وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا 10 751,9 مىڭ گەكتار جەر بولسا, شابىندىق جەر كولەمى 156,4 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. كوگەرىپ كوكتەم كەلگەلى كوك اسپاندى بۇلت تورلاپ تۇر. ىلعال مول. شابىندىقتاعى ءشوپ بىتىك. ءشوپ شابۋعا قاجەتتى بار تەحنيكا كۇنى بۇرىن تىڭعىلىقتى دايىندالعان بولاتىن. بۇل باعىتتاعى كورسەتكىش – 100 پايىز. قازىر 1 168 شالعى ىسكە قوسىلىپ, بىتىك وسكەن ءشوپتى شابۋ ۇستىندە.
بيىل ءوڭىر شوپشىلەرى 791 تىرناۋىش, 758 ءشوپ تايلاعىش, 767 تيەگىشتى پايدالانىپ جاتىر. ءشوپتىڭ شىعىمى دا ايتا قالارلىقتاي. ءتىپتى كەشەگى كەڭەس زامانىنان قالعان كوپجىلدىق ەكپە شوپتەردىڭ وتكەن جىلدارى ايتاقىر بولىپ قالعان ورىندارىنا دا شىققان. كوكتەمدەگى قىزىل سۋ ءجۇرىپ, ىلعال جينالعان ويپاڭ جەرلەر ماساتىداي قۇلپىرىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى كوزدەن بالبۇل ۇشقان بوزعاناق, بۇيىرعىن, بوزجۋسان, قوڭىرجۋسان, اقسەلەۋ, بيدايىق, بەتەگە, قاراولەڭ, قۇلاڭشايىر, يزەن, ايىراۋىق ءتارىزدى ءتورت ت ۇلىك مال اسا ءسۇيسىنىپ جەيتىن وسىمدىكتەر قاۋلاپ وسكەن. مال باسىن كوبەيتۋگە بەل بۋىپ وتىرعان ۋاقىتتا جاڭا اگرويننوۆاتسيالىق سالانىڭ قارقىندى دامىپ, ايتارلىقتاي ءونىم الۋى, العان ونىممەن تولايىم ەلدى قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن وسىمدىك شارۋاشىلىعىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, ونىڭ ءونىمدى پايدالى تۇرلەرىن توزىپ كەتكەن شابىندىق جەرلەرگە اۋىستىرۋى قاجەتتىگى دە بار. جىل وتكەن سايىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە سۇرانىس كۇرت ءوسىپ, باعاسى دا جىل سايىن كوتەرىلىپ كەلەدى. سوندىقتان جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىستى.
جەتەك شانشىساڭ اربا ءوسىپ شىعادى دەلىنەتىن قۇيقالى دا قۇنارلى شابىندىقتار از ەمەس. اسىرەسە بيىل سۋ جاقسى جايىلعان ەسىلدىڭ سالالارى اقانبورلىق, تايسارى, جاباي, اقسوراڭ, جىلاندى, قالماقكول, سالقىنكول, اششىلى, جەكەبوياق جايلاۋلارى قالىڭ كىلەمدەي قۇلپىرىپ, نەشە ءتۇرلى ءشوپ ءوسىپ, كوز جاۋىن الىپ تۇر.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, جاۋاپتى ناۋقانعا جاقسى ازىرلىكپەن كەلگەن جارقايىڭ, ەسىل, ارشالى, استراحان اۋداندارىنىڭ شوپشىلەرى ءتاپ-ءتاۋىر ناتيجە كورسەتىپ جاتىر. ولار قىسقا قاجەتتى ءشوپتىڭ شيرەك بولىگىن شاۋىپ, مايالاپ ۇلگەردى.
– بيىل ءشوپ وتە جاقسى, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الەنوۆ, – ەكى جىلدىق ءشوپ قورىن ەركىن جيناپ الۋعا مۇمكىندىك بار. قازىر سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارىنا قارا كۇزگە دەيىن جاتپاي-تۇرماي ءشوپ جيناپ الىڭدار دەپ ەسكەرتىپ جاتىرمىز. ءشوپتىڭ شىعىمدىلىعى دا جاقسى. دەمەك, تەحنيكا قۋاتى از جۇمسالىپ, جانار-جاعارمايدان دا ۇنەمدەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, ءشوپتى بالاۋسا كەزىندە, ءنارى بويىندا تۇرعاندا جەتكىلىكتى ەتىپ جيناپ الساق, قىستان قىسىلمايتىن بولامىز.
قىستان قىسىلماۋ دەگەننەن شىعادى, وتكەن قىستاعى جەمشوپتىڭ قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات بولىپ كەتكەنى ەلدىڭ ەسىندە. قاڭتار ايىندا جاڭبىر جاۋىپ, كوگالالى كوپ جىلقى تەبىنگە جاراماي قالعان كەزدە مالساق قاۋىم بارماق تىستەدى. بيىل ونداي وكىنىشكە جول بەرمەۋ ءۇشىن جالپاق جۇرت جۇمىلىپ ءشوپ دايىنداپ جاتىر.
– قىستىڭ كۇنى ءشوپتىڭ باعاسى اسپانداپ كەتتى, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى الپىسباي تۇرسىنباەۆ. – جاباعى, تاي بىلاي تۇرسىن, قۇتپان ايعىر قار تەبە الماي قىستان كوتەرەم بولىپ, ارەڭ شىقتى. بيىل كوكتەن ءيىپ, جەردەن بەرىپ تۇر. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى, جاۋىن ءجيى. كوپەنەنىڭ تۇبىنە دەيىن سۋ ءوتىپ, قارايىپ كەتىپ جاتىر. ەڭبەگىمىز ەش بولماۋى ءۇشىن جاۋىننىڭ سايابىر تابار ءساتىن توسىپ وتىرمىز.
شوپشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, گەكتار بەرەكەسى دە ايتا قالارلىقتاي. ارينە, ءار ايماقتا ارقيلى. دەگەنمەن ورتاشا كورسەتكىشتى ەسەپكە الاتىن بولساق, اقمولا شوپشىلەرى ءبىر گەكتاردان 800 كيلودان 4 تونناعا دەيىن ءشوپ جيناپ جاتىر.
– بيىل ءومىرى شىقپاعان ءشوپ شىقتى, – دەيدى اقكول اۋدانى قۇرىلىس اۋىلىنداعى «اتامەكەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەرلان قاجىعاليەۆ. – سوڭعى ءۇش جىل بويى ابدەن تۇياقكەستى بولىپ توزىپ, ءشوپ شىقپاعان كوپجىلدىق ەكپە ءشوپ القابىم بار ەدى, سونىڭ ءوزى قۇلپىرىپ تۇر. قازىر ءاربىر اشىق كۇندى ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىسىپ ءجۇرمىز. ول ءۇشىن قولدا بار تەحنيكا قاڭتارىلىپ تۇرىپ قالماي, ءجۇرىپ تۇرۋى كەرەك. وسىدان ون جىل بۇرىن متز-82 تراكتورىن العان بولاتىنمىن. ءسال توزا باستاعان سوڭ بىلتىر تاعى ءبىر وسىنداي تراكتور الدىم. شوپشىلەر ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ماسەلە قوسالقى بولشەكتەردىڭ قىمباتتىعى. ناۋقان ءدال قارقىن العان كەزدە تەحنيكانىڭ ىستەن شىعىپ قالاتىنى بار. ءبىزدىڭ وڭىردەگى مالساق قاۋىم اقكول قالاسىنداعى تەحنيكا بولشەكتەرىن ساتاتىن دۇكەندەرگە كىرىپتار. باعاسى ۋداي قىمبات. ءشوپ دايىنداۋعا مەملەكەتتەن ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي بەرەدى دەگەندى ءوز باسىم ەستىپ كورمەپپىن. شارۋاشىلىقتا ءۇش ءجۇز باس ءىرى قارا مال بار. وعان قوسا ازىن-اۋلاق قوي-ەشكى. قازىر التى مەحانيزاتور جۇمىلىپ قىسقى مال ازىعىن دايىنداپ جاتىرمىز. جۇمىس ءونىمدى بولۋى ءۇشىن مەحانيزاتورلاردىڭ جاعدايىن جاساۋ كەرەك. قوجالىقتا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ايلىق جالاقىسى 300 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. مالشىلار دا وسىنداي ەڭبەكاقى الادى, جىلدىق ەڭبەك دەمالىسى بەرىلەدى. بۋراباي باۋرايىنداعى ساۋىقتىرۋ ورىندارىنا جولداما الىپ بەرەمىن.
تاجىريبەلى باسشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيىلعىداي جاۋىن-شاشىنى مول جىلدا ءونىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوز ءادىسى بار ەكەن. ماسەلەن, قوجالىق باسشىسى ەرلان ەدىل ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءشوپتىڭ ءبىر وراماسى شامامەن 300 كيلو بولادى. ەگەر تىعىزداپ, اراسىندا جىك قالدىرماي ابدەن قىسىپ بۋاتىن بولسا. مىنە, سوندا جاۋىننان قورىقپاي جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ال وراما 150-200 كيلولىق بولىپ, اراسىندا جىك قالسا, ىلعال ءوتىپ, ءشوپ ءشىرىپ كەتەدى. بۇل دا ءبىر بيىلعىداي جاۋىندى-شاشىندى جىلدارى شوپشىلەر ەسكەرەتىن جاي ەكەن دەپ ەجىكتەپ جازىپ وتىرمىز. ەندىگى ءبىر ماسەلە, تەحنيكانىڭ قوسالقى بولشەكتەرىمەن قاتار ءشوپتى بۋاتىن ءجىپتىڭ قىمباتتىعى.
– مۇنداي ءجىپ ساتارمانداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تاسىمالدانادى, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – قاجەت بولعاننان كەيىن قىمباتتاعىنا قاراماي الامىز. وكىنىشتىسى سول, وسىنداي قاراپايىم عانا ءجىپتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى نەگە شىعارمايدى ەكەن؟ نارىقتاعى بارلىق تاراپ بوس ەمەس دەپ ءۋاج ايتاتىن كاسىپكەرلەردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا دەپ ايتىپ جاتقان بازىنام. مىنە, وسىنداي مىقتى, بەرىك ءجىپ شىعارىڭدارشى, شوپشىلەر پىشاق ۇستىندە تالاپ الىپ كەتەدى.
ۇيىمشىل شارۋاشىلىقتا ورازعالي كيميەۆ, ءانۋار يۋسۋپوۆ, باۋىرجان ورىنتاي ۇلى ءتارىزدى مەحانيزاتورلار كۇندىك جوسپارلارىن اسىرا ورىنداپ, جانتالاسا جۇمىس ىستەيدى. شارۋا قوجالىعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءشوپ ساتىپ كورمەگەن, ال نوۆورىبينكا اۋىلدىق وكرۋگىندەگى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان جالعىزىلىكتى, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان جاندارعا ارقاشاندا كومەك قولىن سوزادى.
– قاقاعان قىستا جەمشوبى تاۋسىلعاندار ءوتىنىش ايتاتىنى بار, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى. – ەلدە وتىرعان سوڭ كورشىڭنىڭ مالى ءتىلىن تىستەپ اش تۇرسا قالاي كومەكتەسپەسسىڭ. نەگىزىندە, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ بەينەتى كوپ ەكەنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, مال ازىعىن دەر كەزىندە قامداپ الۋ. ەگەر ەلدە وتىرعان ءبىز مال ونىمدەرىن مەيلىنشە كوبەيتىپ, داستارقانداعى ىرىزدىقتى مولايتاتىن بولساق, نارىق زاڭىنا سايكەس باسەكەلەستىك تۋىنداپ, ازىق-ت ۇلىك باعاسى ارزانداپ كەتپەگەنىمەن قىمباتتاي قويمايدى عوي.
وسى ارادا شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ بيىلعىداي ءشوپ مول شىققان جىلى ەكى جىلدىق قور جيناپ الامىن دەپ وتىرعان ۇمتىلىسى قۇپتارلىق. ءدال بيىلعىداي ءشوپ جىل سايىن بولا بەرە مە؟
– بيىل ءشوپ وتە جاقسى شىقتى, – دەيدى جاقسى اۋدانىنداعى «سوفيا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سەيىلبەك جولدىباەۆ, – تەك شابىندىق جەرگە جەتە الماي وتىرمىز. تەرىساققان وزەنى قاتتى تاسىپ, سۋ ساي-سالانى باسىپ قالعان. شابىندىققا بارار جول ءالى قۇرعاعان جوق. تاياۋدا بىرەر شارۋا قوجالىقتارى شالعى سالىپ ەدى, القاپتى تراكتوردىڭ تابانىمەن ايعىزداپ بۇلدىرەتىن بولعان سوڭ توقتادى. بىرەر كۇن توسپاقبىز. جەر كەپكەن سوڭ كىرىسەمىز.
مال قورالارىنىڭ ماڭايىنا ۇيىلگەن قويانجون مايالاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ىرىزدىق مول جىلى ءجىتى قيمىلداپ, ەكى جىلعا ەركىن جەتەتىن قور جيناپ العانعا نە جەتسىن, شىركىن؟
اقمولا وبلىسى
