ادىلەتتىلىك – مەملەكەتتىڭ دىڭگەگى

«زامانىنا قاراي – ادامى» دەگەندە ايتارىم, بىزدەر تاۋەلسىزدىك زامانىندا نارىقتىق (ليبەرالدىق) قاتىناستاردى قۇرىپ جات­قان دەموكراتيالىق اكمە قوعامدا (ياعني اقىل­عا سىيىمدى) ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مۇنداي قوعامدى تەك ادال ازاماتتىڭ قۇرۋى, ارينە, تابيعي جاعداي.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماسەلەنى ءدوپ باسىپ, وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەنى – قۇپ الاتىن جاعداي. دەمەك ازاماتتار زامانعا ساي بولۋى كەرەك. ادامىنا ساي زامانى دەگەنگە كەلسەك, ماسەلە كولەڭكەلى. ول جەكە باستىڭ اڭگىمەسىنە اۋىسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. حاكىم اباي «اركىمدى زامان سۇيرەمەك, زاماندى قاي جان بيلەمەك؟», دەگەن ەدى. ءحح–ححى عاسىرلاردا زاماندى بيلەگەن تۇلعا بولعان جوق. اباي وسى شۋماقتا: «زامانعا جامان كۇيلەمەك, زامانا ونى يلەمەك», دەيدى. ازىرشە وسىلاي بولىپ تۇر­عانى. ءار زاماننىڭ ءوز ادامى بار. ادال ازا­مات بولۋ ءۇشىن قوعامدا, مەملەكەتتە ادالدىق بولۋى كەرەك.

كەڭەس زامانىندا دا ادال دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلدى. مىسالى, ادال كوممۋنيست, ادال پەداگوگ. بىراق سوتسياليزم كەزىندەگى قانداي ادالدىق؟ ارينە, تابيعاتىنان تازا, ىزگىلىككە ىنتالى جاندار سوتسياليستىك قوعام كەزىندە دە كوپ بولدى, بىراق ولاردىڭ سەنىمى كوممۋنيستىك يدەياعا نەگىزدەلدى. سوندىقتان ادال كوممۋنيست دەگەن داۋلى ماسەلەگە اينالدى. مىسالى, سوتسياليزم كەزىندە نيكولاي وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى؟» دەگەن شىعارماسى ۇلگى – ەتالونعا اينالىپ ەدى. پاۆەل كورچاگين ءوز ءىسىنىڭ «اۋليەسى» اتاندى. بۇل فاناتيزمگە نەگىزدەلگەن دۇنيەتانىم بولاتىن.

ادال ازامات بولۋ ءۇشىن, جوعارىدا ايتىلعانداي, قوعامدىق, تاريحي كەڭىستىك قاجەت, قازىرگى قوعامدا ادال ازامات بولۋعا بارلىق جاعداي بار دەۋگە بولادى. ماقسات – تاۋەلسىزدىكتى ماڭگىلىك ەتەتىن قوعام قۇرۋ ءىسى, ارينە, ادال ازاماتتى تابيعي تۇردە قاجەت ەتەدى.

ادال ازامات دەگەن كىم؟ ونى قالاي انىق­تايمىز؟ ارينە, ادال ازاماتتى انىقتاۋدىڭ ۆەكتورلارى مول, الەۋمەتتانۋشىلار بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى, تەرەڭ زەرتتەيدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ ايتارىم: ادال ازامات – ەڭ الدىمەن, ەشكىمگە قيانات جاسامايتىن ىزگىلىكتى تۇلعا.

وسى تۇستا ويىما پارسى پاتشاسى ناۋشە­رۋان­عا قاتىستى ءبىر تاريحي وقيعا ءتۇسىپ وتىر. ول اڭدا ءجۇرىپ, كيىك اتىپ الادى. ەتتى اسىپ جەمەكشى بولعاندا, تۇز بولمايدى. سون­دا پاتشا قىزمەتكەرىن كورشى اۋىلعا تۇز اكەلۋ­گە جىبەرەدى. قىزمەتشىسى كەتىپ بارا جات­قان­دا, قايتا شاقىرىپ الىپ: «تۇزدى تەگىن الما, تۇز بەرگەن ادامعا ونىڭ اقىسىن تولە», دەيدى. سوندا ءۋازىرى «شىمشىم تۇز ءبىر تيىنعا تاتىمايدى», دەيدى. سوندا ۋازىرى­نە ناۋشەرۋان: «باسشى السا, ءبىر المانى باعا بەرمەي, قوسشى قۇرتار المانىڭ ءتۇپ-تامى­رىن», دەيدى. ءتارتىپتى باسشىنىڭ ءوزى بۇزسا, ونىڭ قو­ل اس­تىنداعىلار ودان اسىپ تۇسەتىنى شىندىق.

«مەن السام ەلدىڭ جالعىز جۇمىرتقاسىن,
كەسەرسىڭ مىڭ تاۋىقتىڭ سەندەر باسىن.
سۇيتە-سۇيتە اشىلىپ اراندارىڭ,
اعىزارسىڭ بۇل ەلدىڭ قاندى جاسىن».

بۇل جەردە باسشى ادىلەتتى بولۋ كەرەك دەگەن يدەيا ايتىلعان. جەمقورلىق تا بيلىككە قاتىستى.

ەل ارالاپ جۇرگەن كەزدە ادال ازامات دەگەنگە قاتىستى مەنى ءبىر وي مازالاي بەرەدى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر كاسىپكەرلەر قاتارى ءوسىپ كەلەدى. سولارمەن سۇحباتتاسىپ وتىرعاندا ساناما الەكساندر پۋشكيننىڭ «دۋبروۆسكي» رومانىنداعى تروەكۋروۆتىڭ وبرازى قاباتتاسا بەرەدى.

جاڭا بايلىققا قولى جەتكەن اعايىن­دار­دىڭ سوزدەرى نىق, مىنەزدەرى دە تىكتەۋ. بايقايمىن, وتىرعان جەرلەرىندە وزدەرىن­نىڭ عانا ايتقانىن ۇناتادى. قىسقاسى, تروەكۋروۆتىڭ مىنەزدەرى كورىنىپ قالادى. بۇل – قاۋىپتى جاعداي. بۇلاردان قالايشا ادال ازاماتتار شىعادى دەگەن ويعا قالامىن.

تروەكۋروۆتار زاڭعا دا قاتىستى اڭعارى­لىپ قالادى. مىسالى, پارلامەنت شىعارعان زاڭ جاقسى, سۇرىپتالعان, ساراپتالعان, بىراق ونىڭ ورىندالۋى بارىسىندا قوسىم­شا اكت, ەرە­جەلەر جاسالىپ, سىبايلاس جەمقور­لىق­قا جول اشىلادى, تىپتەن كەيبىر مينيستر­لىك دەڭگە­يىندەگى ەرەجەلەر, زاڭ تۇگىلى, كونستي­تۋ­تسيا­لىق قاعيدالارعا قايشى كەلىپ جاتاتىنى بار. ونى شەبەرلىكپەن جاساپ جۇرگەن تروە­كۋ­روۆتار ما دەگەن ويدامىن. ويلاناتىن ماسەلە.

تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ نيەت تۋرالى جاقسى تۇجىرىم جاسادى. پرەزيدەنت «ادال ازامات قالىپتاسۋى ءۇشىن نيەت تازالىعى قاجەت» دەدى. تاماشا ءسوز. نيەت تازالىعى – ادى­لەتتىك. حاكىم اباي: «جانە ءسۇي حاق جولى دەپ ادىلەتتى» دەگەن. ادىلەتتىلىك دەگەن – مەم­لەكەتتىڭ ءدىنى بولۋى كەرەك. بۇل جونىن­دە ءجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتتى بىلىك» دەگەن تەڭ­دەسى جوق شىعارماسىندا تاماشا ايتقان. ادىلەت­تىلىك مەملەكەتتىڭ ءدىنى ءارى دىڭگەگى بولۋى ءۇشىن قان­اعات قاجەتتىلىگىن ءجۇسىپ بالاساعۇن شىعار­ما­سىندا الدەنەشە رەت قايتالاپ ايتقان.

«قاناعات – ادال ازاماتتىڭ ەركىندىگى.
ادال ازاماتتىڭ قىزمەتى – يگىلىك.
ادال ازاماتتىڭ ساناسى – ىزگىلىك.
ادال ازاماتتىڭ دۇنيەتانىمى –
ادىلەتتىلىك».

عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى