بەتەگەلى بەلى, قۇيقالى جەرى بولماي, اۋىلعا بەرەكە قۇتايمايدى. وكىنىشكە قاراي, وڭىردە جايىلىمى جۇتاڭ, شابىندىعى سەلدىرەپ قالعان ەلدى مەكەندەر بارشىلىق. مىسالى, سوناۋ شالعايدا جاتقان قىزبەل اۋلىنداعى شابىندىق ماسەلەسى كوپتەن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. اۋىل ماڭىندا ءشوپ جوق ەمەس, بار. بىراق وعان شالعى سالۋعا «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ماماندارى رۇقسات ەتپەيدى. مۇنىڭ ارتى جىل سايىن داۋعا ۇلاسىپ, حالىق تا, قورىقشىلار دا ءبىر-بىرىنە ابدەن جەككورىنىشتى بولىپ بىتكەن.
تۇرعىندار نازى
قىزبەلدەن ءارى قاراي 7-8 شاقىرىم جەردەن مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قورعاۋىنداعى سارىقوپا كولدەر جۇيەسى باستالادى. ءشوبى بەلۋاردان كەلەتىن قوپانىڭ اينالاسى «التىن دالانىڭ» بۋفەرلىك ايماعى سانالادى. جىلدا داۋ وسى جەردە ۋشىعادى. قالىڭ شوپكە شالعى سالامىز دەپ ايىپپۇل ارقالاعان تۇرعىندار تەگىن جاتقان يەن ءشوپتىڭ نەسىن قوريدى, بوسقا قۋراپ كەتكەنشە حالىققا بەرمەي مە دەپ رەنجيدى. ال قورىقشىلار بۇل ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان تابيعي الاپ دەپ شىر-پىر بولىپ جاتادى.
«اۋىل اينالاسىنداعى شابىندىق ازىپ كەتكەن. ال جانىمىزداعى «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ بۋفەرلىك ايماعىنا ءبىزدىڭ بۇرىنعى شابىندىقتارىمىز كىرىپ كەتىپ وتىر. وسى بۋفەرلىك ايماقتىڭ كەرەگى نە, شابىندىقتى حالىقتىڭ يگىلىگىنە قايتارسىن. اڭ-قۇسقا ودان ءارى قارايعى جەر دە جەتپەي مە؟ اۋىلدىڭ مىنا جاق بەتىنىڭ كوبى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مەنشىگىندە. ولار وزدەرىنە ازعانتاي ءشوپ دايىندايدى. بىراق بىزگە شابىندىق بەرمەيدى. بەرگەن كۇننىڭ وزىندە ازىپ كەتكەن جەردى بەرەدى. اۋىل ىرگەسىندە تۇرعان «التىن دالا» جەرىندەگى ءشوپتىڭ اڭ-قۇسقا نە پايداسى بار؟ جىلدا شابىلماعاننان كەيىن ول دا ازىپ كەتەدى. ودان دا شابىلعانى جاقسى. ال وعان قورىقشىلار جىبەرمەيدى. وزدەرى ءشوپ باستالعان كەزدە عانا كەلەدى. سودان ايقاي-شۋ بولادى», دەيدى قىزبەلدىكتەر.
ايتۋلارىنشا, تۇرعىندارعا 17 مىڭ تەڭگەدەن ايىپپۇل سالىپ كەتەتىن كورىنەدى. اكىمنەن دە, دەپۋتاتتان دا قايىر بولماعان.
«سارىقوپا اۋىلعا ءتيىپ تۇر, سونىڭ اينالاسىنان 100 مەتر جەردى قورشاپ قويسا, بۋفەرلىك زوناعا سول جەتپەي مە؟ سارىقوپانىڭ اۋماعى – 52 286 گەكتار. ونىڭ 31 456 گەكتارى – قورعالاتىن جەر. ال بۋفەرلىك زونا, ياعني ارالىق ايماق – 20 830 گەكتار. ءشوپ وسى ايماقتا وسەدى. ونى نەمەنەگە قورعايتىنىن بىلمەيمىز. جايشىلىقتا مال ءتۇسىپ جاتىر ما, ادام كىرىپ جاتىر ما, وندا شارۋاسى جوق. قورىقشىلار قوپاعا تەك ءشوپ كەزىندە يە بولا قالادى. اۋىلدىڭ مالى كۇزدەن باستاپ قىستاي قوپادا جۇرەدى, ال سونى ايداپ شىعاتىن قورىقشى قايدا ءجۇر؟», دەيدى تۇرعىندار.
قىزبەل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قايسار نۇرعازيننىڭ ايتۋىنشا, 700-ءدىڭ ۇستىندە حالقى بار قىزبەلدە بۇگىندە 140 ءۇي ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىر. جانگەلدين اۋدانىنا قاراستى ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىندەگى ەڭ مالعا قولايلىسى دا وسى قىزبەل. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىندا 4 مىڭنان اسا ءىرى قارا بار. جايىلىم, شابىندىق, سۋى ىرگەدە. حالىقتىڭ جاعدايى وتە جاقسى. مۇندا ەشكىم اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك المايدى. تۇگى جوق دەگەن ءۇيدىڭ وزىندە كەمى 15-20 شاقتى مال بار. حالىقتىڭ مالىنان بولەك جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىعى 5 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ۇستاپ وتىر.
«سارىقوپا قورىعى اۋىلعا ءتيىپ تۇر. سوعان حالىق كەيدە كىرىپ كەتىپ جاتادى. ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان حات جازامىز. ول جاقتان رۇقسات كەلگەنشە ءشوپ قاتىپ, اعارىپ كەتەدى. سوندىقتان ءبىراز اۋرە بولاتىن كەزدەر بولادى. نەگىزى سارىقوپادان باسقا دا 2 مىڭ گەكتارداي شابىندىقتارىمىز بار. بىراق حالىق ونى شاپپايدى. ال قورىقتى مال باسپايدى, سوندىقتان ءشوبى دە جۇمساق, كوكتەۋ بولىپ كەلەدى. اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى شابىندىقتى مال باسىپ تاستايدى. ول ءوسۋ ءۇشىن دە 2-3 جىل كەرەك», دەيدى اكىم.
قورىقشىلاردىڭ ءۋاجى
بۇگىندە سارىقوپانىڭ اينالاسىن تۇگەلدەي سۋ باسىپ جاتىر. سوندىقتان تۇرعىندار قازىرشە ول جاقتاعى شابىندىققا كىرە المايدى. الايدا سۋ كەتكەن سوڭ, ەسكى داۋ قايتا ءورشۋى مۇمكىن. وسىنى ويلاستىرعان اۋىل اكىمى «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ باسشىلىعىنا شابىندىق سۇراپ حات جولداپ قويىپتى. ال تابيعي رەزەرۆات ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرىكبولسىن قۇلجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي رۇقسات تەك قورىقشىلارعا عانا بەرىلەدى.
«ول جاقتا قاراپايىم حالىققا دەپ ەشكىم جەر بەرمەيدى. قىزبەل مەن توسىنقۇمنىڭ اۋماعىندا «التىن دالانىڭ» مەنشىگىندەگى شامامەن 1 600 گەكتارداي شابىندىق جەر بار. بىراق ول زاڭ تالابى بويىنشا ەشكىمگە جالعا بەرىلمەيدى. ال جايىلىمدىق جەرلەردى قىسقامەرزىمدى, ۇزاقمەرزىمدى جالعا بەرۋگە بولادى. بىراق ءبىز جوعارى جاقتىڭ رۇقساتىن الىپ, سول جاقتاعى ءوزىمىزدىڭ ينسپەكتورلاردىڭ مۇقتاجىن وتەۋ ءۇشىن شابىندىق جەر ءبولىپ بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ال باسا-كوكتەپ كىرگەن تۇرعىنداردى زاڭ اياسىندا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتامىز. مۇنداي تۇرعىندارعا قورىق اۋماعىندا زاڭسىز ءشوپ شاپقانى نەمەسە مال جايعانى ءۇشىن 20 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. بىراق حالىق زاڭ تالابىن تۇسىنگىسى كەلمەيدى. جاقىن جەردەگى شابىندىقتىڭ ءبارىن وزدەرى ازدىرىپ العان دا, ەندى مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قورعاۋىنداعى جەرگە كىرىپ جاتىر. بۇل جاعداي بىزدە جىل سايىن قايتالانادى», دەيدى سەرىكبولسىن قۇلجانوۆ.
وسىلايشا, قىزبەلدىكتەر دە, تابيعي رەزەرۆات ماماندارى دا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تابا الماي وتىر.
ساراپشى نە دەيدى؟
داۋلى ماسەلەنىڭ ۇشىعىن ىزدەپ مامان كومەگىنە جۇگىنىپ كوردىك. ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىندا كوپ جىل ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر قورىقشى عيلىمحان مولداعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق جانە بۋفەرلىك ايماق دەگەن ەكى رەجىمنەن تۇرادى ەكەن. «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭ بويىنشا ەرەكشە قورعالاتىن ايماقتا ەشقانداي شارۋاشىلىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولمايدى. بۇل – زاڭ. پارلامەنت قابىلداپ, پرەزيدەنت قول قويعان زاڭدى بۇزۋعا ەشكىمنىڭ قۇقى جوق.
«ال سارىقوپانىڭ شەتى ءتارىزدى بۋفەرلىك ايماقتا تابيعاتقا زيان كەلتىرمەيتىندەي شارۋاشىلىق جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا بولادى. ياعني ءشوپ شابۋعا, مال جايۋعا, بالىق اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. بۋفەرلىك زونادا مال جايۋ, ءشوپ شابۋ نەمەسە بالىق اۋلاۋ ءۇشىن زاڭ بويىنشا ارنايى اقى تولەنۋ كەرەك. ونىڭ ءوزىنىڭ باعاسى بولادى. سول ارقىلى اقشاسىن تولەپ, مىسالى, ءشوپ شابۋعا بولادى. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, بۋفەرلىك ايماقتىڭ شەكاراسىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى ءوزى سول شابىندىقتىڭ باعاسىن شىعارىپ, ەكولوگيا مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە جىبەرىپ, حالىققا بەكىتىپ بەرۋگە ءتيىس. ول ءوزى جالپىعا بىردەي باعا بولۋ كەرەك. ونى ۇكىمەت بەكىتەدى. ودان كەيىنگى ماسەلە, «التىن دالانىڭ» اۋماعىنا رۇقساتسىز ەشكىمنىڭ كىرۋىنە بولمايدى. سوندىقتان بۋفەرلىك زوناعا وتكىزەتىن رۇقسات قاعاز الىپ, اقىسىن تولەپ, ءشوپ شابۋعا بولادى. بىراق ءدال قازىر «التىن دالانىڭ» جەرىن حالىققا الىپ بەرەتىن زاڭ تەتىگى جوق. ول ءۇشىن زاڭدى وزگەرتۋ كەرەك. زاڭدا قورىق اۋماعىنان حالىققا شابىندىق بەرىلۋ كەرەك دەگەن تارماق جوق. سوندىقتان قىزبەلدىك ازاماتتاردىڭ سارىقوپانىڭ جاعاسىنداعى شابىندىق جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا بەرىلۋ كەرەك دەپ جۇرگەنى, بىلايشا ايتقاندا, قۇر بايبالام. «التىن دالا» ءشوپ شابۋعا رۇقسات بەرگەننىڭ وزىندە بۇل زاڭسىز ارەكەت بولىپ شىعادى», دەيدى تاجىريبەلى مامان.
تۇيگەنىمىز, زاڭدا قىزبەلگە ءتيىپ تۇرعان بۋفەرلىك ايماقتىڭ ءشوبىن مۇلدە شابۋعا بولمايدى دەگەن تىيىم جوق. «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتى ەلگە اقىلى تۇردە شابىندىق بەرىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمساي باستاسا, ەلگە دە, قورىققا دا قايىرىمى مول ءىس بولار ەدى.
قوستاناي وبلىسى,
جانگەلدين اۋدانى,
قىزبەل اۋىلى
