قوجاس تاۋىنىڭ سىلەمدەرىنىڭ ەتەگىندە, اۋماعى اتشاپتىرىم القاپتا ەل ءۇشىن قان مايداندا باسقىنشى جاۋمەن شايقاسىپ, شىبىن جانىن قيعان ەسىل ەرلەردىڭ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان ورنى بار. ساۋلە اۋلىنىڭ وڭتۇستىگىندە, زامانىندا ابىلاي حاننىڭ قارا جولى كوكتەي باسىپ وتكەن جىلاندى توبە ماڭىندا ەل قورعاعان ەرلەرگە توپىراق بۇيىرعان كوپ بەيىت قاراۋسىز جاتىر. «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» ەكسپەديتسياسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ق.ەڭسەنوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, جاۋىنگەرلەردى جەرلەۋ عۇرپى ءحVىىى عاسىرعا سايكەس كەلەدى. اجال اڭساعان سۇر جەبە قارشا بوراپ, بەس قارۋىن بەلىنە بايلاعان باسقىنشى جاۋ توبەسىنەن ءتونىپ تۇرعاندا جورىق جولىنداعى داستۇرمەن شەيىت كەتكەن ەسىل ەرلەر تۋعان جەردىڭ قويناۋىنا تابىستالعان.
ەندى تاريح تىلسىمىنا سۇڭگىپ كورەلىك. بۇل جەردە 1741 جىلى جوڭعار حاندىعىنىڭ قونتايشىسى قالدان سەرەننىڭ تاپسىرماسىمەن ورتا ءجۇز جايلاعان ولكەنى باسىپ الماققا كەلگەن لاما دورجى مەن سەپتەن نويانداردىڭ جەر قايىسقان قالىڭ اسكەرىنە قارسى تۇرىپ ەرلىكپەن شايقاسقان قانقاساپ مايداندا وپات بولعان جاۋىنگەرلەر جەرلەنگەن دەسەدى. ماماي اۋلىنىڭ ماڭىنداعى قورىمعا توڭىرەگى ورلانىپ قازىلعان سوڭ جەتۋ قيىنداپ, وسى شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاپقان اتاقتى نۇرى باتىردىڭ ۇرپاعى ماناربەك بۇرماعانوۆ ەسىل ەرلەردىڭ ەرلىك ءىسىن پاش ەتەتىن ەسكەرتكىشتى جولدىڭ قارسى بەتىنە ورنالاستىرىپتى. ساۋلە اۋلىنىڭ ماڭىنداعى تويعان قوزىداي تومپايىپ جاتقان جىلاندى توبەنىڭ ەتەگىندەگى ۇلكەن قورىمنىڭ ماڭى ۋاقىت تابىمەن توزىپ, ءشوپ باسىپ, جەرمەنجەكسەن بولىپ كەتكەن. ەلدىڭ قازىنا قارتتارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, 50-جىلدارى بەيىتتىڭ ماڭى مال باسپاۋ ءۇشىن ورلانىپ قازىلعان ەكەن. ۋاقىت وتە كەلە ور دا بىتەلگەن.
– كەيىنگى ۇرپاق قارا قورىمدى قورشاسا, ناعىز ەلدىك ءىس بولار ەدى, – دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇرات قاجى ىدىرىس ۇلى. – اتالارىمىزدىڭ وسى ءبىر عاجايىپ ەرلىك ۇلگىسى, تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك اسىل ماحابباتى كەيىنگى ۇرپاققا ادەمى ۇلگى, ومىرشەڭ ونەگە بولماس پا؟ اتامىز قازاقتا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن استارىنا كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولار سالماق سالاتىن ءسوز بار ەمەس پە؟! ەسكەرتكىشتىڭ جالپى نوبايى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, ەسكيزى دايىن. كوپ قاراجات تا قاجەت ەمەس. قالىڭ قورىمنىڭ جايىلعان مالدىڭ تابانىنىڭ استىندا جاتقانىن كورگەندە كوكىرەگىڭ تۇز قۇيعانداي اشىپ, جانىڭدى قويارعا جەر تاپپايسىڭ. الداعى ۋاقىتتا اۋداننىڭ ىسكەر ازاماتتارىن جۇمىلدىرىپ, جۇتىندىرىپ قورشاپ قويساق, ەل قورعاعان ەرلەردىڭ الدىندا پارىزىمىزدى وتەر ەدىك.
مۇنداي ەلگە ۇلگى بولار جاقسى مىسال بارشىلىق. وسى ابىلاي حاننىڭ جورىقتى جولدارىنىڭ ءىزىن ىندەتكەن ەكسپەديتسيا بارىسىندا مۇرات قاجى باستاعان ازاماتتار 2021 جىلى كەنەسارى حاننىڭ مەرت بولعان جەرى كەكىلىك سەڭگىر تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى مايتوبەگە ەل اتىنان ەسكەرتكىش تاس قويىپتى.
تاعىلىمدى تاريحتى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. جوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا ءبىرجان سالدىڭ كوكجارتاسى (ح) دەپ اتالاتىن بيىك جارتاس بار. سەمىز جىلقىنىڭ قارتاسى ىسپەتتى بۇيرا-بۇيرا بولىپ جاتقان ھاس شەبەر تابيعاتتىڭ ءتول تۋىندىسى. كوگىلجىم ساعىمعا ورانعان سايىن دالاعا ءجىتى نازار سالساڭىز, قوزىكوش جەر قۇتتى الاقانىڭىزعا سالعان ءبىر شوكىم جاقۇتتاي جارقىراپ, كوز تارتىپ, كوڭىل اربار ەدى. بىزگە جەتكەن اڭىزعا قاراعاندا, اسقاقتاتا شىرقاعان ءبىرجان سالدىڭ ءانى قوزىكوش جەردەن ەستىلەدى ەكەن. ەڭ وكىنىشتىسى, قازىرگى جۇرت ارىداعى الاشتىڭ ءان ونەرىنە وشپەس ۇلەس قوسقان سالدىڭ سىباعاسىن ۇمىتقان سىڭايلى. قازىر جاڭاعى جارتاس «كيرزۋحا» دەپ اتالادى. ءجون بىلمەيتىن, ەل تاريحىنان حابارسىزداردىڭ اۋزىندا وسى اتاۋ ءجۇر. قايدان شىققان, ءتۇپ توركىنى قالاي قالىپتاسقان دەپ ىزدەپ ەدىك, وسى ماڭدا ەرتەرەكتە كيرزا دەگەن ورىستىڭ مۇجىعى ءشوپ شاپقان ەكەن. تابيعاتتىڭ ءوزى كەلىمسەكتى جاقتىرماسا كەرەك, مۇجىقتىڭ وگىزىن ايۋ جارىپ كەتىپتى. كوگىلدىر كوكشەنى, بار قازاقتىڭ دالاسىن اسقاق انىمەن الديلەگەن ءبىرجان سالدىڭ اتىمەن اتالعان كوكجارتاستى كيرزۋحاعا اينالدىرعان سوڭ نامىس قالاي قىسپاسىن؟! جارتاستىڭ ىرگەسىن جاناي, ەتەگىن باسا قونىستانعان دەمالىس ورىندارى كيرزۋحا دەگەن سىلتەمە قويىپتى. مىنە, قيسىنسىزدىڭ قيىسقان جەرى.
– ماۋسىم ايىندا ءبىرجان سال جانە بۋراباي اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى دوستانبەك ەسجانوۆ پەن اراي سادىقوۆقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ەۋرازيالىق ديزاينەرلەر وداعىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى ماناربەك بۇرماعانوۆ ەكەۋمىز جولىعىپ, ەسكەرتكىشتەردى ورناتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, ەسكيزدەرىن ۇسىندىق. قولدا بار مالىمەتتەردى بەردىك, – دەيدى مۇرات قاجى ىدىرىس ۇلى.
ەندىگىسى ەلدەگى ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ نيەتى مەن ىسكەرلىگىنە بايلانىستى. اتامىزدان امانات بولىپ قالعان كوكجارتاستىڭ كيرزۋحا اتانىپ تۇرۋى سۇيەككە تاڭبا.
اقمولا وبلىسى,
ءبىرجان سال اۋدانى
