جالپاق جۇرت «تازا قازاقستان» دەپ ەكولوگياعا ءمان بەرىلىپ جاتقاندا وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى كوكىرەگىن كەرىپ, تازا اۋا جۇتا الماي پۇشايمان بولىپ وتىر. بۇل بۇگىن عانا پايدا بولعان ماسەلە ەمەس. كەيىنگى جىلدارى كوپشىلىكتىڭ كورگەن كۇنى وسى. بيىلعى بەينەت ءتىپتى ەرەسەن. جاز بويى جاۋىن ءبىر توقتاماي جاۋىپ تۇر. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىشىندەگى سۋاعارلار مەلتەكتەي تولىپ, اعار جول تابا الماي, ىركىلگەن سۋ كوپ تۇرعان سوڭ بورسىپ, ساسىپ جاتىر. قالا تۇرعىندارى قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا وكپە-رەنىشتەرىن بىلدىرە باستاعان. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا كوپتەن قوردالانىپ قالعان ماسەلە ءتىپتى ۋشىعا ءتۇستى. ىلعالدىڭ كوپتىگىنەن جەرگىلىكتى حالىق اۋىزەكى تىلدە ۆاسيلكوۆكا, اۆتوگورودوك دەپ اتايتىن شاعىن اۋداندار, تەمىرجول ۆوكزالى مەن اۆتوبەكەتتىڭ ماڭىنداعى تۇرعىندار تازا اۋا جۇتۋدان قالدى. ونى ايتاسىز, ءدال ورتالىقتاعى №1 مەكتەپتىڭ جانى دا ك ۇلىمسى يىسكە تولى. ءجۇز قادام جەردە قالالىق اكىمدىك ورنالاسقان. ارعى جاعىندا, ءدال قوپا كولىنىڭ جاعالاۋىندا اۋزى-مۇرنىنان شىققان كارىز سۋى اعىپ جاتىر. «اق جەلكەن» قوناقۇيىنىڭ ماڭى كىشىگىرىم كول دەرسىز. كارىز جۇيەسىنەن اققان لاس, ساسىق سۋ جينالىپ, ايلاپ تازارتىلماي جاتىر.
– دالاعا شىعۋدان قالدىق, – دەيدى قالا تۇرعىنى دانەكەر بەيسەنباەۆ. – بالالارعا وبال. ەسىك الدىنا شىقسا تۇنشىعىپ قالادى. تەرەزەنى دە اشا المايمىز. كولكىگەن سۋ جىلعا تاپپاي تۇرا ما, قوپا كولىنە قۇيىلىپ جاتىر. كول تاعدىرىن ويلايتىن ادام بار ما ەكەن؟ ونسىز دا قوقىسقا اينالعان, باتپاعى بەتىنە شىعىپ جاتقان سۋ ايدىنىن ارامداپ بىتىردىك.
كولدىڭ ارعى جاعالاۋىندا سۋعا ءتۇسىپ جاتقان ادامداردا نە ءسان؟ ءدال وسىنداي كورىنىس قالانى قاق جارىپ وتەتىن قىلشاقتى وزەنىنىڭ بويىندا دا ورىن العان. كارىز قۇبىرىنان اسىپ-تاسىپ, توگىلگەن سۋ اۋەلى وزەنگە قۇيىلىپ, وزەنمەن بويلاپ بارىپ قوپانى بىلعاپ جاتىر.
– ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ جۇمىسشىلارى جاز بويى قولقانى قاپقان ك ۇلىمسى ءيىستىڭ كەسىرىنەن جۇمىس ىستەۋدەن قالدى. تۇمشالاپ بەتپەردە كيگەنىمەن, سەپتىگى شامالى. كيىمدەرى دە يىستەنىپ كەتەدى, – دەيدى ء«ۇي-جاي قۇرىلىس» جشس اتقارۋشى ديرەكتورى باعلان العوجين.
جالعىز بۇل كاسىپورىننىڭ عانا ەمەس, كورشىلەس قانشاما ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ كورگەن كۇنى وسى. اتقارۋشى ديرەكتور ايتقان ءسوزىم دالەلدى بولسىن دەپ كولكىگەن سۋدى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ العان. كارىز جەلىسىنە جاۋاپتى «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» مەكەمەسىنە ارىزدانعان. ارىزىندا قۇبىردان اعاتىن سۋدىڭ ك ۇلىمسى ءارى قىزىل ءتۇستى ەكەنىنە دەيىن كورسەتكەن. ال «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» مەكەمەسىنىڭ جاۋاپتى ماماندارى قالانىڭ بۇل ايماعىن بەسىنشى ناسوس ستانساسى تازالايتىندىعىن ايتقان. باستى سەبەپ – جاۋىننىڭ كوپتىگى. كارىز قۇبىرى لاي سۋعا مەلتەكتەپ تولىپ قالعان.
ارىزدانعالى دا ايدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. وزگەرگەن ەشتەڭە جوق.
– ءبىز كورسەتىلگەن قىزمەت ءۇشىن اقىسىن ۋاقىتىندا تولەپ وتىرمىز, – دەيدى باعلان العوجين. – ال قىزمەت ساپاسى كوڭىلدەن شىعاتىن ەمەس.
سودان سوڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى حالىقتىڭ وكپە-نازىن كورسەتتى. وندا قالانىڭ بۇل اۋدانىندا ءۇش ايدان بەرى ك ۇلىمسى ءيىس جايلاپ كەتكەنى تۋرالى ايتىلادى. وسى ءبىر كەلەڭسىز جايت تۋرالى ايتىلعانىمەن, ماسەلە كوتەرىلگەنىمەن, ازىرگە ەش ناتيجە جوق. ەڭ وكىنىشتىسى دە وسى. «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» رەسمي جاۋابىندا بىلاي دەيدى. وبلىس ورتالىعىنداعى كارىز قۇبىرى 73 پايىز توزعان. جاڭارتۋعا قارجى جوق. مەكەمە ابدەن توزىعى جەتكەن قۇبىرلاردى مۇمكىندىگىنشە اۋىستىرۋدا. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە توعىز ناسوس ستانساسىن سۋ باسىپ قالعان. ونىڭ ۇشەۋىندە, ياعني №2,7,8 كارىز ناسوس ستانساسىنىڭ سۋ ايدايتىن قۇرىلعىسى كۇيىپ كەتكەن. ال 15-ءىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ كەرەك. شتات كەستەسى بويىنشا 40 ادام جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولسا, بەينەتى مول, بەرەكەسى شامالى كاسىپورىندا 19-اق جۇمىسشى بار. 150 مىڭنان استام تۇرعىنى بار وبلىس ورتالىعى مەن قالا ىرگەسىندە ەكى ەلدى مەكەنگە ءۇش ەكيپاج عانا قىزمەت كورسەتەدى. ال ارىز-شاعىم كۇن سايىن دۇمەپ ءتۇسىپ جاتىر.
كەيىنگى جىلدارى قالادا جاڭا عيماراتتار جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي بوي كوتەرۋدە. جارتى عاسىر بۇرىن سالىنعان كارىز جەلىسى ۇستەمە جۇك مولايعان سوڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولىپ جاتىر. 2019-2023 جىلدار ارالىعىندا ونداعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى بوي كوتەردى. تيىسىنشە جۇيەگە جۇكتەمە ەسەلەي كوبەيدى. كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن, جازعى نوسەر جاۋىن جاۋعان ۋاقىتتا سۋ وتكىزەتىن كوللەكتوردىڭ قۋاتى جەتپەي, كارىز ناسوس ستانسالارى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيدى. سول سەبەپتى توزۋى دا تەز. سۋاعارلاردىڭ بويى دا مۇنشالىقتى سۋدى كىدىرىسسىز وتكىزە الماي, وبلىس ورتالىعىنىڭ بىرنەشە جەرىندە كولشىك پايدا بولعان. ىستىقتا اقپاعان سۋ بورسىماي تۇرا ما؟
قالا اكىمى باۋىرجان عايسا وسى ماسەلە جايىندا تىلشىلەرمەن تىلدەسكەن كەزىندە ءمان-جايدى ايتىپ ءتۇسىندىردى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, كارىز قۇبىر جۇيەسى تۇگەلگە جۋىق جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. №7 نەگىزگى ناسوس ستانساسىندا ۇلكەن اپات بولعان. بۇل اپاتتىڭ زاردابىن جويۋعا جيىرما كۇن ۋاقىت كەتكەن. جاۋىننىڭ جيىلىگىنەن جەراستى سۋى دا كوتەرىلگەن. مىنە, وسى سۋ جەلىگە قۇيىلىپ جاتىر. قۇم ارالاس سۋ قۇيىلعان سوڭ, جۇيەدەگى جول بىتەلىپ, سۋ وتكىزۋ قابىلەتى ازايا تۇسكەن.
ازىرگە تىعىرىقتان شىعۋعا جول ىزدەگەن قالا باسشىلىعى التى ناسوس ساتىپ الۋعا تاپسىرىس بەرگەن. ەگەر قارجى وبلىستان بولىنبەسە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ جارىتىمسىز قاراجاتىنا الىنباق.
– قۇبىرداعى لاس سۋ قوپا كولىنە قۇيىلىپ جاتقان جوق, – دەيدى قالا اكىمى. – بۇل – جەراستى سۋى. بالكىم قۇبىر تولىپ, كوزى بىتەلگەن كەزدە اراگىدىك اعاتىن بولۋى, ايتپەسە كۇنى-ءتۇنى اعىپ جاتىر دەگەن پىكىردى قۋاتتاي المايمىن.
قالاي بولعان كۇندە دە جەر شوقتىعى – كوكشەنىڭ ورتالىعىنداعى جاعداي الاڭداتارلىق. قالا حالقى ك ۇلىمسىگەن يىستەن, قالانى باسقان قوقىستان قۇتىلار كۇن بار ما ەكەن دەپ قاپالانىپ وتىر.
كوكشەتاۋ
