زەرتتەۋ جۇمىسى ەكى كىتاپتان تۇرادى. «سول شىنشىل: حاق جانە جالعىز» اتتى ءبىرىنشى كىتاپتا ابايدىڭ دانالىق مايەگى مەن ابايتانۋدىڭ ەڭ كۇردەلى دە تىلسىم جۇمباعى – الەمدى پالساپالىق تۇرعىدان ويلاۋ جانە ونى قابىلداۋدىڭ العاشقى ەكى ساتىسى پايىمدالادى. ءبىرىنشى ساتى – شاريعات. بۇل – ءفاني تىرشىلىكتەگى بارلىق اقىل-وي مەن امالدىڭ قام-حارەكەتىن قامتيتىن تانىم كەڭىستىگى. ەكىنشىسى – تاريقات. مۇندا تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى اق جولدان اداسپاۋدىڭ زاڭدىلىقتارى قاراستىرىلعان. ال ء«بىر كەمەل» اتالاتىن ەكىنشى كىتاپ ابايدىڭ ىشكى الەمىنە ارنالىپ جازىلعان. «اقىل ازىعى – ماعريفات» بولىمىندە: جاراتقان مەن شەكسىز جاراتىلىستى «جۇرەگىڭدە كىر قالدىرماي» شاكسىز تانۋ, سول ارقىلى, رۋحاني كامەلەتكە جەتۋ ماسەلەلەرى تالدانادى. ال «يمان ازىعى – اقيقات» بولىمىندە: ماڭگى باقيلىق ديدارعايىپ عۇمىردىڭ ەڭ سوڭعى نۇر الەمى (ارسى-كۇرسى), جاراتىلىستىڭ تۇپكى ءتۇيىنى – اقيقات سىرلارى ابايدىڭ كوزقاراسى ارقىلى سارالانادى. ەندى بارلىعىن بايىپپەن بايانداپ كورەلىك.
1934 جىلى شىققان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» اتتى عىلىمي ماقالاسىندا «ابايدىڭ شىعىستان كىرگەن بۇيىمدارىنىڭ باسى – يسلام ءدىنى» دەپ اتاپ كورسەتەدى. سول سەبەپتى اباي الەمىنە بويلاعان كەزدە, ونداعى تانىم تابالدىرىعىن يسلامياتسىز اتتاي المايمىز. عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى «اباي جانە شىعىس» ەڭبەگىندە يسلام دىنىنە گرەك فيلوسوفياسىن پايدالانۋ ارقىلى تەولوگيانى ءتۇسىنىدىرىپ, تابيعات, ادام, قوعام قۇبىلىستارىنا لوگيكا تۇرعىسىنان جاۋاپ بەرۋگە تىرىسقان مۇتاكاللاميستەردىڭ (ارابشا «كالام» – لوگوس, ال «مۇتا» ءسوزى كالام ءىلىمىن ناسيحاتتاۋشى, تاراتۋشى دەگەندى بىلدىرەدى) اباي تالقىسىندا سىنعا ۇشىراۋىن تارقاتىپ جازادى. وندا اقىلمەن تانىلۋى مۇمكىن ەمەس ءتۇپ يەنى (اللانى) جۇرەكپەن عانا سەزىنۋگە بولاتىنىن جەتكىزەدى. ال ونداي رۋحانيات دارەجەسىنە جوعارىدا تۇرسىن جۇرتباي تاپسىرلەپ وتىرعان شاريعات, تاريقات, ماعريفات جانە اقيقات اتتى رۋحانيات ساتىلارى اپارادى. شاكىرتى زارنۇقي (دانىشماند) ارقىلى جەتكەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ميرات-ۋل كۋلۋب» ەڭبەگىندە بۇل تۇسىنىكتىڭ «شاريعات – سوزدەرىم, تاريقات – ىستەرىم, حاقيقات – حالدەرىم» دەگەن پايعامبار حاديسىنەن تامىر الىپ وتىرعانىن تۇسىنە الامىز. تۇرسىن جۇرتباي وسى ساتىلاردىڭ وي مايەگىن شاريعات ۇيىتاتىن جانە ول ادال, تازا, ادىلەتتى, قياناتسىز ءمۇمىن بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ باستى شارتى ەكەنىن باسا ايتادى. ءارى قاراي عالىمنىڭ ءوزى سويلەسىن. «شاريعاتقا «ار ءىلىمىن» يگەرۋ ارقىلۋ قول جەتكىزۋگە بولادى.
ابايدىڭ:
«ونداي بولماق قايدا دەپ,
ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز», –
دەپ وتىرعانداعى عىلىمى – وسى شاريعات عىلىمى. شاريعي عىلىم: ءپالساپا, تانىم, تەولوگيا, جاراتىلىستانۋ, جۇلدىزناما, عارىشتانۋ, جاعرافيا, ەكونوميكا, پسيحولوگيا, ادەپ, ادەبيەت, زاڭ-ءداستۇر, تاريح, قىسقاسىن ايتقاندا, ون سەگىز مىڭ عالامداعى مۇقىم ۇيلەسىمدىلىكتىڭ سىرى مەن قۇپياسىن مەڭگەرگەن, ءومىر ءسۇرۋدىڭ زاڭدىلىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن, ونداعى تەپە-تەڭدىكتەردى ساقتايتىن, قاراما-قايشىلىقتاردى رەتتەيتىن, عالامشار مەن ولاردىڭ اراسىنداعى قوزعالىستاردى بەيبىت-تىنىشتىقپەن دامىتۋدىڭ ءتارتىبىن ۇيلەستىرەتىن عىلىم. شاريعاتتىڭ وسى تىلسىم زاڭدىلىقتارىن يگەرگەندە عانا ءمۇسلىم اتاناسىڭ. سودان كەيىن بارىپ شاريعي ۇكىم شىعارۋعا, ەل باسقارۋعا, شاكىرت تاربيەلەۋگە, يمان جولىن ناسيحاتتاۋعا, زاڭ شىعارۋعا قۇقىق الاسىڭ.
ابايدىڭ:
«كوپ شۋىلداق نە تابار,
بيلەمەسە ءبىر كەمەل», – دەيتىن كەمەلى وسى ساتىدا قالىپتاسادى», دەيدى عالىم. شاريعاتتان كەيىنگى ساتىدان ورىن الاتىن, كىسىنى حاكىمدىك دەڭگەيگە جەتكەرەتىن ءىلىم دەڭگەيى – تاريقات. بۇل تۋراسىندا ءسابيت مۇقانوۆ تا حاباردار بولعان. ول ءوزىنىڭ «حالىق مۇراسى» دەگەن ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «قازاقتا شاريعاتتان تاريقات باسىم بولعان. بۇل زاڭدى قولدانۋشىلار – بيلەر». تۇرسىن جۇرتباي «تاريقاتقا تاعزىم» بولىمىندە اتالعان رۋحاني ماقامنىڭ تاقۋالىق تامىرىن, تانىمدىق تاراۋىن جانە تاجىريبەلىك ءتالىمىن ابايدىڭ عاقليالارىنداعى بەلگىلەرىن بەدەرلەپ كورسەتەدى. سونىمەن تاريقاتتىڭ نەگىزگى شارتتارى نە؟ تۇرسىن جۇرتباي ەڭ اۋەلى «قۇران ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا نەگىزدەلگەن وي تولعاۋ» دەپ بەرەدى. كىتاپتىڭ تىزگىن قاعار ساتىندە ايتىلعان قۇنانبايدىڭ قولىنان تۇسپەيتىن الاقانداي ء«بادۋام» دا – وسى تاريقات نەگىزىن ۇستەيتىن ءمىناجات ءتۇرى. بۇل ساتىنى يگەرۋگە بەل بايلاعان كىسى ۇنەمى وي ۇستىندە جۇرۋگە ءتيىس. حاكىمنىڭ ءۇش ءسۇيۋدى ايتا كەلىپ, سونىڭ جولىندا «ويلان-داعى, ۇشەۋىن تاراتىپ باق, باستى بايلا جولىنا مالىڭ تۇگىل» دەگەنى وسىدان كەلىپ شىعادى. ودان قۇدايعا دەگەن عاشىقتىق كەلىپ شىعادى. ول – سانا يەسىن بولمىس بىرلىگىنە, تانىم تۇتاستىعىنا جەتكىزەتىن رۋحاني كۇش. اباي قاراسوزىندە بىلاي دەپ تۇسىندىرىلەدى: «اللا تاعالانىڭ پەندەسىن ماحاببات ءۋا مارحاماتپەن جاراتقانىن ءبىلىپ, ماحابباتىنا ماحابباتپەن عانا ەلجىرەمەكتى قۇداعا عاشىق بولدى دەيمىز».
سونىمەن, شاريعاتقا يلانىپ, تاريقاتقا بەل بايلاپ, «تولىق ادامعا» جەتكىزەتىن تانىم جولى – ماعريفات. ماعريفاتۋللا – اللانى تانۋ دەگەن ءسوز. ء«دىننىڭ حاق ماعريفاتىنا جەتۋ وڭاي ەمەس» دەيدى اباي. وعان ۇلكەن رۋحاني ەڭبەك ارقىلى قول جەتكىزەدى. ونىڭ كىلتى – سەنىمگە ءتوزىمدى جانە سابىرلى بولۋ. بۇل ابايدىڭ: «مۇنداي يمان ساقتاۋعا قورىقپاس جۇرەك, اينىماس كوڭىل, بوسانباس بۋىن كەرەك» دەگەن عاقلياسىمەن استاسىپ جاتىر. الدامشى قىزىقتان باس تارتۋ, ادىلەتتى بولۋ جانە نيەت-ىقىلاسىڭدى تازا ۇستاۋ – ماعريفات ماقامدارى.
كەلەسى ءارى سوڭعى ساتى – اقيقات. كۇللى بولمىس وسى نۇكتەدەن تاراپ جاتىر. «مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان لاماكاندى, ياعني ءتۇپ يەسىن كوكسەپ» حاقتىققا جەتۋ – ماقساتتىڭ باستى ناتيجەسى. شاكارىمنىڭ «بۇزىلمايتىن شىندىعى» دا, مىنە, وسى. ول حالگە ەشقاشان تولىق انىقتاما بەرە المايمىز. ابايشا تۇسىندىرسەك, «اقىلعا سىيماس – ول اللا».
قوش, ابايدىڭ ادەبي مۇراسىنداعى رۋحانيات ماسەلەلەرىنە حال-قادەرىنشە تۇسىنىكتەمە بەرگەن تۇرسىن جۇرتبايدىڭ اتالعان زەرتتەۋى – ابايتانۋدىڭ جاڭا باسپالداعى. عاقلي عيبراتقا اباي ارقاسىن تىرەگەن شىعىس, ونىڭ ىشىندە مۇسىلمانشىلىق تەرەزەسىنەن قارالعان ەڭبەك قازاق وقىرمانىنىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كەڭىتىپ, جۇرەك سارايىن جىلىتادى دەپ ەسەپتەيمىز.
