ءونىم 21 ەلگە ەكسپورتتالادى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جىل سايىن بالىق شارۋاشىلىعىنا ءجىتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سالا – اۋىلدىق جەرلەردە ءوندىرىس كولەمىنىڭ ارتۋىندا, حالىقتىڭ تابىسى مەن جۇمىسپەن قامتىلۋىندا ماڭىزدى ءرولى بار سەكتورلاردىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكاداعى كاسپي مەن ارال تەڭىزىنىڭ, بالقاش پەن زايسان كولىنىڭ, الاكول كولدەر جۇيەسىنىڭ, بۇقتىرما, قاپشاعاي, شاردارا سۋ قويمالارى, سونداي-اق باسقا دا سۋ ايدىندارىنىڭ وسى كاسىپتە ءوز ورنى بار. سونداي-اق كاسىپتىك بالىق اۋلاۋ اتىراۋ, الماتى, شىعىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىسىندا جاقسى دامىعان. رەسمي دەرەكتە ايتىلعانداي, ەلىمىزدە جىل سايىن 45-50 مىڭ توننا بالىق اۋلانادى.
بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, تابيعي سۋ ايدىندارىنداعى بالىق قورىن ساقتاۋ باعىتىندا براكونەرلىكپەن كۇرەس كۇشەيگەن. بالىقتى قورعاۋمەن قاتار, جىل سايىن تابيعي سۋ ايدىندارىنىڭ كوكتەمگى جانە كۇزگى مەزگىلدە بالىق پەن ولاردىڭ شاباقتارىن قۇتقارۋ ارقىلى رەسۋرسىن مولايتۋ, قىس مەزگىلىندە جاپپاي قىرىلۋعا قارسى ءىس-شارالار تۇراقتى جۇرگىزىلەدى.
ايتا كەتەتىن جايت, بىلتىر ەلىمىز 21 شەت مەملەكەتكە
25 مىڭ تونناعا جۋىق بالىق ءونىمىن ەكسپورتتاعان. ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىلار – رەسەي, گەرمانيا, نيدەرلاند, ليتۆا جانە قىتاي. جالپى دەرەكتەردە شەتەلدىكتەر ءبىر جىلدا 14 كيلو بالىق تاعامىن جەيتىنى ايتىلادى. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان مالىمەتتە ءار ادام جىلىنا 16 كيلو بالىق تۇتىنۋ قاجەت ەكەن.
بالىق وسىرۋگە قولداۋ كوپ
مەملەكەت وسىلاي دەپ وتىر. بىزگە ءبىر بەلگىلىسى – ۇكىمەتتىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2021-2030 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى (2021 جىلعى 5 ساۋىردەگى №208 قاۋلى). بۇگىندە بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىن سۋبسيديالاۋدا بالىق شارۋاشىلىعى مەن جەمشوپ وندىرىسىنە سالىنعان ينۆەستيتسيالاردى 25%, ازىق ساتىپ الۋ كەزىندەگى شىعىستاردى 30%, بالىق وسىرۋدەگى بيولوگيالىق نەگىزدەمەنى, بالىق ءوسىرۋ ماتەريالى مەن دارىلىك پرەپاراتتار جانە باعالى بالىق تۇرلەرىن كوبەيتۋ, انالىقتارىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعان شىعىنداردى 50%-عا دەيىن وتەۋ بويىنشا قارجىلىق قولداۋ بار. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وسى جىلدىڭ 31 مامىرىنداعى №184 بۇيرىعىمەن اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى جوبالاردى كرەديتتەۋ قاعيدالارىنا, جاڭا جوبالاردى قۇرۋعا نەمەسە قولدانىستاعىلارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋدى كوزدەۋ بولىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. وندا ايتىلعانداي, قۋاتتىلىعى جىلىنا 25 توننادان باستالاتىن بالىق جانە باسقا دا سۋ جانۋارلارىن وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار, وڭدەۋ, ودان ءارى تەرەڭ وڭدەۋ جانە ساقتاۋ, وندىرىستىك قۋاتى تاۋلىگىنە 1 توننادان باستالاتىن كاسىپورىندارعا 2,5% جەڭىلدىكپەن 10 جىلعا دەيىن نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. قارىزدىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 5 ملرد تەڭگەگە دەيىن. بۇل وزگەرىستەر بيىلعى 22 ماۋسىمنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
بالىق وسىرۋمەن اينالىساتىندارعا سالىق كودەكسىنە سايكەس ارنايى رەجىم قولدانىلادى, ياعني سالىق 70%-عا تومەندەتىلدى. ەكىنشىدەن, ينۆەستيتسيا سالۋشىلارعا سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن پرەفەرەنتسيالارى بار ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا جەر ۋچاسكەلەرى بەرىلەدى. بۇدان باسقا دا سالاعا قاتىستى كوپتەگەن شارا قابىلداندى. ونىڭ ىشىندە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدە كوپجىلدىق مەرزىمگە شارت جاساسۋ, كەيبىر ارتىق تالاپتاردى الۋ, شىعىنداردى وتەۋدەن بوساتۋ, سۋ ايدىندارىندا شارۋاشىلىقتاردى ورنالاستىرۋداعى شەكتەۋلەر مەن كەيبىر قۇقىقتاردىڭ بەرىلۋىمەن قاتار, 0,15 گەكتاردان اسپايتىن توعان مەن بالىق ءوسىرۋ باسسەينىن سالۋعا جوبا-سمەتالىق قۇجات ازىرلەۋ جانە مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسىن الۋ جونىندەگى تالاپتار الىنىپ تاستالدى. سونداي-اق بالىق شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋعا قاتىستى قولدانىستاعى زاڭدار مەن كودەكستەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن.
جالپى, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا قابىلدانىپ جاتقان شارالار ارقاسىندا بيزنەس سۋبەكتىلەرى اراسىندا ىسكەرلىك ارتقان. جىل سايىن سالاعا دەگەن ينۆەستيتسيا ءتۇسىمى ءوسىپ كەلەدى.
مىسالى, 2021 جىلى – 6,2 ملرد, 2022 جىلى – 10,4 ملرد, ال بىلتىر ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن
22 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
ماسەلە جوق ەمەس
سالاداعى تۇيتكىلدىڭ ءبىرى – بىزدە ءالى دە تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدىڭ كەنجە قالىپ تۇرعانى. الەمدىك دەڭگەيمەن قاراساق, تاۋارلى بالىق وسىرۋدە قىتاي مەملەكەتى الدا ەكەن. حالقىن دا قوسىمشا بالىق ونىمىمەن اسىراپ وتىر. وزبەكستاندا دا قارقىندى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ونداعى كول جۇيەلەرى تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى الدەقاشان قولعا العان. ال بىزدە جۇمىس قارقىنى باياۋ, بىراق تىڭ باستامالار جوق ەمەس.
«الدىمەن ەلدەگى وزەن-كولدىڭ بالىعىن قورعاۋدا, ونىڭ قورىن ساقتاۋدا بىزدە دۇرىس زاڭ بولۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, بالىق اۋلاۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. بىزدە وندىرىستىك جانە اۋەسقويلىق تۇردە اۋلاۋ ءجيى كەزدەسەدى. وندىرىستىك, ياعني كاسىپشىلىك اۋلاۋ كەزىندە ليميت ساقتالمايدى. وسىنىڭ سالدارىنان تابيعي سۋداعى بالىق قورى ازايعان. بۇل جەردە بالىق پەن ونىڭ تۇرلەرىن ساقتاۋدا اكۆا ءوسىرۋ جۇمىستارى كوپ كومەك بەرەدى. بۇل – بالىقتى توعاندا, شارباقتى سۋدا, باسسەيندە وندىرىسكە كەرەكتى بالىق تۇرلەرىن قولدان ءوسىرۋ دەگەن ءسوز. اسىرەسە تۇششى سۋدا وسەتىن تۇرلەرىن دامىتۋ قاجەت. جالپى, شەت مەملەكەتتەردە بۇل اكۆا ءوسىرۋ وتە جاقسى دامىعان. بىزگە ولاردىڭ تاجىريبەسىن تەرەڭدەپ زەرتتەگەن دۇرىس», دەيدى ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت قۋانىش سىزدىقوۆ.
ءسوز ەتىپ وتىرعان تاۋارلى بالىق وندىرىسىنە, ياعني تۇقى بالىق وسىرەتىن وسىنداي شارۋاشىلىق جاقىندا قىزىلوردا وبلىسىندا جۇمىسىن باستادى. ارال اۋدانىنداعى «ارال رىبتورگ» جشس 15 گەكتار اۋماقتا 4 توعان دايىنداپ, بالىق جىبەرگەن. اتالعان شارۋاشىلىق كۇزدە توعاندى 25 گەكتارعا ۇلعايتىپ, قۋاتتىلىعى جىلىنا 15-20 ميلليون شاباققا ارنالعان ينكۋباتسيالىق تسەح ورناتپاق. ال كەلەسى جىلى ساتۋعا جاراپ قالاتىن بالىقتىڭ العاشقى لەگى ساۋداعا شىعارىلادى. سەرىكتەستىك باسشىلىعىنىڭ سوزىنشە, وسى سالادا جۇرگەندەر مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قولداۋدان كەيىن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بەت بۇرعاندار كوبەيگەن.
«جالپى, تابيعي سۋداعى بالىق قورىن ساقتاۋداعى ەڭ ءتيىمدى جولى – توعان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. ءبىز ۇزاق جىلدار بويى داريا مەن كولدەگى, ودان قالدى ارال تەڭىزىندەگى تابيعي وسكەن بالىقتى اۋلاپ, سونى ساتۋمەن اينالىسىپ كەلدىك. قازىر ەلدە ازداپ بولسا دا توعان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جۇمىستارىن بىرتىندەپ قولعا الىپ جاتىرمىز. ارينە, وعان كوپ قارجى كەرەك. بۇعان ينفراقۇرىلىم تارتىپ, ۋىلدىرىق شاشۋ تسەحى, ازىق قويماسىن ورناتۋ قاجەت. ال توعانداعى بالىق بەلگىلى ءبىر سالماققا بارعاندا ونى كول مەن وزەنگە جىبەرەدى. ال وندا جىبەرىلگەن بالىقتى دا سۋىق قولدان ساقتاۋ جۇمىستارى جۇرگەن دۇرىس. بىراق مۇنىڭ بارلىعىنا كاسىپكەردىڭ جالعىز ءوزىنىڭ شاماسى جەتپەيدى, سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدىڭ ۇزىلمەگەنى جاقسى», دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى شۇكىرباي ابدۋاليەۆ.
ەكىنشى ماسەلە – كادر تاپشىلىعى. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, عىلىمي ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالىق پلاتفورماسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى فارابي ەرمەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بالىق شارۋاشىلىعىندا مامان جەتىسپەيدى. ياعني بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى بار, بالىق ينسپەكتسياسى مەن اكىمدىكتەردەگى يحتيولوگ ماماندار بار, بىراق ولاردىڭ كوبىندە ارنايى ديپلومى جوق ادامدار جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«ەگەر جاستارىمىز بۇل ماماندىقتى يگەرىپ شىقسا, ديپلوم الا سالا مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسار ەدى. وعان قوسا, بالىق شارۋاشىلىعىندا بيزنەس دامىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە 500-دەن استام بالىق ءوسىرۋشى ءىرى كاسىپورىن بار. ولارعا دا مامان جەتپەيدى. يحتيولوگ مامانداردىڭ ەڭ مىقتىسى – بەكىرە ءوسىرۋشى. جالاقى 500 مىڭنان جوعارى» دەيدى ول.
بالىق – دارۋمەندى, جەڭىل تاعام. بۋىن ساۋلىعى مەن كوزدىڭ جاقسى كورۋى وسى بالىق ەتىنە بايلانىستى. جاس تا, جاسامىس تا جەي بەرۋ كەرەك. بىراق باعاسى ءىرى قارانىڭ ءبىر كيلو ەتىنىڭ پ ۇلىمەن پارا-پار بولعان بالىققا كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرمەيتىنى دە راس. مۇندايدا بالىقتى قولدان ءوسىرىپ, حالىققا ءتيىمدى باعامەن ۇسىنار كاسىپكەردىڭ كوبەيگەنىن تىلەيسىڭ. ارينە, بابىن تاپسا, باسەكەلەستىك ارتسا, باعاسى دا قالتاعا سالماق سالمايدى ەمەس پە؟
