وتكەننەن ساباق الا بىلگەننىڭ ارتىقتىعى جوق

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن قاقتىعىستاردىڭ ءبىرى بولدى ءارى العاش اتوم بومباسىنىڭ قولدانىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. قازىرگى تاڭدا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا ۇمتىلۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارى از ەمەستىگىن ەسكەرسەك, ونىڭ تامىرى سول كەزگە بارىپ تىرەلەدى.  جالپى, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا شەشىمىن تاپپاعان اۋماقتىق ماسەلەلەر ەكىنشىسىنىڭ باستالۋىنا سەبەپشى بولسا, ءۇشىنشىسىنىڭ باستالىپ كەتپەۋىن تىلەپ وتىرعان ادامزات ءۇشىن جاعداي كەلەسىسىندە قالاي ءوربۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق جوق ەمەس.  نەگىزىنەن, سوعىس ءبىر ەلدىڭ اۋماعىن باسىپ الۋ ءۇشىن دە جاسالمايتىنى, ونىڭ استارىندا يمپەرياليستىك پيعىلدىڭ جاتاتىنى تاريحتان بەلگىلى. ادام بالا­سىنىڭ اتاققۇمارلىعى نەمەسە مەنمەندىگى وزگەلەرگە ءوز ۇستانىمىن كۇشتەپ تاڭۋعا يتەرمەلەيدى. ءبىر شەتىنەن قاراساڭىز, يا ءبۇتىن ءبىر ەلدى ۋىسىندا ۇستاپ, سولاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن تۇلعا كەيپىندەگى جان وزگەلەرگە ادام ەركىندىگى مەن بوستاندىعىنا نەمەسە ومىرىنە قول سۇعۋشى اگرەسسور. 1939 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 1945 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىنە دەيىن سوزىلعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان گەرمانيا, يتاليا, جاپونيا جانە ونىڭ باسىندا بولعاندار ءتيىستى جازالارىن تارتتى دا. گيتلەر جۇمباق جاعدايدا ءولىم قۇشسا, ءمۋسسولينيدى الاڭدا جازالادى, ال جاپونيانىڭ ەكى قالاسىنا تاستالعان اتوم بوم­باسىنىڭ سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلىپ كەلەدى. ەندى مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا سوعىستان كەيىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قۇرىلىپ, ونىڭ جارعىسىنا سان-فرانتسيسكو قالاسىندا 50-گە تارتا مەملەكەت (كسرو, اقش, ۇلى­بريتانيا, قىتاي جانە وزگەلەرى) قول قويدى. قازىر 200-دەن استام ەلمەن تولىققان بۇل الەم­دىك بەلدى ۇيىم ناتيجەلى دەرلىك جۇمىس ءىس­تەپ كەلەدى. الايدا, كەيبىر ماسە­لە­لەر بويىنشا ءىرى مەملەكەتتەر اراسىندا ۇستانىمدىق جاعىنان قايشىلىقتار بار. اسىرەسە, ول يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى, سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋ­عا ۇمتىلۋى, سيريانىڭ ساياسي داعدارىسى سياقتى ماسەلەلەردە انىق بايقالادى. ال ادام شىعىنىنا كەلسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا بولعاندار سانى ونىڭ الدىن­داعىلارىنان ايتارلىقتاي كوپ. سوعىسقا 110 ميلليونداي ادام تارتىلعان 72 مەملەكەتتىڭ جۇمىلۋى, ال قازا تاپقاندار سانىنىڭ 65 ميلليون ادامعا (سونىڭ 27 ميلليونى كەڭەستىك ازاماتتار) جەتۋى كىم-كىمدى دە ويلانتپاي قويمايدى. كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس شتابى ارنايى كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى مەن كسرو عا تاريح ءبولىمىنىڭ دەرەكتەرى كەڭەس اسكەرىنىڭ 1941-1945 جىلدارداعى دەموگرافيالىق احۋالى ناشارلاپ, 8 688 400 ادامدى قۇراعاندىعىن كەلتىرگەن. ال ۆەرماحتتىڭ جانە ونىڭ وداق­تاس­تارىنىڭ دەموگرافيالىق جوعالتۋ­ى 8 649 500 ادام بولىپتى. مۇن­داي دەموگرافيالىق جوعالتۋ ءتىزى­مىنە تۇتقىنعا تۇسكەندەر مەن ءىز-ءتۇز­سىز جوعالىپ كەتكەندەر دە كىرگەن. كەڭەستىك تاريحشىلاردىڭ ءمالى­­مەتتەرىنە قاراعاندا, جاۋ­دىڭ قولىنا تۇسكەن كەڭەستىك جاۋىن­گەرلەردىڭ سانى 4 559 000 (نەمىس دەرەكتەرىندە 5 200 000-نان 5 700 000-عا دەيىن) بولسا, سونىڭ تەك 1 836 000-ى عانا ەلگە ورالىپ­تى. ال كەڭەستەردىڭ قولىندا بولعان 4 126 964 تۇتقىننىڭ 580 548-ءى عانا ءولىم قۇشىپ, قالعانى ءوز ەلدەرىنە قايتارىلعان. نەمىس لاگەر­لەرىندە ادامداردىڭ مىڭ­داپ پەشكە جاعىلىپ, بۇكىل ءبىر دەرەۆنيالاردىڭ تۇرعىندارىمەن ورتەپ جىبەرىلگەندىگىن بىلەمىز. فاشيس­تەر 628 بەلورۋس دەرەۆنياسىن تۇر­عىن­دارىمەن ورتەپ جىبەرگەندىگى بەلگىلى. جالپى, باسىپ العان كەڭەستىك اۋماقتا 7,4 ميلليون ادام ءولتىرىل­سە, سونىڭ 1,5 ميلليونى بەلورۋستار ەكەن. كەڭەستىك اسكەرلەر دە كەك الۋ ءۇشىن نەمىستەرگە نەبىر ز ۇلىمدىقتار جاساعانى ايتىلىپ قالىپ جاتىر. كەڭەس اسكەرىنەن قاشىپ, «ۆيلگەلم گۋسلوۆ» كرۋيزدىك كەمەسىنە مىنگەن 7000 نەمىس ازاماتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە جاس بالالار مەن ايەلدەر جانە ەگدە جاستاعى قاريالار دا بار, تاعدىرى جانتۇرشىگەرلىك. كەڭەستىك سۇڭگۋىر كەمە كاپيتانى الەكساندر مارينەسكو الگى نەمىستەر مىنگەن كەمەگە تورپەدو جىبەرگەنى سول ەكەن, ول ءبىر جاعىنا جانتايىپ بارىپ 70 مينۋتتان كەيىن سۋعا كەتىپتى. شىعىس پرۋسسيادا كەزدەسكەن ەركەك كىندىكتى نەمىس بىردەن اتىلسا, قىز-كەلىنشەكتەرى زورلانعان. قالاي دەسەك تە, وراسان ادام شىعىنىمەن جەتكەن جەڭىس جەڭىم­پازداردىڭ كەۋدەسىندە ساقتالعان كەكتى قايتارۋعا يتەرمەلەسە كەرەك. تۇراقتى مەكەندەرىنەن قۋىلعان نەمىستەردىڭ سانى 18 ميلليون بول­سا, ولاردىڭ 2,5 ميلليونى قازا بول­عانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. جالپى, كەڭەستەر وداعى ادام شى­عىنىمەن قاتار, ەلدىڭ ۇلت­تىق بايلىعىنىڭ 30 پايىزىن جوعالت­سا, ۇلىبريتانيا – 0,8 پايى­زىن, ال اقش 0,4 پايىزىن عانا جوعالتىپتى. تاريحتا ءبىر تۇلعا ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ وزگەرۋىنە دە ىقپال ەتىپ جاتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, يرانمەن سەگىز جىل بويى سوعىسقان, ارتىنان اتوم بومباسىن جاساپ جاتىر دەگەن جەلەۋمەن ديكتاتورلىق رەجىمى ءۇشىن دارعا اسىلعان يراك باسشىسى ساددام حۋسەين تۋرالى ايتا كەتپەسكە بولماس. كۋۆەيتكە باسىپ كىرىپ, ءوز ىقپالىن كۇشەيتپەك بولعان ونىڭ بۇل ارەكەتى وسىلايشا ورتا جولدان قيىلدى. ەگەر اگرەسسور دەر كەزىندە توقتاتىلماسا, وندا كۇشەيىپ العاننان كەيىن گيتلەردىڭ جولىن قۋماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. بۇل رەتتە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە يراك­تىڭ گەرمانيا جاعىندا بولعان­دىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. اراعا ونداعان جىلدار سالىپ, ميلليوننان استام ادامى بار يراك اسكەرىنىڭ تاس-تالقان ەتىپ جەڭىلۋى باتىستىق اسكەري تەحنولوگيا مەن الەمدىك قوعامداستىق قولداۋىمەن جۇزەگە استى. ال س.حۋسەين بولسا, جاپپاي-قىرىپ جوياتىن قارۋعا قول جەتكىزە المادى. گەرمانيا دا ءبىر كەزدەرى اقش, انگليا جانە فرانتسيامەن ۆەرسال بەيبىت كەلىسىمىن جاساسقاننان كەيىن-اق اراداعى ءۇزىلىستى پايدالانىپ, بىردەن ءوزىنىڭ اسكەري الەۋەتىن كۇشەيتۋگە كىرىستى. ونى وزگە دەرجاۆالار بىلسە دە, ءۇنسىز قالدى. ولار­دىڭ پايىمىنشا, گەرمانيا ءوزىنىڭ بار قاھارىن كەڭەستەر وداعىنا توگۋى ءتيىس-ءتى. ول ويلارى جۇزەگە استى دا, الايدا شوقتان تۇتانعان جالىن ولاردىڭ وزدەرىن دە شارپي باستادى. تەك سودان كەيىن عانا ەكىنشى مايدان اشىلعانى تاريحتان ءمالىم. ونىڭ نەمەن اياقتالعانىن جانە بىلەمىز. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, گەرمانيا عالىمدارى اتوم بومباسىن جاساپ شىعارۋعا شاق قالدى. ەگەر جاساپ ۇلگەرگەندە, ونىڭ مىندەتتى تۇردە قولدانىلىپ, قازىرگى گەوساياسي جاعداي تىپتەن تۇبىرىمەن باسقاشا قالىپتاسار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟! سوعىس جاپپاي قىرىپ-جويىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, جاڭا ىزدەنىستەر مەن قادامدارعا يتەر­مەلەيتىنىن دە بىلەمىز. گەرما­نيامەن سوعىستىڭ ايتەۋىر ءبىر بولماي قويمايتىنىن تۇيسىنگەن كسرو جابىق كونسترۋكتورلىق بيۋرولار اشىپ, ءتارتىپتى بارىنشا كۇشەيتتى. جاڭا اسكەري ۋچيليششەلەر مەن اكادەميالاردىڭ جەلىسىن قۇرا باس­تادى. گەرمانياعا قارسى سوعىستا اقش-تىڭ اسكەري تەحنيكالارى كسرو-عا بەرىلگەنى قازىر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ءبىر كەزدەرى ءسىبىر جەرىندە لاگەر اشىپ, بايلىعىن يگەرمەك بولعان امەريكالىقتار مەن اعىلشىندار جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردىڭ قارسىلىق كور­سەتۋىمەن كەتكەندىگىن ەسكەرسەك, ارينە, اقش مۇنداي كومەككە تەك گەرمانيانى السىرەتۋ ءۇشىن عانا باردى. قازىر جاعداي كەرىسىنشە قالىپتاسىپ وتىر. باتىس رەسەيدى بارىنشا قىسپاققا الىپ, ونىڭ ەكونوميكاسىن السىرەتۋگە ارەكەت ەتۋدە. بۇل دا باياعى ءبىر ميسسيانىڭ جالعاسى ىسپەتتى. قالاي بولعان كۇندە دە رەسەي بۇل داعدارىستى ەڭسەرۋگە بارىن سالۋدا جانە دە ءتيىستى شارالار قابىلداپ جاتىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ قالدى. الەمدىك ارەناداعى ىقپالى دا بارىنشا تومەندەدى. سوعىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرمەگەن, تەك 1941 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا جاپونيانىڭ پەرل-حاربورعا شابۋىلىنان باستاپ قانا ءىشىنارا ۇرىسقا كىرىسكەن اقش-تىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان قوس ءبۇيىرى بۇلتيىپ شىققانى بەلگىلى. بۇل ءوز كەزەگىندە دوللاردىڭ الەمدىك نارىقتاعى قۇنىنىڭ جوعارى ءارى تۇراقتى بولۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. قازىر اقش الەمدە ۇلكەن ايىرماشىلىقپەن ءبىرىنشى ەكونوميكا ساناتىندا تۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كسرو-نىڭ دا الەمدىك قوعامداستىقتاعى ىقپالىن ارتتىرسا, ال ەۋروپا مەملەكەتتەرىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا كەرى يتەرىپ تاس­تادى. ۇنەمدىلىك پەن قوماقتى ين­ۆەس­تيتسيانىڭ جانە قاجىرلى ەڭبەك­تىڭ ارقاسىندا اراعا ونداعان جىلدار سالىپ, ەۋروپا ەڭسە تىكتەي الدى. ۇرىس قيمىلدارىنا پايدالانىلىپ كەلگەن اسكەري تەحنولو­گيالاردىڭ ارتىنان بەيبىت ماقساتقا باعىتتالىپ وتىرىلاتىنى جانە انىق. كوپتەگەن جاڭاشا شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ اسكەري تەحنولوگيانىڭ جەمىسى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. دەي تۇرعانمەن, قازىرگى كەزدە يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيا ءومىرىمىزدىڭ اجىراعىسىز بولشەگىنە اينالىپ ۇلگەردى. گەرمانيا جەڭىل­گەننەن كەيىن ونىڭ ءبىراز تەحنولو­گيالارى اقش پەن كسرو قارا­ماعىنا ءوتتى. سولتۇستىك كورەيا مەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىنداعى سوعىستا العاش رەت قولدانىلعان رەاكتيۆتى ۇشاقتاردىڭ ۇقساس بولۋى گەرمانيالىق تەحنولوگيا دەگەن دە پىكىر بار. سول كەزدىڭ وزىندە سوناۋ لوندونعا دەيىن ۇشىپ بارعان فاۋ-1 جانە فاۋ-2 دەپ اتالعان نەمىس زىمىراندارىنىڭ تەحنولوگياسى قازىر بارىنشا دامىتىلعان. قازىر قۇرلىقارالىق زىمىرانداردان وزگە, عارىشقا جونەلتىلەتىندەردىڭ دە قاتارى تولىعىپ كەلەدى. ەگەر كەشەگىگە كوز جۇگىرتسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بۇرىن بەلگىلى بولماعان 7 قارۋ ءتۇرى قولدانىلسا, كورەي سوعىسىندا – 25, ال اراب-ءيزرايلدىڭ ءتورت قاقتىعىسىندا – 30 جانە دە پارسى شىعاناعىندا قارۋدىڭ 100-گە تارتا جاڭا ءتۇرى پايدالانىلىپتى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».