مادەنيەت • 06 شىلدە, 2024

ەلدىك كوڭىل-كۇي

480 رەت
كورسەتىلدى
6 مين
وقۋ ءۇشىن

بيىلعى شىلدە ءبىز ءۇشىن حالىقارالىق جانە ەلدىك ەلەۋلى كوڭىل-كۇيدەن باستالدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ جيىنى الەمدىك ابىرويىمىزدى ارتتىردى. جاھاندىق تاتۋلىق پەن سۇحباتتاستىققا جول اشاتىن استانا دەكلاراتسياسى كەيىنگى جىلدارداعى بەيداۋا قاۋىپ-قاتەر مەن داعدارىستى رەتتەۋگە ىقپال ەتەدى دەگەن ءۇمىتىمىز زور. ەڭ باستىسى, شىۇ-عا توراعا بولعان قازاقستاننىڭ ۇيلەستىرۋىمەن, جەتەكشىلىگىمەن دۇنيەجۇزىندەگى 3,5 ميلليارد حالىقتى قۇرايتىن مەملەكەتتەر باسشىلارى وسىنداي پاتۋاعا كەلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق قۇرىلىمدى «سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەتىن مەيلىنشە ءتيىمدى ۇيىمعا اينالدىرۋ» ماسەلەسىن دەر كەزىندە كوتەرىپ, قولداۋ تاپتى. بۇل رەتتە حالقىمىزدىڭ «پەيىلىڭدى كەڭگە سال, قىرمانىڭدى دوڭگە سال» دەگەن دانالىعى ەسكە تۇسەدى. ونىڭ ارعى جاعىنان شىعىس شايىرى رۋداكيدىڭ «اقىلدى تاتۋلىققا, اقىماق قاتۋلىققا ۇمتىلادى» دەگەن ويى اڭعارىلادى. استانا تورىندە شىۇ-نىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋى جانە ەلارالىق تۇراقتىلىققا ارقاۋ سان سالانى قامتىعان 20-دان اسا قۇجاتقا قول قويىلۋى – سارابدال پەيىل مەن ەلشىل ماڭداي تەردىڭ ارقاسى. ەندى ۇيىم كەڭىستىگى كەڭەيە بەرەتىنى ايقىندالدى.

ەلدىك كوڭىل-كۇي

ءيا, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن ءىس-شارا استانا كۇنى مەن دومبىرا كۇنى قارساڭىندا ءوتتى. بىزدىڭشە, مۇنىڭ دا رامىزدىك سايكەستىگى بار.

استانا – رۋداكي جۇرتى تىلىندە «تابال­دىرىق» ۇعىمىن بەرەدى. ءبارى دە تابال­دىرىقتان باستالادى. كيىز ءۇي دە, ءزاۋلىم عيمارات تا, حان سارايى دا, جاھاندىق ۇيلە­سىم ارحيتەكتۋراسى دا. استانا – جاڭا ۇلت دامۋىنىڭ, مەملەكەت دامۋىنىڭ تابالدىرىعى ەدى. ەلوردانىڭ ارقا توسىنە كوشۋى, ەل مەن جەر تۇتاستىعىنا اسەر ەتۋى – ەلەۋلى تاريحي فاكت. شيرەك عاسىردا سارى­تاپ تسيفر توڭكەرىلىپ ءتۇسىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ 18 پايىزدان 81 پايىزعا ءوسۋى – بەلەستى قۇبى­لىس. بەينەلەپ ايتساق, تاۋەلسىزدىك تۇلەتكەن قازاقستان, بۇگىنگى ادىلەتتىكتى تەمىرقازىق ەتكەن قازاقستان ءرامىزدى تابالدىرىقتان ءساتتى ءوتتى. راس, الدىمىزدا كوپ ماقسات-مىندەت تۇر. بۇيىرسا, ول دا ەڭسەرىلەدى. ەندى ەلىمىزدىڭ تابالدىرىعىنان تورىنە دەيىن, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ادالدىق سالتانات قۇرسا, ەڭبەك ادامى قادىرلەنسە, كوپ قيىندىق ارتتا قالماق.

دومبىرا – ءبىزدىڭ كوڭىل-كۇيىمىز. ول قۋانىشتى ەسەلەندىرىپ, مۇڭ-شەردى تارقاتادى. حالىققا كۇش-قايرات بەرەدى. وسى اسپاپتىڭ قوس ىشەگى – قاشان دا بىرلىك پەن بەرەكەنى, دوستىق پەن سىيلاستىقتى مەڭزەيدى. جارىقتىق قادىر مىرزا ءالىنىڭ «ەكى ىشەكتىڭ ءبىرىن قاتتى, ءبىرىن ءسال-ءپال كەم بۇرا.  قازاق - ناعىز قازاق ەمەس, ناعىز قازاق - دومبىرا! بىلگىڭ كەلسە ءبىزدىڭ جايدى, سودان سۇرا تەك قانا...» دەگەن ولەڭ جولىنا ۇلتتىڭ بار بولمىسى سىيىپ كەتكەن. قايبىر جىلى ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەل استاناعا ارنايى ساپارلاپ, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىمەن كەزدەسكەندە, وعان قازاقتىڭ قارا قوبىزى تارتۋ ەتىلدى. سوندا ۆويتىلا ءپىرادار: «دومبىرا مەن قوبىز اۋەنى تىم تەرەڭ ەكەن!» دەگەن-ءدى. ءدىندار ءسوزى ديپلوماتيالىق ەتيكەت ەكەنى راس, دەگەنمەن ونى تىڭ ءارى تىلسىم مۋزىكا باۋراعانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. سوناۋ اباي قادىرلەگەن اپلاتون (پلاتون) زامانىنان مۋزىكا – «مەملەكەتتىك تاربيەنىڭ ماڭىزدى قۇرالى». مۋزىكاتانۋشىلار ء«ال-فارابي دومبىرانىڭ اتاسى – تاڭبۋرانى جەتىلدىردى» دەپ ەسەپتەيدى. عۇلاما «اسپاپتى مۋزىكا قۇلاققا جاعىمدى ەستىلىپ, جۇرەككە جىلى تيەدى» دەپ جازىپتى. بۇل پلاتوننىڭ: «مۋزىكا الەمدى شابىتتاندىرىپ, قانات بىتىرەدى, قيالىن سامعاتادى. ول – كۇللى اسەمدىك پەن بيىكتىكتىڭ ايناسى» دەگەن ويىمەن سايكەسەدى.

مۇنى تۋرا كەشەگى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جيىنى قورىتىندىسىنا قاراتىپ ايت­قانداي. ساياسي پاراساتتىڭ ءجونى ءبىر بولەك, مار­تە­بەلى قوناقتارعا ۇسىنىلعان قازاق ونەر شە­بەر­لەرىنىڭ كونتسەرتى جانە سول كەشتەگى قاسيەتتى دومبىرا سازى وسى اقيقاتتى دالەلدەي ءتۇستى.

بۇل – استانا مادەنيەتىنىڭ ءبىر اسقارى. مادەنيەتتى ءبىز كوبىنە ەۋروپاشا ءھام تۇرىكشە كۇل­تۇر ماعىناسىندا عانا تۇسىنەمىز. بۇعان داۋلا­سىپ جاتپاسپىز. الايدا شىعىسپەن تا­مىر­­­لاس­تاعىمىزدى العا تارتىپ, مادەنيەتتى – «ور­كەنيەت» دەپ پارىقتاۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى­مىز كەرەك. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي وقىپ-توقىعان جۇرت­تا تسيۆليزاتسيانى «مادانياتۋن» دەيدى. بۇل جۇرە­گىمىزدىڭ (ياكي قالىبىمىزدىڭ) ءبىر بۇرى­شىندا تۇرعانى دۇرىس. سوندا ءبىز استانا مادە­نيەتىنە, وتاندىق مادەنيەتكە ۇلەس قوسۋ ارقىلى ادامزات وركەنيەتىن دامىتقان بولامىز.

الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان: ء«ان-ولەڭ, كۇي – ادامنىڭ انىق تiلi, شىن تiلi, كوپكە بiردەي ۇعىمدى تiل. بۇل تiل – جانعا حاس جۇرەك تiلi, سەزiم تiلi, كۇي تiلi. نەشە ءتۇرلi راحات تاتقان ادام جانى وسى تiلمەن سويلەيدi» دەپ تۇجىرىمدايدى. بولشەۆيزمنىڭ سىڭارجاق ساياسي ۇرتوقپاعى ورشىگەندە زيالىلار «القا» اتتى ۇيىم قۇرعان-دى. القا دا بىرلەسۋدى اڭعار­تادى. باعدارلاماسىنىڭ كىرىسپەسى ەل تۇسى­نىگىنە ساي «تابالدىرىق» دەپ اتالدى. سونىڭ ءتۇيىنى مىناۋ: «تابالدىرىقتى اتتاپ, تورگە شىق, «القاعا» كىر!».

ءدال بۇگىن قازاقستان وسى ءرامىزدى پىكىردى الەمگە قاراتىپ ايتىپ وتىرعانداي. بۇل وي –بىرلەسۋگە نۇسقاعان يشارا ءارى باردى ارتتىرۋعا, ۇيلەسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان يدەيا.

سوڭعى جاڭالىقتار