فوتو: قر ءسىم
بەستىكتەن وندىققا ۇلعايعان ۇيىم
ۇيىمنىڭ استاناداعى سامميتىنە قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ الدى استاناعا ات باسىن تىرەپ ۇلگەردى. كەشە قازاق جەرىنە العاش بولىپ شىعىستاعى كورشىمىز قحر توراعاسى سي تسزينپين ۇشىپ كەلدى.
قىتاي توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ەلىمىزگە ساپارى قارساڭىندا قىتايلىق «سينحۋا» اگەنتتىگىنە سۇحبات بەرگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-عا قاتىستى سۇراققا دا كەڭ كولەمدى جاۋاپ بەردى. جەكە ءوز باسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن ەرەكشە قارىم-قاتىناستا ەكەنىن اتاپ وتكەن پرەزيدەنت 1996 جىلى ساۋىردە ونىڭ قۇرىلۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە, قۇجاتتاردى دايىنداۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك العانىن اتاپ ءوتتى.
«وسى جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە, شيرەك عاسىردان ءسال استام ۋاقىتتان كەيىن شانحاي كەڭىستىگى كەزدەسۋىنىڭ قازاقستانعا قايتا ورالۋى بارىنشا رامىزدىك مانگە يە. وسى جىلدار ىشىندە «شانحاي بەستىگىنىڭ» قۇرامى ەكى ەسەگە ۇلعايىپ, استاناداعى سامميتتەن كەيىن ۇيىم تولىققاندى «شانحاي وندىعى» فورماتىندا جۇمىس ىستەي باستايدى. شىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وتە ماڭىزدى جانە سونىمەن بىرگە اسا جاۋاپتى ميسسيا ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ۇيىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە كوپجاقتى ديالوگتى دامىتۋدىڭ بەلسەندى قولداۋشىسى رەتىندە قازاقستان ۇيىمدى ءوزىنىڭ تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتىنداعى تۇراقتى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرادى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ بارلىق كۇش-جىگەرىمىز قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ ورتاق تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جانە حالىقتار اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باعىتتالاتىنىن باسا ايتقان.
ال قىتاي كوشباسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ باستاماسى رەتىندە كەشە ەلىمىزدىڭ بىرقاتار اقپارات قۇرالىنا قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناسىنا شولۋ جاساعان كولەمدى ماقالاسى جاريالاندى. وندا قحر توراعاسى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتان بولەك شىۇ-عا قاتىستى دا پىكىرىن ءبىلدىرىپتى.
سي مىرزا ماقالاسىندا قازاقستان تاراپى توراعالىق ەتۋ اياسىندا ۇيىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ باعىتىندا جەمىستى جۇمىس اتقارعانىن اتاپ وتكەن. سونداي-اق مۇنى قىتاي تاراپى جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزىپتى. سونىمەن قاتار بىرلەسكەن كۇش-جىگەر استانا ءسامميتىن تابىستى اياقتايتىنىنا, شىۇ-نىڭ ۇلكەن «وتباسىن» بىرىكتىرىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا بەتىن اشاتىنىنا سەنىم ءبىلدىر-
گەن.
پايدالى پلاتفورما
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى – ەڭ الدىمەن, ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان حالىقارالىق قۇرىلىم. باستاپقىدا شەكارا ماڭىنداعى اسكەري ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇردى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جىل ساناپ ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. ياعني شىۇ ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىن قامتيتىن ايماقتىق ىرگەلى ۇيىمعا اينالىپ وتىر. بۇل ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرا ءتۇسىپ, ىقتيمال تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋعا تاپتىرماس پلاتفورما قىزمەتىن اتقارىپ وتىر.
– شىۇ دامۋىنىڭ ءاربىر كەزەڭى جەمىستى جاڭالىققا تولى بولدى. بۇگىندە شىۇ تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇستى. كەيىنگى كەزدەرى ونىڭ كۇن ءتارتىبىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جانە تەرەڭدەتۋ جونىندەگى باستامالار قاراستىرىلىپ وتىر. سوندىقتان قازىر ۇيىم دامۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭى ءوتىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز. ۇيىمدى كەلىسسوزدەر الاڭىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە جاڭا سەرپىندى كونتينەنتتىك جوبالاردى قۇرۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالدىرۋ قاجەت. ارينە, مۇنىڭ ءبارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك پەن قۇرالدار بار بولعانىمەن, ناقتى تەتىگى تابىلماي تۇر. سول ءۇشىن دە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇيىمدى رەفورمالاۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايرىقشا العا تارتىپ وتىر, – دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى ءادىل كاۋكەنوۆ.
كەرەگەسى كەڭەيىپ كەلەدى
بۇگىندە اۋعانستان, بەلارۋس, موڭعوليا مەملەكەتتەرى سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان ۇيىم مۇشەلىگىنە ءۇندىستان, يران, قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, پاكىستان, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان ەلدەرى كىرىپ وتىر. ال ازىرگە وڭىردەگى ازەربايجان, ارمەنيا, باحرەين, مىسىر, كامبودجا, قاتار, كۋۆەيت, مالديۆ, ميانما, نەپال, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ساۋد ارابياسى, تۇركيا, شري-لانكا مەملەكەتتەرى ورتاق ديالوگ ماسەلەسىندە سەرىكتەس ەلدەر قاتارىندا تۇر.
ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ, تاتۋ كورشىلىكتى ۇستانىپ, ساياسات, ساۋدا-ەكونوميكا, عىلىمي تەحنيكا, مادەنيەت, ءبىلىم, ەنەرگەتيكا, كولىك, ەكولوگيا جانە وزگە دە ماڭىزدى سالالاردا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى جانە ايماق قاۋىپسىزدىگىن قولداۋ, تەرروريزم, سەپاراتيزم جانە ەسكرەميزمگە بىرلەسە قارسى تۇرۋ, ەسىرتكى مەن قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەسۋ, شىۇ-نىڭ وزگە مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن مۇرات تۇتقان ۇيىم بۇگىندە بەدەلىن ارتتىرا تۇسكەن.
شىۇ-نىڭ اسكەري الەۋەتى مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ساياسي سالماعىنا كەلەر بولساق, ۇيىمعا مۇشە ەلدەر حالقىنىڭ جيىنتىق سانى 3 ميللياردتان اسادى. بۇل الەم حالقىنىڭ 45 پايىزىن قۇرايدى. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ قاتارىنداعى ەكەۋى – قىتاي مەن رەسەي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى. سونداي-اق يران, ءۇندىستان, قىتاي جانە رەسەي – يادرولىق مەملەكەتتەر. سونىمەن قاتار بريكس قۇرامىنا كىرەتىن ەلدەر دە بار ء(ۇندىستان, قىتاي, رەسەي). بۇدان بولەك, ۇيىمعا قاتىسى بار
4 ەل (قىتاي, ءۇندىستان, رەسەي, تۇركيا) G20-نىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ال حالقىنىڭ سانى ميللياردتان اسىپ جىعىلعان قىتاي مەن ءۇندىستان الەمدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن كوپ تۇتىناتىن العاشقى ەكى ورىندى الىپ تۇر.
ىلگەرىدە ۋاقىت كوشىمەن ۇيىم ەلدەرىنىڭ قاتارى كوبەيىپ, اياسى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن ايتتىق. ەندىگى كەزەكتە اۋعانستاننىڭ مۇشەلىككە ءوتۋ ۇدەرىسى كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇل ەل قاتارعا قوسىلۋعا سوناۋ 2015 جىلى ءوتىنىش بىلدىرگەن. سونىمەن قاتار 2012 جىلدان بەرى شري-لانكا, بانگلادەش, 2017 جىلدان بەرى كامبودجا, 2018 جىلدان بەرى ازەربايجان مەن ارمەنيا باقىلاۋشى ەل بولۋعا نيەت تانىتىپ, ءوتىنىش ءبىلدىرىپ كەلەدى.
وسى كۇنگە دەيىن شىۇ اياسىندا 93 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىلعان, ونىڭ ىشىندەگى 56-سى – ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قۇجات. وسى 56 كەلىسىمنىڭ بۇگىندە ۇشەۋى كۇشىنە ەنگەن. ۇشەۋدىڭ ىشىندەگى 1 قۇجات شىۇ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ مەن ونىڭ قىزمەتى تۋرالى كەلىسىم 2017 جىلدىڭ 6 ماۋسىمىندا استانا قالاسىندا قابىلدانعان. سونىمەن قاتار 21 حالىقارالىق كەلىسىم جەكەلەگەن ەلدەر اراسىندا جاسالعان. ودان كەيىنگى 16-سى – حاتشىلىق پەن حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى كەلىسىمدەر.
قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى
شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى (مبك) ۇيىمنىڭ ەڭ جوعارى ورگانى سانالادى. بۇل ورگان ۇيىم قىزمەتىنىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداپ, باسقا مەملەكەتتەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا بايلانىستى رەتتەپ, ىشكى قۇرىلىم مەن جۇمىس بارىسىنداعى ىرگەلى ماسەلەلەردى شەشەدى, سونداي-اق ەڭ وزەكتى حالىقارالىق پروبلەمالاردى تالقىلايدى.
ال ودان كەيىنگى ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى (ۇبك) ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق توڭىرەگىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن قاراستىرىپ, شەشىم شىعارادى, ۇيىمنىڭ بيۋدجەتىن قابىلدايدى.
ودان كەيىنگى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى (سىمك) ۇيىم جۇمىسىنىڭ كۇندەلىكتى ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, مبك وتىرىستارىنا, حالىقارالىق پروبلەمالار بويىنشا كونسۋلتاتسيالارعا دايىندىق ماسەلەلەرىن پىسىقتايدى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا شىۇ اتىنان مالىمدەمەلەر جاساۋعا قۇقىلى.
ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىلەر كەڭەسى ۇيىمنىڭ اعىمداعى قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, باسقارۋدى جۇزەگە اسىرادى. سونداي-اق مبك, ۇبك, سىمك ورگاندارىنىڭ وتىرىستارىنىڭ دايىندىق ءىس-شارالارىمەن تىكەلەي اينالىسادى. جالپى, ۇيىم قىزمەتىندە وتىرىس, كونسۋلتاتسيا, ارنايى جانە تۇراقتى جۇمىس توپتارى, ساراپشىلار كەزدەسۋى سىندى 90 ءتۇرلى ءوزارا ارەكەتتەسۋ تەتىكتەرى جۇمىس ىستەيدى.
بۇدان بولەك, ۇيىمنىڭ بانكارالىق بىرلەستىك, ىسكەرلىك كەڭەسى جانە ەكونوميكالىق تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ كونسورتسيۋمى سىندى قوعامدىق قۇرىلىمدارى دا وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەر اياسىندا جۇمىس اتقارىپ وتىر.
2004 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ شىۇ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا باقىلاۋشى بولىپ قابىلداندى.
استانا سامميتىنەن ءۇمىت كوپ
بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, استانا ءسامميتى اياسىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا 16 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن كەيبىرىنىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى قاتىسقالى وتىر.
بۇدان بولەك, 7 حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى دا, ونىڭ ىشىندە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش تە استانا سامميتىنە قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى مۇرات مۇقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قاتارى ارتىپ, وعان قوسا كەزدەسۋلەر ءداستۇرلى فورماتتان وزگەشە, ياعني بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەڭبەردە ۇيىمداستىرىلعالى وتىر.
– سامميتتە العاش رەت مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى جانە «شىۇ+» فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر بولادى. جيىنعا 10 ەل جانە شىۇ-نىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ورگاندارىنىڭ باسشىلارى قاتىسادى. ال «شىۇ+» وتىرىسىنىڭ تالقىلاۋلارى «كوپجاقتى ديالوگتى كۇشەيتۋ – تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» تاقىرىبى اياسىندا وتەدى. سامميت قورىتىندىسىمەن ۇيىمنىڭ 20-دان استام قۇجاتى قابىلدانباق. ولاردىڭ نەگىزگىسى – استانا دەكلاراتسياسى, – دەگەن م.مۇقىشەۆ اتالعان دەكلاراتسيادا شىۇ-نىڭ حالىقارالىق وزەكتى, وڭىرلىك ماسەلەلەر باعىتىنداعى ۇستانىمى ايقىندالىپ, ۇيىمدى دامىتۋدىڭ ءارى قارايعى باعىتتارى ناقتىلاناتىنىن ايتادى.
استانا سامميتىندە ءۇش جىلعا سوزىلعان بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىمعا كىرۋ ۇدەرىسىنە سوڭعى نۇكتە قويىلماق. بەلارۋستى قابىلداۋ ءراسىمى 2022 جىلى سامارقاند سامميتىندە باستالعان بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن شىۇ العاش رەت ء«ادىل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جولىنداعى الەمدىك بىرلىك تۋرالى» باستامانى قولعا الماق. ياعني شىۇ ادىلەتتى بەيبىتشىلىك فورمۋلاسىنىڭ ۇجىمدىق ىزدەۋ ۇدەرىسىن باستاۋدى ۇسىنعالى وتىر.
استانا ءسامميتى بۇعان قوسا ەلدەردى الەمدىك نارىقتاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا, بىلەك سىبانا ارەكەت ەتۋگە شاقىرماق. سونىمەن قاتار استانا سامميتىندە شىۇ-نىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە قاتىستى شەشىمى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ستراتەگياسى قابىلدانباق. سونداي-اق قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ازىرلەنگەن ء«ۇش ز ۇلىم كۇشپەن» كۇرەسەتىن 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى مەن 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ «باتاسىن الماق».
قىسقاسى, استانا ءسامميتى ۇيىم شەجىرەسىنىڭ جاڭا بەتىن اشىپ, جاڭا بەلەسكە كوتەرگەلى وتىر. «بەستىكپەن» باستالعان «شانحاي رۋحى» اراعا شيرەك عاسىر سالىپ, قاتارى تولىعىپ, ارمەن قاراي «وندىقپەن» قادام باسپاق.
