بولامىز با, الدە بورداي توزامىز با؟

اسقار التايدىڭ توپشىلاۋىنشا, ۇلتتى جاقسى كورۋ دەگەنىمىز – تەك ونىڭ جاقسىلىعىن عانا كورۋ ەمەس, ەڭ الدىمەن سول ۇلتتىڭ ءالسىز جاقتارى مەن ءالجۋاز تۇستارىن كورە ءبىلۋ جانە ولاردى تاپ باسىپ تاني الۋ. وسى ويدى ورىستەتە, دامىتا كەلە اۆتور وقىرماندارعا ۇزىن-ىرعاسى ء«بىز ۇلت رەتىندە, ەل رەتىندە, مەملەكەت رەتىندە قانداي كەسەل-كەساپاتتارعا جول بەرىپ وتىرمىز؟ ۇلتىمىزدى شىرماۋىقتاي شىرماپ العان مۇنداي قاسىرەتتەردەن قالاي ارىلامىز؟ قايتىپ ايىعامىز؟» دەگەنگە ساياتىن اسا اششى ءارى اۋىر ساۋالداردى كولدەنەڭ تارتادى.

* * *
اسقار التايدىڭ كولدەنەڭ تارتقان ءبىر ساۋالى – كوكپارعا قاتىستى.

اتاقتى ارحەولوگ, پروفەسسور ماعدان جۇراعات ۇلى, ونىڭ سۇلۋ كەلىنشەگى ارشىن, پروفەسسوردىڭ سەنىمدى سەرىگى ءارى دوكتورانتى دۋلات استانادان ارنايى زايسان قالاسىنا ۇشىپ كەلەدى. ويتكەنى وسى وڭىردە «بىلعارى تابىت» دەپ اتالاتىن اۋىل, ال سول اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىندە «بىلعارى تابىت» وباسى بار. ماعدان جۇراعات ۇلى باستاعان ارحەولوگتەر دە جۇمباعى مەن سىرىن ىشىنە بۇككەن وسى وتە كونە, ەجەلگى قابىردى قازۋعا كەلگەن-ءدى. استانالىق ارحەولوگتەردى التايدىڭ بەلگىلى بيزنەسمەندەرىنىڭ ءبىرى سۇڭعات (دۋلاتتىڭ تۋعان اعاسى), وسى وڭىرگە اتى شىققان ءانشى عازيز, جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەر مەن بايشىكەشتەر, اۋىل ازاماتتارى قۇشاق جايا قارسى الىپ, ەكى-ءۇش كۇن بايەك بولىپ كۇتەدى. مىنە, وسى كۇندەرى, قالا قازاقتارى مەن اۋىل قازاقتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ەتەنە, قيتىقسىز قاۋىشىپ جاتقان كۇندەرى ماعدان جۇراعات ۇلى مىناداي «قىزىق», كۇتپەگەن جايدىڭ كۋاسى بولادى: پروفەسسور اۋىل ازاماتتارىنىڭ ءبورىنى كوكپار قىپ شاپقانىن ءوز كوزىمەن كورەدى, كورەدى دە جانى شوشىنا ىشقىنادى:

«– و, ءتاڭىرىم, ساقتاي گور! استا­پىر­اللا! سۇمدىق-اي! بۇل نە قىلعاندارىڭ؟ بىلمەستىك پە, ناقۇرىستىق پا؟ و زامان دا بۇ زامان ءبورىنى كوكپارعا تارتقاندى كىم كورگەن؟! سەركە قۇرىپ قالدى ما؟..» (ا.التاي. «بىلعارى تابىت», استانا, 2022, 102-بەت.)
شىنىندا دا, قازىرگى كۇنى ەگدەلىك جاسقا دەندەپ ەنگەن, كورگەنى دە كوپ, تۇيگەنى دە مول ماعدان جۇراعات ۇلى­نىڭ شوشىناتىنداي-اق ءجونى بار. ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەنىمىز ورىندى بولار, ىلگەرىرەكتە, ناقتىراق ايت­ساق, 1960-جىلدارى رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارىمىزدا «بابالارى­مىز باياعىدا ءبورىنى كوكپارعا تارت­قان... «كوكپار» ءسوزىنىڭ ءوزى «كوك ءبورى» دەگەننەن شىققان...» دەپ شاتپاقتا­عان شالا عالىمدارىمىزدىڭ ءبىردى-ەكىلى شالاعاي, جەلقۋىق ماقالالارىنىڭ جارىق كورگەنى دە راس ء(بىر جاعى, وسى ماقالالار سول كەزدەگى «قوعام مالىن قاسقىردان قورعايىق!» دەگەن ۇرانمەن ىشتەي ۇندەسىپ تە جاتتى). الايدا تۇ­رىك دۇنيەسىن, تۇرىك تاريحىن جەتىك بىلە­تىن الىمدى, العىر عالىمدارىمىز بۇل پا­يىمنىڭ مۇلدە قاتە, «كوكپار» ءسو­زى­نىڭ كوك بورىگە ەش قاتىسى جوق ەكە­نىن, كوكپار اتاۋىنىڭ «كوك ەشكى» دەگەن سوزدەن شىققانىن, «پار», «پارت», «بۇرت», «بورتە» دەگەندەر كونە تۇرىك تىلىندە «ەشكى» دەگەن ءسوزدى بىلدىرەتى­نىن بۇلتارتپاي دالەلدەپ, وسى ۇعىمدى مەيلىنشە ورنىقتىرىپ باقتى جانە ورنىقتىردى دا.

كوك ءبورى – كۇللى تۇرىك حالىقتارى­نىڭ توتەمى. كيەسى. يەسى. اتا-بابالارى­نىڭ بۇلاردى جەلەپ-جەبەپ, قولداپ-قورعاپ جۇرەتىن رۋحى. قانداي حالىق, نەندەي ۇلت, يا ۇلىس بولماسىن, ءوزىنىڭ ءتاڭىر تۇتقان كيەسىن تاقىمىنا باسىپ, كوكپارعا تارتىپ, يت سىلىكپەسىن شىعارىپ قورلاماسا كەرەك. تۇرىك حا­لىقتارى دا (وزبەك, قىرعىز, قازاق, قاراقالپاق, نوعاي, تۇرىكمەن, بالقار, تاتار جانە ت.ت.) ءبورىنى كوكپارعا تارتپايدى. تۋشا, ەشكى, سەركە, لاق تارتادى. ءارى كەتسە, بۇزاۋ تارتقان.

قوش دەلىك, ەندى ماعدان جۇراعات­ ۇلىنا ورالايىق. ءبورىنى كوكپارعا تارتقان جەتەسىزدەرگە قاتتى كۇيىنگەن پروفەسسور سۇڭعاتقا قاراتا, سۇڭعاتتىڭ اينالاسىندا جۇرگەن اۋىل ازاماتتارىنا قاراتا ۇزاق سويلەيدى. تاۋسىلا, تۇگەسىلە سويلەيدى. ەندى پروفەسسوردىڭ پىكىرىنە قۇلاق ءتۇرىپ كورەلىكشى (ىقشام­داپ بەرىپ وتىرمىز):

«– قاپ, اتتەگەن-اي! ابدەن-اق ازىپ كەتىپپىز!؟ جادىمىزدا ەشتەڭە قال­ماپ­تى. جاتجادى بولىپ كەتىپپىز. «جاتجادى» دەگەن وسى!

... «جاد» دەگەن بولادى, جىگىتىم! ول – ۇلتتىڭ مىڭجىلدىق بولمىسى. ال بولمىس جاننان دا قىمبات! وسىنى ۇعىنىپ الىڭدار. جاد جۇتاسا – بولمىس تا جۇتايدى. ۇلت جوعالادى! ءبورى – ءبىزدىڭ جادىمىزعا ءسىڭىستى... ءبورى بولمىستى جۇرت ەدىك. ونى ۇلى ماعجان اقىن دا ايتقان. قازىر جۇتاۋعا ۇشىرادىق, بولمىسىمىز بۇزىلدى. ءبىر زاماندا ءىرى ەدىك. جان-جاعىمىزدان انتالا­عان دۇشپاندارىمىز جۇتاتتى. ىرىدىك. ­مى­ناۋ – سونىڭ ايقىن كورىنىسى. ءبورىنى قوي ورنىنا قۇرباندىققا شالۋىمىز عانا قالىپتى... اسىپ جەۋىمىز قالىپتى قىتاي قۇساپ!
ورىسپەن وتانداسىمىز دەپ وتالىپ بىتتىك...

بۇگىندە ءبىز ءبورى-انامىزدى ۇمىتىپ, قايداعى ءبىر بارىستى توتەم تۇتىپ ءجۇرمىز. ءىلبىستى يە تۇتقان ەلدى ءىبىلىس يەكتەپ جۇرمەسىن. مەن وسىدان قاۋىپتەنەم. كوك ءبورىنىڭ تەكتى كيەسى ۇرماسا نەتتى؟!» (105–108-بەتتەر).

پروفەسسور ماعدان جۇراعات ۇلى­نىڭ قىنجىلا ءارى قىزىنا ايتقان جو­عا­رىداعى ويلارى نەگە كوكنارشىنىڭ قارعىسىنداي تىم اششى؟ ءبورىنى كوك­پار قىپ تارتۋ – جالپى قازاق جۇرتى, قازاق بالاسى ءۇشىن ءوز اتا-اناڭنىڭ اياق-قولىن ماتاپ بايلاپ, مالشا باۋىزداۋمەن پارا-پار قىلىق. مۇنى داراقىلىق, يا داڭعازالىق دەۋگە نەمەسە قاپەرسىزدىككە, جادىسىزدىققا جاتقىزا سالۋعا استە بولمايدى. بۇل – ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارىمىزدى تازا-تاقىر ۇمىتقان, ۇلتتىق تاعدىر-تالەيىمىز بەن ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن مۇندارلاردىڭ تىرلىگى. ءوز اتىمەن اتاساق, ۇلتسىزدانۋدىڭ كورىنىسى. ۇلتسىزدانۋدىڭ بەلگىسى.

اسقار التاي ءبورىنى كوكپارعا تارت­قان ەپيزودتى بۇل جەردە ءوز رومانىنا ادەيى, ماقساتتى تۇردە كىرىكتىرىپ وتىر. جازۋشى وسىناۋ شەكتەن شىققان اپەرباقاندىق, شەكتەن شىققان ءىس-ارەكەت ارقىلى ءبىزدىڭ جەتەر جەرگە جەتىپ قالعانىمىزدى, ياعني قازاق قوعامىن­داعى ۇلتسىزدانۋدىڭ اسا قاتەرلى شەككە جەتكەنىن, ەندى ءبىر بەل اسساق, ۇلتىمىزدى ۇزىنىنان دا, كولدەنەڭىنەن دە شىر­ماپ العان بۇل جويقىن قاسىرەتتىڭ «قازاق» دەگەن حالىقتى جالماپ-جۇتىپ قوياتى­نىن بارشامىزعا, ۇلكەن-كىشىمىزگە تۇگەل ەسكەرتىپ وتىر.

جاسىراتىن تۇگى جوق, قازىرگى كۇنى قازاق ەلىندە, قازاق جەرىندە ۇلتسىز­دانۋ­دىڭ كۇننەن-كۇنگە قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقانى دا راس. كۇنىمىزدى ويلاعانمەن, ءتۇبىمىزدى ويلاي بەرمەيتىن ادەتىمىزبەن كوپشىلىگىمىز بۇعان ءمان دە بەرمەيمىز, دەن دە قويمايمىز. ال اسقار التاي قازىرگى قازاق قوعامىنداعى ۇلتسىزدانۋدىڭ بەلگى-سيپاتتارىن (جادىسىزدىق, نامىسسىزدىق, رۋحسىز­دىق, تەكسىزدىك, كوربالالىق, داستۇر­سىز­دىك, ماڭگۇرتتىك, تىلسىزدەنۋ, دىلسىز­دەنۋ, ءدۇبارالانۋ جانە ت. ب.) اسقان اڭعارىم­پازدىقپەن ءدال تانىپ, تانىعانى مەن تاپقانىن كورنەككە شىعارىپ, مۇنىڭ ءبارىن كوز الدىمىزعا قايتا توسىپ, ءوز تىرلىگىمىزدەن ءوزىمىز ۇيالاتىنداي ەتىپ بەينەلەپ, بەدەرلەپ بەرەدى.

* * *
«جاتجادى». اۆتور وسى ءسوزدى ەڭ اۋەلى ءوز كەيىپكەرى پروفەسسور ماعدان جۇراعات ۇلىنىڭ اۋزىنا سالادى («اب­دەن-اق ازىپ كەتىپپىز؟! جادىمىزدا ەش­تەڭە قالماپتى. «جاتجادى» دەگەن وسى!»). سونان كەيىن جازۋشى روماننىڭ ءون بويىندا وسى سوزگە قايتا-قايتا ورالىپ وتىرادى. بۇل ءسوزدى اسقار التايدىڭ ايگىلى تەرمينشى ءىسلام جا­رىل­عاپوۆ اعاسىنا ۇقساپ ءوزى ويلاپ تابۋى دا ىقتيمال. نە بولماسا, «كەن اسىلى – جەردە, ءسوز اسىلى – ەلدە», ەل ىشىنەن كەزىكتىرۋى دە مۇمكىن. تۇرىك دۇنيەسىنىڭ ۇلى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «ماڭگۇرت» دەگەن ءسوزدى تەرمين دارەجەسىنە كوتەرگەنى, اكادەميك اعامىز راحمانقۇل بەردىباي­دىڭ «كوزقامان» دەگەن كونە ءسوزدى كونەرۋ­گە, ەسكىرۋگە جىبەرمەي, قايتا جاڭعىر­تىپ, ادەبي اينالىمعا اكەپ نوقتا­­سىن سىپىرعانى دا بارشامىزعا ءمالىم. قازىرگى كۇنى «ماڭگۇرت» تە, «كوزقامان» دا تەرمين رەتىندە كەڭىنەن كادەگە اسىپ, كەڭى­نەن قولدانىلىپ ءجۇر.

ارينە, كوركەم ادەبيەت – عىلىمي زەرتتەۋ, عىلىمي ەڭبەك ەمەس. دەسەك تە, اسقار التاي قولدانعان «جاتجادى» – تەرمين بولۋعا ءوزى تىلەنىپ تۇرعان ءسوز. سونىمەن «جاتجادى» دەگەنىمىز كىم؟ كىم­دەر بۇلار؟ ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىنەن, تاعدىر-تاريحىنان, ءداستۇر-سالتىنان مۇلدە ماقۇرىم قازاقتار. بۇلار ءۇشىن قازاقتىڭ ءوزى عانا ەمەس, ءسوزى دە, ءتىلى دە, ءدىلى دە, ءتىپتى تىرلىگى دە – جات. بوتەن. بوگدە. ەڭ سۇمدىعى, ەڭ زوراقى ءارى سوراقىسى, بۇلار وزدەرى قازاق بولا تۇرا جانە قازاقتىڭ تاريحي وتانى قازاقستاندا تۇرىپ, وتباسىن قۇرىپ, بالا ءسۇيىپ, ءوسىپ-ءونىپ جاتسا دا قازاقتىڭ ءتىلىن بىلسەم ەكەن دەپ تالاپتانبايدى. تالاپتانباعانىڭىز نە, مۇنداي وي ولاردىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە دە كىرمەيدى. بۇلاردىڭ اراسىندا ەكى, ءۇش, نەمەسە ءتورت-بەس ءتىل بىلەتىندەر, ءۇش-ءتورت جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەر كوپتەپ كەزدەسۋى دە مۇمكىن. بىراق ولار دا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدەن بويىن تەجەپ ۇستايدى. ويتكەنى, قازاق ءتىلى – بۇلار ءۇشىن جات, قاجەتسىز, «ەكىنشى سورتتى»...

اسقار التاي, اسىرەسە, «جاتجادى» ءسوزىنىڭ ءمانىسىن ءوز رومانىنا كىرىك­تىرگەن ساق قاعاناتىنىڭ ءامىرشىسى تاڭىر­­قۇت ءدىڭ قاعان تۋرالى اڭىز-ءاپسا­نا­دا ونان ءارى اشا تۇسەدى. ءدىڭ قاعان جال­عىز ۇلىن جىبەك پاتشالىعىنا جەتى جىلعا اماناتقا بەرەدى, الايدا جىبەك پاتشالىعى ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, قيلى سوزبۇيداعا سالىپ, قاعاننىڭ ۇلىن ون ءتورت جىلدان كەيىن عانا قايتارادى. سويتسە, جىبەك ەلىنىڭ پاتشاسى ءدىڭ قا­عاننىڭ جار دەگەندە جالعىز ۇلىن ايداۋىنا جۇرگىزىپ, ايتقانىنا كوندى­رىپ, ابدەن بيلەپ-توستەپ قولجاۋلىق قىلىپ العان ەكەن. «سەن – تاق يەسىسىڭ, ساق قاعاناتىن سەن باسقارۋىڭ كەرەك!» دەپ, مۇنى تاققا وتىرعىزۋ ارقىلى ساق قاعاناتىن تۇگەل جاۋلاپ الىپ, ەشكىمنەن بەتى قايتىپ كورمەگەن قاس ساقتاردى قۇلدىققا ءتۇسىرۋدى جوبالاپ, جوسپارلاپ تا قويىپتى. سودان, نە كەرەك, جاس كەزىنەن باستاپ جات وي-سانامەن جادىلانعان قاعاننىڭ ۇلى تۋعان ەلىنە تەك جاتباۋىر عانا ەمەس, جاتجادى بولىپ ورالادى. كوپ ۇزاماي-اق, جىبەك ەلىنىڭ جەر قايىسقان اسكەرىنە قوسىلىپ اكەسىنە قارسى سوعىس اشادى. جاۋدى تاس-تالقان ەتىپ جەڭگەن ءدىڭ قاعان وپاسىز ۇلىن تۇتقىنعا الىپ, ونى اياۋسىز جازالايدى.

ساق جاۋىنگەرلەرى وپاسىز ۇلدىڭ ەڭ اۋەلى شاشىن ۇستارامەن جالتىراتا قىرىپ, سودان كەيىن ونىڭ باس تەرىسىن ماڭدايدان باستاپ تۇتاس, تىرىدەي سىپىرىپ الادى. بۇدان سوڭ باس تەرىنى شارشىلاي كەسىپ, وعان اششى قۇرت پەن ايران جاعىپ, بىلبىراتا يلەيدى. ابدەن ءيى قانىپ, شيكى قۇيقا شۇبەرەكتەي جۇمساق كۇيگە جەتكەندە, باس تەرىدەن جاسالعان قولجاۋلىقتى تاڭىرقۇت ءدىڭ قاعان ءوزىنىڭ ەلشىسى ارقىلى جىبەك ەلىنىڭ پاتشاسىنا جىبەرەدى. «مەن دە, مەنىڭ ەلىم دە ساعان ەشۋاقىتتا قولجاۋلىق بولمايدى! ال مىناۋ – ساعان قولجاۋلىق بولعىسى كەلگەن مەنىڭ ۇلىمنىڭ باس تەرىسىنەن جاسالعان قولجاۋلىق. قالاعانىڭشا كادەڭە جارات!» دەگەن يشاراسى عوي.

نە دەگەن ىرىلىك دەسەڭىزشى؟! باۋىر ەتى بالاسىن ءولتىرۋ كىمگە وڭاي ءتيسىن, بىراق سوعان قاراماستان تاڭىرقۇت ءدىڭ قاعان ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ساتقان جالعىز ۇلىن اسا قاتال جازاعا تارتتى. بۇگىنگى قاس ساقتار (قازاقتار) سياقتى «قايتە­يىن ەندى, يت تە بولساڭ امان ءجۇر, ايتەۋىر...» دەپ ۇساقتاعان, كۇيكىلەنگەن جوق. ويت­كەنى ءداستۇر – قاتال, عۇرىپ – قاتاڭ بولماعان جەردە ۇلت داستۇرسىزدىككە ۇرىنادى. داستۇرسىزدىككە ۇرىنعان ۇلت كوپ عۇمىر كەشپەيدى. جويىلادى.

جاتجادىلار ۇلتتى كوگەرتپەيدى, كوكتەتپەيدى. بۇلار تەك وزگەلەرگە قول­جاۋلىق قانا بولا الادى. ا. التايدىڭ جوعارىدا شەگەلەپ جەتكىزەيىن دەگەن ويى دا – وسى.

* * *
جاقسى جازۋشىنىڭ قالامىنان ءاماندا اقيقاتتىڭ لەبى ەسىپ تۇرادى. ا.التايدىڭ ۇلتسىزدار مەن جاتجا­دى­لارعا قاتىستى كوركەمدىك شىندى­عى­نىڭ ومىردەن الىنعاندىعىنا ەشبىر كۇمان كەلتىرە المايسىز. سونىمەن بىرگە جازۋشى وسى «ۇلتسىزدانۋ» دەگەن پالە­نىڭ ءاربىر شاڭىراققا, ءاربىر ۇيگە باس سۇعا باستاعانىنا دا كۇيىنە وتىرىپ نازار ­اۋدارتادى. دەكابريست قارجاۋ (جەل­توق­سان كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندىقتان وسىلاي اتالىپ كەتكەن) – وڭ-سولىن تانيتىن سانالى ازامات. بىراق, قارجاۋ­دىڭ وتباسىندا وزىنەن باسقا ەشكىم قازاق­شا سويلەمەيدى. وسكەمەندە تۇرا­تىن ۇل-قىزدارى دا, بۇلاردان تاراعان نەمەرەلەرى دە قازاقشا ءلام-ميم دەپ بىلمەيدى. سودان قارجاۋ بايعۇس ەندى جاڭا تۇسكەن كەلىنىنە جالىنادى (نە دەگەن قاسىرەت, قازاق قازاققا «قازاقشا سويلەشى, اينالايىن...» دەپ جالىنىپ, پۇشايمان بولىپ تۇر!). قانشا جالىنسا دا, كەلىنىنە ءتىلىن وتكىزە المايدى. «سول كەزدە قارجاۋعا ءوزىنىڭ قاتىنى قارسى شابادى. قالاعا قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ قاجەتى قانشا دەپ شابالانادى».

سۋرەتكەردىڭ قالامىنان قازاق وقى­عاندارىنىڭ ءبىر بولەگىنىڭ ورىستىل­دە­نىپ ءھام ورىسدىلدەنىپ, بوتەندەنىپ ءھام بولەكتەنىپ, تۋعان حالقىنان مۇلدە الىستاپ-الشاقتاپ كەتكەنى, ۇلت­تىق زيالىلارىمىزدىڭ قازاقتىڭ مۇد­دەسى مەن ماقساتىنا قىزمەت ەتۋدەن گورى قۋ قۇلقىنى مەن قۋ ناپسىسىنە «قىز­مەت ەتىپ» كەتكەنى, قازاق حالقىنىڭ يگى­لىگىنە جۇمسالۋعا ءتيىستى ۇلتتىق بايلى­عىمىزدىڭ بۇرىن-سوڭدى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن الاپات تالان-تاراجعا ۇشىراپ جاتقانى دا قاقاس قالمايدى. ۇلتتى ورگە ەمەس, كورگە سۇيرەيتىن وسىنداي كەمباعالدىق, قاسيەتسىزدىك بىزگە قايدان كەلگەن؟ اۆتور مۇنىڭ سەبەپ-سىرىن ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزبەن عانا ەمەس, وتكەنىمىزبەن دە بايلانىستىرادى. بۇعان باس كەيىپكەردىڭ «مىڭداعان جىلدار بويى جات جۇرت جادىلاعان سانامىز ساۋىقسا ەكەن...» دەگەن ءسوزى كۋا.

* * *
ءوزىنىڭ وسىنداي وتكىر دە ءوتىمدى ويلارىن ءوز شىعارماسىنا وزەك ەتە بىل­گەن اسقار التاي ۇلتتىق رۋحىمىزعا قاتىستى اڭىز-ءاپسانالار (بىلعارى تابىت اڭىزى, ساق قاعاناتىنىڭ ءامىر­شىسى تاڭىرقۇت ءدىڭ قاعان تۋرالى اڭىز, تايان حان مەن ونىڭ قىزى مارقا سۇلۋ تۋرالى اڭىز جانە ت.ت.) مەن التاي وڭىرى­نەن شىققان تاريحي تۇلعالار تۋرالى ­اڭىز-اڭگىمەلەردى كوركەم تىلمەن كەلىستىرە, جانداندىرا سۋرەتتەيدى.

* * *
اسا دارىندى, ايرىقشا ەڭبەكقور, ادەبي زاڭعا دا ەرەكشە ۇستا, كوركەمدىك شارتتىلىقتارعا دا مەيلىنشە جەتىك اسقار التايدىڭ «بىلعارى تابىت» رومانى بيىلعى اباي اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىر. «دوس جىلاتىپ ايتادى», مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ دا ءوز وقىرماندارىنا «بولامىز با, الدە بورداي توزامىز با؟» دەگەن شەكسپيرلىك ساۋالدى كولدەنەڭ تارتىپ, ۇلتتىق نامىسىمىز بەن ار-ۇجدانىمىزدى وياتۋعا كۇش سالعان زەرەك سۋرەتكەرگە بۇيىرۋى ءتيىس شىعار دەپ ويلايمىز.

ءامىرحان مەڭدەكە,
ادەبيەت سىنشىسى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى