مىڭ جارىم اسپاپ – مىڭجىلدىقتار ءۇنى
قوسشى قالاسىنداعى بولات سارىباەۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى مۋزەيىنە كىرىپ بارعاندا كوزىمىز تۇنىپ كەتكەن. قازاقتىڭ ءبىز تانيتىن اسپاپتارى ءبىر توعىز ەكەن دە, تانىمايتىنىمىز توقسان توعىز ەكەن. تاڭعالعانىمىزدان «دومبىرانىڭ نەشە اتاسى تۇر مۇندا؟» دەپپىز. جاسالۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءار ءوڭىردىڭ قولتاڭباسى جانە كونە مۇرالار ەكەنى بىردەن بايقالادى. مۋزەيدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ازامات باقيانىڭ ايتۋىنشا, باتىس قازاقستان ايماعى دومبىراسىنىڭ ءوزى ءتۇر-تۇرىمەن: بوكەي ورداسى, اقتوبەنىڭ مۇعالجار, قاندىاعاش جاعىنىكى, ارقا وڭىرىندە باياناۋىل جاعىنىڭ ۇلگىسى ءبىر بولەك, تورعاي دالاسىنىكى ءوز الدىنا وقشاۋ تۇر. سىر وڭىرىنەن موڭعوليانىڭ بايولكەسىنە قاراي وتە بەرگەندە جاڭىلىسىپ, دالادا قالدىق. بارلىعى 26 دومبىرا ەكەن. ءبىر ءوڭىردىڭ بىرنەشە ۇلگىدە جاسالعان نۇسقاسى. وسىنىڭ ءبارىن جالعىز ءوزى جيناپ, قۇراعان مۋزەيدىڭ جەتەكشىسى ازامات باقيا – اسپاپ جاساۋشى شەبەر عانا ەمەس, ۇلكەن مۋزىكانت.
ازەربايجاننىڭ كونسەرۆاتورياسىندا ارنايى زەرتحانالىق شەبەرحانا بار. ۇلتتىق اسپاپتارىن ساقتاۋمەن, جەتىلدىرىپ, ناسيحاتتاۋمەن اينالىسادى. بىزدە ونداي ينستيتۋت جوق. بىراق الگىندەي جۇمىستىڭ ءبارىن اتقارىپ وتىرعان وسى مۋزەي. ۇلتتىق اسپاپتارىن تۇگەندەپ, ناسيحاتتاۋدا ەرتە ويانعان ازەربايجاندىقتار 40-تان استام اسپابىمىز بار دەپ ماقتانادى ەكەن. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ۇلتتىق اسپابى بولسا, ولار باس شەرتەر, الت شەرتەر, پريما شەرتەر دەگەن سياقتى الگىنىڭ قاسىنا ءۇش ءتۇرىن قوساقتاپ, ارقايسىسىن جەكە سانايدى. الگى ۇشەۋى باستاپقىنىڭ قوسالقىسى بولسا دا. ءبىزدىڭ حالىقتا قوسالقىلارىن ساناماعاندا 120-دان استام ۇلتتىق اسپاپ بارىن ايتادى ا.باقيا.
بولات سارىباەۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى مۋزەيىندە 1600-دەن استام اسپاپ ساقتاۋلى. مۇنداعى باسقا اسپاپتاردى ساناپ بىتپەيسىز. ازاماتتىڭ ايتقانىن تىڭداي بەرسەڭىز, دومبىرا ءتۇبىنىڭ وزىنە جەتپەيسىز. تاريحىن, تۇرلەرىن, سيپاتىن, بۇراۋىن, تاعى باسقا جاقتارىن ەجىكتەپ ايتقانىن بىلاي قويعاندا, بۇل جىگىت – ءححى عاسىردا دومبىراعا ەشكىنىڭ اششى ىشەگىن قايتا تاعىپ, ونى ۇزىلمەيتىن ەتىپ جاساپ جاڭالىق اشقان قازاق. نەگىزى, ەرتەدەگى قازاق دومبىراعا ەشكىنىڭ اششى ىشەگىن شيراتىپ, كەپتىرىپ قولدانعانى جاڭالىق ەمەس. ول ءبىر اپتاعا جەتىپ, ءۇزىلىپ قالاتىنىن تالاي ەستىگەنبىز. بۇل تۋرالى جامبىل تۋرالى كينو كورگەن قازاق جاقسى تۇسىنەدى. ايتىستى باستاي بەرگەندە, قۇلان اياق قۇلمامبەت دومبىراسىنىڭ ىشەگى ءۇزىلىپ كەتىپ, جامبىل جىراۋدىڭ ارۋاعى اسىپ, قۇلمامبەتتىڭ قۇتى قاشادى. ول از دەسەڭىز, تالاسبەك اسەمقۇلوۆ پەن دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ء«بىرجان سال» فيلمىندە بولىستىڭ شابارمانى كەلگەندە ءبىرجان ۇيدە جوعارىدان تومەنگە تارتىلعان سىمداردى ىسپالاپ قىرناپ-جونىپ جاتاتىنى ەستەرىڭىزدە شىعار. ول سىم ەمەس, ەشكىدەن الىنعان شيكى ىشەكتەر بولاتىن. مۇنداي ىشەك تاعىلعان دومبىرانىڭ داۋىسى بولەك, قانشا تارتساڭىز دا تاڭقىلداپ, شىڭكىلدەپ كەتپەيدى. كەرىسىنشە دىڭىلداپ بالبىراتا تۇسەدى. بۇل ىشەكتىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى تۋرالى كەزىندە قازاق راديوسىنداعى ءبىر حاباردا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ايتقانى ەسىمدە قالىپتى. كەيىنگى دومبىرالارعا تاعىلىپ جۇرگەن بالىق اۋلايتىن قارماقتىڭ جىبىنە قاراعاندا, ەشكى مەن قويدان الىنعان ىشەكتىڭ بويىندا تەربەلىس كوپ جۇرەدى. دىبىس تىڭقىلداپ, شىڭكىلدەمەي, دىڭىلداپ تەرەڭنەن شىعادى. ويتكەنى مالدىڭ 20–30 مەتر اششى ىشەگىن شيراتقاندا, ءۇش-ءتورت مەترگە قىسقارىپ, ءبىر دومبىرادان ارتىلمايدى. بىراق ونىڭىز ءبىر-اق اپتاعا شىدايدى. ماشاقاتى سول, تەز ءۇزىلىپ قالادى. سوندىقتان كەيىندە ولار قولدانىستا جوق ەدى, ءبىزدىڭ كەيىپكەر ازامات باقيا قايتا اكەپ, ۇزىلمەيتىن ەتىپ جاساپ وتىر. ول قالاي سوندا دەيسىز عوي.
اششى ىشەكتەي سوزىلعان
«2015 جىلدارى باۋىرىما وپەراتسيا جاسادى. پالاتاعا شىققاندا قاسىمدا تاۋ حالقىنىڭ ءبىر جىگىتى جاتتى. جىگىتتىڭ ىشەگىن بۇيىرىنەن شىعارىپ قويىپتى. ىشىندەگى ارتىق زاتتار سول ارقىلى سىرتقا شىعادى ەكەن. بىلۋىمشە, الگى كىسىنىڭ ىشەگى ۇزىلە بەرەدى (جازىلماي قويعان). كۇندەردىڭ كۇنىندە تاۋلىق جىگىتكە ءوز ەلىنىڭ ءبىر ەمشى كەمپىرى كەلىپ, بيدايىقتىڭ تامىرىن ۇسىندى, سونى سۋعا قايناتىپ ءىشتى دە, جىگىت جازىلىپ كەتتى. كەزىندەگى وسى جاعداي ەسىمدە قالىپ قويدى. كەيىن ينتەرنەتتى اشىپ قاراسام, راسىندا دا سولاي. «بيدايىقتىڭ تامىرى ىشەككە پايدالى» دەگەن دەرەكتەر ءجۇر ەكەن.
بۇل وقيعا ەسكە تۇسكەنشە ءبىز اششى ىشەكتى نەشە مارتە شيراتىپ, دومبىراعا قانشاما ىشەك ىستەدىك. ءبىر جەتى, اسسا ون كۇن وتكەن سوڭ ءۇزىلىپ قالا بەرەتىن. نەگىزى ەشكىنىڭ شيكى ىشەگىن دومبىراعا جاراتۋ ءۇشىن وڭدەۋ جۇمىستارى جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ءبىرى ىشەك تازارتىلعان سوڭ, ءبىر كۇن سالقىن, تۇزدى سۋعا سالىپ قويۋ كەرەك. كارانتين كەزىندە اۋرۋحانادا جاتقان كۇندەر ەسكە ءتۇستى دە, الگى كەمپىردىڭ باسىنداعى جاعداي ويعا ورالىپ, تۇزدى سۋدىڭ ورنىنا بيدايىقتىڭ سۋىن پايدالانىپ كوردىك. بيدايىقتىڭ تامىرى قايناتىلعان سۋدى سالقىنداتىپ, ىشەكتى ءبىر كۇن سالىپ الىپ شىقساق, كۇشتەپ تارتساق ۇزىلمەيدى. پىشاقپەن كەسىپ بولۋگە تۋرا كەلدى», دەيدى ازامات باقيا.
«مىنە, وسىدان ەكى جىل بۇرىن الگىندەي ادىسپەن جاسالعان مىنا دومبىرانىڭ ىشەگى جاقىندا عانا ءۇزىلدى», دەيدى. ايتۋىنشا, دىمكاس, اۋرۋ-سىرقاۋ, جاس نە كارى ەمەس, تەك قانا ساۋ مالدىڭ ىشەگى مىقتى بولاتىن كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ورىندا بورداقىدا تۇرماعان, جايىلىپ جۇرگەن ەشكى بولۋعا ءتيىس. ىشەكتىڭ كەي تۇستارى وسالداۋ بولسا, ءوزىنىڭ سىرتىنداعى توڭمايدى جاعىپ, جىلقىنىڭ قىلىنان بۋىلعان شوتكەمەن ىسادى ەكەن. مال سويعان قازاقتار ىشەكتى توڭماي ساقتاپ تۇرارىن جاقسى بىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل – كادىمگىدەي عىلىم. قوي-ەشكى سويعان سوڭ, اششى ىشەگىن يت جەمەيدى, دالاعا لاقتىرىلادى. ال ونى ارشىپ, تازالاپ, كادەگە جاراتۋ دەگەن – ساتى-ساتىدان تۇراتىن جۇمىس. ول ول ما, مۇنى بىرنەشە ساتىلى وڭدەۋدەن وتكىزىپ, دومبىراعا ىشەك قىلىپ تاعۋدىڭ ماشاقاتىن ايتىپ بولماس. ەرتەرەكتە بىرەر اپتادان اسپاي ۇزىلەتىن ىشەكتىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي توزىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ – جاڭالىق ەمەي نە؟ ازاماتتىڭ ۇلتتىق اسپاپ ونەرىنە قوسقان بۇل ۇلەسىن قازىر ەل ىشىنە كەڭىنەن تانىستىرىپ, كاسىپكە اينالدىرۋشى جىگىت بابىر ارعىنوۆ اتتى ءوزىنىڭ باۋىرى كورىنەدى.
كۇيدى كوڭىل كوزىمەن تىڭداۋ كەرەك
كۇي تىڭداۋدىڭ راقاتىن ءسىز استانانى قاپتالداعان قوسشى قالاسىنداعى بولات سارىباەۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى مۋزەيىنە بارىپ سەزىنىڭىز. الگى تابيعي ىشەكتى كەيىنگى كۇيشىلەر دومبىراسىنا تاقتى, تاقپادى بىلمەيمىن. ازىرگە كەزدەستىرمەدىك. ال قوسشىداعى مۋزەيدە قولدانىلىپ جۇرگەن دومبىرانىڭ ءبارىنىڭ ىشەگى سونداي. قوڭىر اۋەن الىستان ۇزىلەردەي تالىقسىپ جەتەدى. جوشى ەتنوفولكلورلىق ءانسامبلى دە, كۇيشى دە, دومبىراشى دا, اسپاپ شەبەرى دە, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءجۇز اسپابى دا – كيىز ءۇي ۇلگىسىندە بەزەندىرىلگەن وسى مۇراجايدىڭ ىشىندە. بارعان بويدا بىردەن كۇي تىڭداتپايدى مۇنداعىلار. اۋەلى اسپاپتاردى قىزىقتاتىپ عاجاپقا قالدىرادى. ودان سوڭ كۇي-اۋەنگە قۇرىلعان اڭگىمەگە قۇلاق توساسىز. سودان سوڭ قايناردان بۇرقىلداپ شىققانداي ويلى كۇيگە بالبىرايسىز.
كۇيشى تۋىندىسىن ءوز دەڭگەيىندە تارتادى. ماسەلەن, فيزيك نە حيميك اڭگىمەلەسە كەتسە, ءبىز تۇسىنبەي جاتامىز عوي. سول سياقتى كۇيدى دە حالىققا بىردەن تىڭداتا سالۋعا بولمايدى. كانىگى تىڭدارمان بولماسا, قابىلداي المايدى. دايىندىق كەرەك. كۇي دەگەن سونداي اقسۇيەك ونەر ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, بۇرىن قازاق اراسىندا جۋاندار اسقا اقىنى مەن كۇيشىسىن, بالۋانى مەن مەشكەيىن ەرتىپ ءجۇردى عوي. سوندا كۇيشىلەر اقسۇيەكتەر توقايلاساتىن جەردە وتىرادى. كۇرەس پەن كوكپار كوپشىلىك ورتادا بولىپ جاتادى.
«كۇي تارتىس بولەك تە, كۇي شاشۋ ءبىر بولەك. ەكى كۇيشى بىلەتىن كۇيىن باستاپ جالعاستىرۋ كۇي شاشۋ بولسىن. دومبىرانى ەندى تىڭداپ جۇرگەن تۋريست ءۇشىن, دومبىرا ۇيرەنۋشى ءۇشىن, كوپتەن بەرى كۇي تىڭداماعاندار ءۇشىن وتە بەرەدى. ال كۇي تارتىس – ەكى كۇيشى ءبىرى بىرىنەن الا المايتىن ىرعاقتا كۇي شىعارىپ تارتۋ. سوندىقتان كۇي تارتىستا ەكى ءوڭىردىڭ كۇيشىلەرى كەزدەسكەنى قىزىق. ويتكەنى ەكەۋىنىڭ پەرنەسى ەكى ءتۇرلى. ءبىرى ەكىنشىسىنىڭ پەرنەسىن وزىنىكىنە يكەمدەپ سىتىلىپ شىعادى. تەرگەپ تارتىسادى. «جول تاۋىپ كەتتى» دەپ حالىق تا ءماز بولادى. سولاي دامىعان كۇي ونەرى. قۇيماقۇلاقتىقتىڭ اتاسى وسىندا جاتىر», دەيدى ازامات.
* * *
مۇحتار ماعاۋيننىڭ «كوكبالاق» رومانى ەسىڭىزدە مە؟ وندا بالا نارىكتى جاستاي باۋىرىنا سالىپ العان كۇيشى اتاسى مەن تاعى ءبىر كىسى (كۇيشى الدە دومبىراشى ەكەنىن ۇمىتتىم) ءتۇن ءىشى سويلەسىپ وتىرعاندا, توردە ءىلۋلى دومبىرانىڭ وزدىگىنەن تارتىلعانىن ءسابي نارىكتىڭ ءىشى سەزەتىن تۇسى بار. قازاق ونەر قونادى دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. سول سياقتى قۇبىلىستار قوزعاماسا, سىبىزعى مەن شاڭقوبىزدى قۇيقىلجىتىپ, دومبىرانىڭ ىشەگىن قالپىنا كەلتىرىپ, مىڭنان استام اسپاپتىڭ باسىن قۇراپ, ۇلتتىق اسپاپتار ينستيتۋتىنىڭ جۇگىن جالعىز ارقالاپ وتىرۋ اقىلعا سىيمايدى. مۋزەيدەن ءبىز سول ويدىڭ جەتەگىندە ۇزاي بەردىك.
سۋرەتتە: سول جاقتان ءبىرىنشى – ازامات باقيا.
