۆ:
– ونداي مەجەگە جەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىن نىعايتۋىمىز كەرەك. قازىر ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىم دەڭگەيىمىز 5 پايىز ەكەنى ايتىلادى. الايدا ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىز بويىنشا 3,5 پايىز.
5 پايىزدىق ءوسىم بولعان ەلدەردە بيۋدجەت تاپشىلىعى بولمايدى ەكەن. ال بىزدە قاراجات تاپشىلىعى بايقالدى. مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى ەكى ەسە ارتتىرۋ تۋرالى جاقسى تاپسىرما بەردى. سول تاپسىرمانى ۇكىمەت ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداۋى قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا جاۋاپ رەتىندە ۇكىمەت ەكونوميكانى ەكى ەسە ۇلعايتۋدىڭ باعدارلاماسىن ازىرلەۋى كەرەك ەدى. الەم ەلدەرى وسىلاي ىستەيدى.
راۋان اتاشبەكوۆ:
– وسى تاپسىرماعا سايكەس, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ اگەنتتىگى 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىن دايىنداپ جاتىر. سونىڭ اياسىندا 2029 جىلعا دەيىنگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن وزەكتەندىرىپ جاتىرمىز. ول تۇجىرىمدامادا ەڭ نەگىزگى ەكى كورسەتكىش بار. ءبىرىنشىسى – نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا ۇلەسىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 23 پايىزىنا جەتكىزۋ. ەكىنشى كورسەتكىش – 150 ملرد دوللاردى تارتۋ. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو-دەگى ينۆەستيتسيا ۇلەسى 15,1 پايىز بولىپ تۇر. بىلتىردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى ينۆەستيتسيا – 80 پايىز, سىرتقى ينۆەستيتسيا 20 پايىز ۇلەستى ەنشىلەپ وتىر.
– بۇگىنگى ءىس-شارامىزعا ارنايى كەلىپ, تۇشىمدى پىكىرلەرىڭىزدى ورتاعا سالعاندارىڭىزعا كوپ راحمەت.
دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعاندار
اباي ايماعامبەت,
ەرجان قوجاس,
«Egemen Qazaqstan»
